CẢNH ĐẸP THÀNH THĂNG LONG  THỜI TÂY SƠN

QUA THI CA ĐOÀN NGUYỄN TUẤN

 

Phạm Trọng Chánh

 

 

 

            Chùm thơ Đoàn Nguyễn Tuấn viết về cảnh vật thành Thăng Long, là một tập thơ kiệt tác trong kho tàng văn học chữ Hán nước ta.  Tập thơ gồm 28 bài, như 28 v́ sao khuê, nhị thập bát tú,  tiếc thay trong Hải Ông Thi tập, nxbKHXH. 1982 chỉ in lại có 23 bài, tôi xin dịch thơ đường luật  hết 23 bài ấy để giới thiệu những hạt ngọc trong thi ca Việt Nam chưa được lưu ư đến.

            Đoàn Nguyễn Tuấn hiệu là Hải Ông, quê làng Hải An, huyện Quỳnh Côi, tỉnh Thái B́nh, là con trai Thám hoa Đoàn Nguyễn Thục (1718-1775) con rễ Quốc lăo Nhữ Đ́nh Toản (1703-1774) triều Lê, và là anh vợ thi hào Nguyễn Du (1766-1820). Thuở nho sinh ông kết thân cùng Nguyễn Nể, Phan Huy Ích, Ngô Thời Nhiệm, Vũ Huy Tấn, Ngô Vi Quư, Ninh Tốn, Vơ Tá Định, Nguyễn Gia Cát.. và nhóm bạn hữu này về sau nhiều người cùng tham gia giúp triều Tây Sơn. Ông thi đỗ Hương cống đời Lê Cảnh Hưng, nhưng không ra làm quan triều Lê - Trịnh, mà sau đó lại ra làm quan triều Tây Sơn. Năm 1788 được tiến cử, ông được vua Quang Trung trao chức học sĩ Viện Hàn Lâm cùng một lần với Ngô Vi Quư người làng Tả Thanh Oai.

             Sau chiến thắng Đống Đa 1789, ông được cùng Nguyễn Nể (hay Đề) (1745-1805) tiếp sứ bộ nhà Thanh. Trong một bài thơ tặng đáp sứ nhà Thanh, ông giới thiệu Nguyễn Nể là “Đỉnh cao thi trận nước Nam “. Mùa hạ năm Canh Tuất (1790) ông được cử đi sứ trong sứ bộ Phan Huy Ích cùng Vũ Huy Tấn, năm đó ông tṛn 40 tuổi. Sứ bộ gồm 150 người, có vua Quang Trung giả do Phạm Công Trị thay thế, có hoàng tử Nguyễn Quang Thùy, tướng Ngô Văn Sở, một ban hát  10 người, cống phẩm c̣n có hai con voi đực, cuộc đi sứ 6 tháng 14 ngày, nhà Thanh phải hao tổn 800 000 lạng bạc cho cuộc tiếp rước một sứ bộ đông đảo, trang trọng chưa từng thấy trong lịch sử, v́ b́nh thường các sứ bộ chỉ khoảng 30 người. Sau khi về ông được phong Lại Bộ Tả Thị lang (tương đương với chức Thứ Trưởng Bộ Nội Vụ ngày nay) tước Hải Phái hầu. Năm 1794 ông được lệnh vào Phú Xuân, trước khi lên đường ông có làm thơ xướng họa với bạn bè ở Bắc Thành trong đó có Nguyễn Du.

            Khi Triều đ́nh Tây Sơn quyền hành về tay Thái sư Bùi Đắc Tuyên, xảy ra cuộc biến loạn, quân sư Trần Văn Kỷ bị đày làm lính thú ở Hoàng Giang, tướng Vũ Văn Dũng đem quân về giết cha con Bùi Đắc Tuyên và tướng Ngô Văn Sở. Phan Huy Ích thảo chiếu thay vua Cảnh Thịnh giảng hoà hai tướng Vũ Văn Dũng và Trần Quang Diệu. Sau đó Phan Huy Ích lui về cạnh hồ Kim Âu (Bích Câu) mở Bảo Chân quán tu đạo Lăo, lập nhà học, Phan Mậu Hiên , Tốn Phong dạy nơi này. Ngô Thời Nhiệm trở về nhà cũ cũng tại Bích Câu, tu Phật thành Đại thiền sư Hải Lượng viết Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh được tôn xưng là Trúc Lâm Đệ Tứ tổ. Nguyễn Nể đang giữ chức Hữu Trung Thư, thầy dạy và quân sư cho vua Cảnh Thịnh, phải t́m cách tránh xa Phú Xuân,  xin đi trấn đóng đất thang mộc Tây Sơn, Quy Nhơn, sau đó được cử làm Chánh Sứ đi mừng lễ truyền ngôi vua Càn Long cho vua Gia Khánh, khi trở về lại xin đi xây dựng Phượng Hoàng Trung Đô ở Nghệ An. C̣n Đoàn Nguyễn Tuấn lui về Quỳnh Hải làm một ngôi nhà sàn giữa vườn hoa gọi là Phong Nguyệt Sào (Tổ gió trăng) ở đấy để ngâm vịnh tự gọi là Sào Ông, ông ví ḿnh với Sào Phủ. Cùng thời gian này Nguyễn Du cũng ở Quỳnh Hải từ 1797 đến 1802, dạy học, dạy văn dạy vơ chiêu tập thủ hạ. Khi vua Gia Long ra Bắc, Nguyễn Du từ Quỳnh Hải đem thủ hạ và lương thực, ḅ ngựa tiếp rước. Gặp gỡ vua Gia Long tại huyện Phù Dung trấn Sơn Nam. Nguyễn Du được phong Tri huyện nơi này. Sự kiện giống như Phi Tử thời Chiến Quốc dâng ngựa cho vua Hiếu Vương nhà Chu được phong chức Phụ Dung, nước phụ chư hầu, nên Nguyễn Du có danh hiệu là Phi Tử. Nguyễn Hành trong bài Đi Săn có nhắc đến bút danh này.

