Vài nhận xét  về

VỀ CÁC BÀI PHÊ B̀NH BẢN DỊCH MỚI TÂM KINH

CỦA THIỀN SƯ THÍCH NHẤT HẠNH

của Bác sĩ Trịnh Đ́nh Hỷ »[1]
 

Lê Tự Hỷ

 

 

Le Tu Hy GS

GS. Lê Tự Hỷ
 

 
bat nha tam kinh 2Trước hết xin cảm ơn Bác sĩ Tŕnh Đ́nh Hỷ (Bs. TĐH) đă có những nhận xét góp ư về bài viết của tôi “Vài Nhận Xét Về Vài nhận xét về vấn đề dịch lại Tâm Kinh của Thầy Nhất Hạnh” [2]. Trong bài viết này tôi chỉ quan tâm tới phần nhận xét Bs TĐH về bài viết của tôi, c̣n phần nhận xét về hai tác giả Jayarava và Nguyễn Minh Tiến th́ xin để dành hai tác giả ấy.  

V́ TĐH là một Bác sĩ cho nên xin quí độc giả hăy cho phép tôi xem bài viết của tôi như là một con người với tên là “Tôi” . Như vậy là Tôi đă được Bs TĐH khám sức khỏe với mở đầu của bệnh án :

Rất tiếc câu hỏi đặt ra rất đúng đắn, nhưng câu trả lời th́ lại gây ít nhiều thất vọng v́ thiếu chính xác, nếu không muốn nói là lờ mờ! » và Kết luận Nói tóm lại theo tôi, bài nhận xét của LTH không đạt được mục đích đă định, v́ không nắm được phần cốt yếu của Bản dịch mới Tâm Kinh mà TNH đă giải thích một cách cặn kẽsúc tích (1). … Tuy nhiên, tôi có cảm tưởng rằng chính sự quan tâm đặc biệt vào khía cạnh « kỹ thuật » này đă lôi kéo ông đi quá xa về h́nh thức, cho nên đă không trả lời được một cách rơ ràngthực tiễn về nội dung các câu hỏi đưa ra »  
Như vậy Bs TĐH đă viết bệnh án “Tôi không đủ sức khỏe để thực hiện được mục đích đă định…Bs có cảm tưởng Tôi đă dùng quá nhiều sức cho h́nh thức nên không c̣n sức để thực hiện nội dung”.

    Bs khám bệnh mà viết “tôi có cảm tưởng” th́ phải chăng Bs đă không tự tin vào chứng cứ trong việc chẩn đoán của ông. Và Tôi quay ra đi t́m xem Bs đă dùng “tài năng về bệnh lí” và “dụng cụ Y khoa”  của ông như thế nào định bệnh cho Tôi?.

    Th́ sau đây là những “sở trường về bệnh lí” và “dụng cụ Y khoa” của Bs TĐH :

1. Bs viết “Tôi xin phép không trở lại những bất đồng ư kiến về cách dịch prajñāpāramitā của TNH, v́ đă tŕnh bầy trong phần trước

Th́ ra ở phần b́nh về Jayarava, Bs đă hàm ư tôi đă sai khi dịch từ prajñāpāramitā là “pháp tu làm cho tuệ giác qua bờ” mà Bs sĩ đă khẳng định như đinh đóng cột đó là “trí tuệ qua bờ” và “« trí tuệ siêu việt » có lẽ là hay nhất! ». Bs đă viết : « Tuy nhiên theo đa số các nhà Phật học, nếu dịch prajñāpāramitā theo từng chữ (litterally) th́ là « vượt qua - trí tuệ » (beyond wisdom), theo nghĩa « trí tuệ vượt qua trí tuệ thông thường (là trí tuệ dùng sự phân tích các hiện tượng, của Abhidhamma) » (the wisdom beyond ordinary wisdom). Trong trường hợp đó, giữ « trí tuệ siêu việt » có lẽ là hay nhất »