            Năm 1803, sau khi vua Gia Long lên ngôi, Ngô Thời Nhiệm, Phan Huy Ích và các quan cộng tác Tây Sơn bị Đặng Trần Thường đem ra đánh tại Văn Miếu, không thấy có Đoàn Nguyễn Tuấn. Bài thơ Đoàn Nguyễn Tuấn viết năm 1799, Gửi tri âm nơi Viện cũ, Viện Hàn Lâm,  năm 1799 ông viết  “Thu sau, ngựa sẽ trở về làng “. Có lẽ ông đă về hưu trí từ năm 1800, lúc ấy ông mới 50 tuổi. Cuộc đời ông làm quan cho Tây Sơn như thế được 12 năm.  Không có tài liệu nào cho biết ông mất năm nào.

 

Chân dung ông Phạm Công Trị, vị giả vương thời Tây Sơn -
Ảnh: tư liệu tại nhà bảo tàng Huế

 

            Đoàn Nguyễn Tuấn để lại tập thơ duy nhất là Hải Ông thi tập gồm 241 bài gồm 236 bài thơ Đường Luật và 5 bài phú, hành. Tập thơ chữ Hán cuả ông là một tuyệt tác trong kho tàng văn chương chữ Hán Việt Nam, cho thấy tác giả là một người trầm mặc, thanh tao, chân thành, giản dị, yêu quê hương tổ quốc, h́nh tượng nghệ thuật trong sáng, ít điển tích; câu thơ chải chuốt thanh thoát gợi cảm. Trong những bài đó, có một số vài trực tiếp hay gián tiếp ca ngợi triều đại Tây Sơn, vua Quang Trung và quang cảnh đất nước dưới triều đại mới một cách chân thành và hào hứng ví dụ những bài: Qua Nhị Hà xem doanh lũy cũ của quân Bắc, Sáng sớm ngày 27-11 hạ được thành mừng làm thơ, Đề bức tranh rồng uống nước, Cảnh sắc sau cơn mưa băo, Phụng hầu xa giá nhà vua thân chinh, kính ghi, Trên sông Nguyệt Đức, nhớ xưa, hai bài Đáp vấn..

           Khi triều Tây Sơn lủng củng th́ ông đau buồn , thương tiếc: Thánh hiền sao nước ngh́n năm vững. Nhân bạo tồn vong nửa ván cờ. bài Cuối năm tới kinh đô Phú Xuân. (Thánh hiền an đắc thiên niên quốc. Nhân bạo đồng qui bán cực kỳ . bài Thế mạt đáo Xuân kinh)

            Tiếc thay toàn tập thơ Đoàn Nguyễn Tuấn đều bằng chữ Hán. Trong bài viết này tôi xin chuyển ngữ, dịch thơ theo thể thơ Đường luật nguyên tác, để cho ngày nay chúng ta có thể thưởng thức  23 bài thơ kiệt tác Đoàn Nguyễn Tuấn tả cảnh vật  Thành Thăng Long thời ông sống, những bài thơ thuộc ḍng văn học Tây Sơn với những đỉnh cao Phan Huy Ích, Ngô Th́ Nhậm, Nguyễn Nể, Đoàn Nguyễn Tuấn, Vũ Huy Tấn, Ninh Tốn, Nguyễn Huy Lượng.

 

 

            CỜ THÀNH TRONG NẮNG SỚM : Thành Thăng Long được vua Lư Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư, xây dựng từ năm 1010. Trước đó là Phủ Tống B́nh thời nhà Đường. Năm 866 tướng Cao Biền xây thành Đại La. Năm 1787 nhân chúa Trịnh Bồng bỏ trốn,  vua Lê Chiêu Thống cho người đốt cháy toàn thể cung điện Phủ Chúa Trịnh đă xây dựng trong 243 năm.  Năm 1804 vua Gia Long sai Tổng Trấn Nguyễn Văn Thành phá thành cũ xây thành mới nhỏ hơn.  Cờ thành vẫn nằm trong vị trí cột cờ ngày nay.