Vậy là Bs chỉ tin vào lời của « đa số các nhà Phật học » mà không liệt kê ra, trong đó có những nhà Phật học lừng danh thế giới như  Edward Conze, Max Muller, Donald S. Lopez hay không ? Như vậy Bs TĐH đă « tin mù » như Đức Phật đă dạy trong kinh Kālāma và do đó đă không «khám kỹ Tôi» mà viết bệnh án với : « Cũng như không hiểu cách phân tích các từ ngữ sanskrit của LTH, theo “giống đực, giống cái”, hay “quá tŕnh động, kết quả tĩnh”, có lợi ích ǵ?”. Quả là Bs TĐH đă không thấy, không biết cái “giống cái” của từ kép “prajñāpāramitā” nằm ở chỗ nào và nó giữ vài tṛ ǵ ở đây. Tôi không trách Bs về điều này, nhưng Tôi trách Bs đă “không dùng hết khả năng hiểu biết về bệnh lí” của ông cũng như không dùng các dụng cụ Y khoa hiện đại để chẩn bệnh mà đă vội “viết bệnh án của Tôi” cho nên tôi nghi lắm lắm !

Vậy Tôi xin ngài Bs TĐH hăy chịu khó quay về Trường Y của Đại Học Standford, vào thư viện mượn (4) The Princeton Dictionary of Buddhism của Robert E. Buswell Jr. & Donald S. Lopez (2014), đọc lại pp. 656-657, rồi hăy viết lại bệnh án cho Tôi !

 

2. Bs viếtTôi cũng hiểu LTH khi ông nhấn mạnh vào khía cạnh « thực hành sâu xa » của prajñāpāramitā, nhưng đó chỉ là một chi tiết trong câu mở đầu của bài kinh, không phải là phần chính yếu »

Đây Bs đă phê Tôi có cái bệnh mà thật ra Tôi không có : Tôi chống lại cái ư « thực hành sâu xa » của “prajñāpāramitā” mà Bs lại nói Tôi nhấn mạnh vào khía nay ? Và c̣n thêm « nhưng đó chỉ là một chi tiết trong câu mở đầu của bài kinh, không phải là phần chính yếu » th́ Bs đă không khám kỹ Tôi rồi. Tiếc thay!

 

3. Bs viếtTrong khi giải thích « tính (hay tánh) không », tôi e rằng LTH nhầm lẫn chữ « tánh » với chữ « tướng ». « Tướng » (pali lakkhana, sanskrit lakṣaṇa) có nghĩa là « vẻ ngoài, h́nh tướng » (aspect, appearance, mark, characteristic), cũng như trong « Ba pháp ấn, pali tilakkhana » (3 marks of existence) hay Kinh « Vô ngă tướng » (pali anatta-lakkhana sutta). « Tánh » như trong chữ « tánh không » được dùng như một hậu tố (suffix) sau một tính từ để chỉ định danh từ gắn liền với nó: thí dụ śūnya là tính từ, dịch là « không » (empty, void), śūnyatā là danh từ, dịch là « tánh không » (emptiness, voidness). V́ vậy cho nên khi LTH giải thích « các ngài dùng từ “có tướng không” để nói nghĩa “có tính không”, tức “có đặc tính không có tự tính”, “có đặc tính không tự có”; và do đó: “tướng không” tức là “tính không” là “đặc tính không có tự tính” hay “đặc tính không tự có” », th́ thú thật là… tôi thấy quá rắc rối làm sao! Cũng như không hiểu cách phân tích các từ ngữ sanskrit của LTH, theo “giống đực, giống cái”, hay “quá tŕnh động, kết quả tĩnh”, có lợi ích ǵ?”

Câu phê này của Bs TĐH mới là phần sai rất nặng của bệnh án! Và do đó Tôi xem thử xem “sở học bệnh lí của Bs” như thế nào và Bs đă dùng dụng cụ Y khoa để khám Tôi? Té ra Bs phê Tôi bị “alzheimer” nên “nhầm lẫn”  “tánh ” với “tướng” v́ ngài Bs đă viết « Tướng » (pali lakkhana, sanskrit lakṣaṇa) có nghĩa là « vẻ ngoài, h́nh tướng » (aspect, appearance, mark, characteristic). Như vậy ngài Bs hiểu từ  (pali lakkhana, sanskrit lakṣaṇa) có nghĩa là « vẻ ngoài, h́nh tướng » chứ không phải tính chất đặc trưng ở bên trong của sự vật !. Tiếc thay là ngài Bs nay đă liệt kê ra 4 từ tiếng Anh (aspect, appearance, mark, characteristic) mà ngài không dùng 3 từ characteristic, aspect và mark trong nghĩa trong Nhận Thức Luận Phật Giáo (Buddist Epistemology), mà thật ra không cần « đi sâu » chỉ cần nh́n một ḿnh cái từ « characteristic » cũng giúp ngài thấy lakṣaṇa được dùng ở đây không phải là « vẻ bên ngoài » như ngài tưởng ! Có lẽ v́ ngài Bs « dấu nghề » và dùng « dụng cụ Y khoa thô sơ » để khám Tôi cho nên ngài mới thấy lakṣaṇa« vẻ bên ngoài, tướng bên ngoài». Vậy xin Bs hăy dùng các công cụ tân tiến chí ít là kính hiển vi, cao hơn CT scanner hay ngon nhất là MRI th́ ngài đă không phê bệnh án của Tôi như thế. Vậy Tôi xin ngài hăy  « Trở lại Trương Y của Đại Học Princeton như Tôi đă giới thiệu trên và đọc mục từ « lakṣaṇa » p. 463 hay chí ít là dùng [5] Sanskrit and Tamil Dictionaries; New and improved version of Monier Williams' Sanskrit-English Dictionary;  (http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html) và tra t́m từ lakṣaṇa có khi ngài sẽ thấy «n, (ifc). = "marked or characterized by", "possessed of".

Cũng xin phép chỉ ra một công cụ tinh vi hơn là xin ngài Bs hăy đọc bản dịch Tâm Kinh từ Phạn ra Anh của F.Max Muller & Bunyiu Nanjio [6] trang 48-50 trong “The Ancient Palm Leaves: Contaning The Prgana- Paramita- Hridaya -Sutra And The Ushnisha-Vigaya_Dharani, Oxford 1884” ngài sẽ thấy hai vị này dịch từ lakṣaṇa là ǵ, có phải « vẻ bên  ngoài » như ngài nghĩ khôn ? Thật ra ngài Bs đă « dụng cụ Y khóa thô sơ » cho nên đă lấy từ lakṣaṇa đứng riêng ra mà dịch « đại » chứ không thấy nó nằm trong từ tính từ kép bahuvrīhi « śūnyatā-lakṣaṇāḥ” trong câu Phạn.. . th́ không dịch riêng cái từ lakṣaṇa như ngài nghĩ mà phải dịch cả từ kép bahuvīhi «  śūnyatā-lakṣaṇāḥ”! V́ hẳn là Bs TĐH có thể khó t́m ra sách này nên Tôi xin trích ra phần họ dịch ra tiếng Anh thành “all things have the character of emptiness” th́ śūnyatā-lakṣaṇa ở đây là “having character of emptyness» ngài Bs ạ ! Không những thế, ngài Bs cũng đă tách từ lakṣaṇa ra khỏi từ kép bahuvrīhi, “śūnyatā-lakṣaṇa” để dịch “đại” là “vẻ bên ngoài, tướng bên ngoài” mà ngài không biết từ kép “śūnyatā-lakṣaṇa”  có nghĩa “có/(với/ mà) đặc tính là sự không có tự tính”, nói gọn “có đặc tính không có tự tính” hay “đặc trưng bởi không có tự tính” hay “có đặc tính không tự có) (having the character of emptiness, marked by (/with) emptiness, characterized by emptiness).
     Thưa ngài Bs, quả thật không những đối với riêng ngài mà c̣n đối với bất kỳ ai th́ chữ Phạn không đơn giản! khi chưa có điều kiện, thời gian để học nghiêm túc, đúng như câu ngài phê vào bệnh án của Tôi « th́ thú thật là… tôi thấy quá rắc rối làm sao!”!  

 

4. Bs viết : « Thật ra, TNH có bao giờ nói là ḿnh dịch Tâm Kinh từ tiếng sanskrit đâu! » Có đúng không ?

Thầy Nhất Hạnh đă cho rằng do một vị tổ thiếu khéo léo biên tập Tâm Kinh khiến người ta hiểu lầm từ rất lâu năm nay. Rồi thầy trích vài câu Phạn để dịch lại. Như vậy là hàm ư thầy đă dịch Tâm Kinh từ bản Phạn chứ sao? mà Bs lại nói thầy không dịch từ Phạn! mà rồi chính Bs cũng trích chữ các chữ Phạn lakṣaṇa, śūnya, śūnyatā để « bàn luận » biện hộ cho thầy đó! Hơn nữa chính thầy Nhất Hạnh dă viết « Cũng v́ vậy mà trong bản dịch mới này, Thầy đă đổi luôn cách dùng chữ trong nguyên văn tiếng Phạn[3].  Vậy mà Bs vẫn cho rằng thầy Nhất Hạnh không dịch Tâm Kinh từ chữ Phạn ?

 

5. Bs viết « Nhưng thật ra, có bao giờ TNH nói rằng Tâm Kinh « sai » hay có « mâu thuẫn » đâu? Có đúng vây không ?
      Chính thấy nhất hạnh đă viết : « Vấn đề bắt đầu từ câu kinh: “Này Śāriputra, v́ thế mà trong cái không, không có h́nh hàicảm thọtri giáctâm hành và nhận thức(tiếng Phạn: Tasmāc śāriputra śūnyatayāṃ na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ na vijñānam). Ô hay! Vừa nói ở trên là cái không chính là h́nh hài, và h́nh hài chính là cái không, mà bây giờ lại nói ngược lại: Chỉ có cái không, không có h́nh hài” [3]. Viết “nói ngược lại” mà Bs không công nhận nói “mâu thuẩn” sao Bs ?

 

6. Bs viết : “Xin nhắc lại là sự sửa đổi chính yếu, quan trọng nhất của Bản dịch mới là ở câu « V́ thế mà trong cái không, không có h́nh hài… » mà TNH đă thay bằng « Chính v́ vậy mà trong cái không, năm uẩn là h́nh hài…đều không có mặt như những thực thể riêng biệt ». Như vậy th́ có khác ǵ với lời dạy của các HT Thích Trí Thủ và Thích Thanh Từ rằng « các uẩn đều không có tự tánh » đâu?”

Hăy cứ cho là “có khác ǵ với lời dạy của các HT Thích Trí Thủ và Thích Thanh Từ rằng « các uẩn đều không có tự tánh » đâu?” th́ xin Bs đếm thứ mỗi vị dịch ra bao nhiêu từ? để thấy Bản dịch lại của thầy so với các bản khác thế nào ?

 

Kết luận :

Bs TĐH đă khám bệnh cho Tôi. Nhưng tiếc rằng Bs đă dấu nghề “ không dùng sở trường bệnh lí uyên thâm của ngài” và “chỉ dùng những dụng cụ Y khoa thô sơ” để khám và viết “bệnh án cho Tôi”. Quả là tiếc thay! Tiếc thay!

 

Lê Tự Hỷ

 


 


Tài liệu tham khảo:
1. http://giaodiemonline.com/2017/12/batnhatamkinh.htm
2.
Vài nhận xét về vấn đề dịch lại Tâm Kinh của Thầy Nhất Hạnh - Lê Tự Hỷ, https://thuvienhoasen.org/a28974/vai-nhan-xet-ve-van-de-dich-lai-tam-kinh-cua-thay-nhat-hanh
3. Bản dịch Tâm Kinh Mới Bằng Văn Trường Hàng, Tâm KInh Tuệ Giác Qua Bờ HT. Thích Nhất Hạnh https://thuvienhoasen.org/a21491/tam-kinh-tue-giac-qua-bo
4. Robert E. Buswell Jr. & Donald S. Lopez, Princeton University Press (2014) The Princeton Dictionary of Buddhism của Robert E. Buswell Jr. & Donald S. Lopez
5. Sanskrit and Tamil Dictionaries; New and improved version of Monier Williams' Sanskrit-English Dictionary, http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html
6. F.Max Muller & Bunyiu Nanjio The Ancient Palm Leaves: Contaning The Prgana- Paramita- Hridaya -Sutra And The Ushnisha-Vigaya_Dharani, Oxford 1884” pp. 48-51
(Nguồn:Thư Viện Hoa Sen)