            Công phu xây dựng thay cho máy tạo hóa. Trông cao chót vót vượt hẵn lầu năm cửa. Nơi vua ở có 5 cửa là: Cao môn, Khô môn, Ứng môn, Trĩ môn, Tất môn, trên mỗi cửa có nhà lầu.  Cao vút trăm thước sừng sững chống trời. Trỏ thẳng tầng mây, rực rỡ đỏ vầng dương. Tiến triều mở ra đúng khi gió phất. Băi triều cuộn lại sương móc cũng vừa xuống. Muôn năm chiêm ngưỡng, chúc tụng khôn cùng. Ánh dương không tắt ngọn cờ c̣n măi.

CỜ THÀNH TRONG NẮNG SỚM

Xây dựng công phu thay hóa công,

Lầu cao năm cửa ngất trời trông,

Vút cao trăm thước cột trời chống,

Trỏ thẳng tầng mây rực ánh hồng,

Triều tiến mở ra khi gió phất,

Băi triều cuộn lại móc vừa lan.

Chiêm ngưỡng muôn năm lời chúc tụng,

Ánh dương không tắt, ngọn cờ c̣n.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

THÀNH KỲ QUẢI HÚC

Kiến tác công phu đại hóa ky,

Ngũ môn lâu ngoại vọng nguy nguy.

Cao tiêu bách xích ḱnh thiên lập,

Trực chỉ trùng tiêu ủng nhật huy.

Tiễn cận khai thời phong chính phất.

Băi triều quyển sứ lộ sơ hi.

Ức niên chiêm ngưỡng vô cùng tụng,

Bất túc dương quang, bất bạt kỳ.

 

            TIẾNG TRỐNG BÁO SANG CANH : Trên thành Thăng Long, mỗi khi đồng hồ nước  báo sang canh đều có tiếng trống. Trong cung điện cũng có tiếng chuông, mơ báo giờ giấc. Bài thơ này cho ta biết được cách báo giờ giấc ngày xưa trong thành Thăng Long và cung điện vua khi chưa có đồng hồ Tây Phương.  Giờ giấc được báo bằng chiếc hồ đồng khắc 12 vạch, nước chảy nhỏ giọt, đổ nước vào, nước cạn một khắc là một canh.  Một canh ngày xưa là 2 giờ ngày nay. Một ngày có 12 canh, gọi theo 12 con vật tuổi.  Nửa đêm là canh tư, giữa trưa mặt trời đứng bóng là canh ngọ, đêm có năm canh,  gà gáy vào canh năm. Do đó giờ giấc ngày xưa chỉ tương đối, không chính xác như ngày nay.

             Tiếng pháo đầu xuân, cùng tiếng trời thu. Không dằng dặc như tiếng trống canh trên lầu. Vang ḥa chiêng mơ coi việc giờ giấc trong cung. Đánh tan gió sương báo rơ thời khắc trong đêm. Tiếng vượt qua mấy lần thành kinh động tổ nhạn. Âm vang khắp ḍng sông Nhĩ Hà vọng đến thuyền chài. Gọi là sông Nhĩ Hà v́ sông chảy qua thành Thăng Long như vành tai, nhưng mọi người quen gọi lầm là sông Nhị. Canh tàn ít nhiều gợi nỗi niềm nhớ quê. Lặng  nghe mặt trời nhô lên ngoài song phía đông.

 

TRỐNG BÁO SANG CANH

Cùng tiếng trời thu pháo trúc xuân,

Mênh mang chẳng giống trống lầu canh.

Vang ḥa chiêng mơ giờ cung cấm,

Tan tác gió sương rơ khắc đêm.

Tiếng vượt thanh cao kinh tổ nhạn,

Âm vang sông Nhị vọng ngư thuyền,

Canh tàn gợi chút niềm quê cũ,

Lặng đón vầng đông ánh sáng lên.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

LÂU CỔ TRUYỀN CANH

Bộc trúc sơ xuân, thiên tại thu,

Du du bất tự cổ canh lâu.

Minh ḥa chính đạc tư cung lậu,

Kích toái phong sương báo dạ trù.

Thanh quá trùng thành kinh nhạn ổ,

Hưởng cùng Nhĩ thủy đối ngư chu.

Canh lan đa thiểu hương quan tứ,

Thính đắc đông song, nhật xuất đầu.

 

            CẢNH DÂM ĐÀM CHUỘI TƠ :  Dâm Đàm, đầm sương mù là một tên khác của Hồ Tây. Có làng Nghi Tàm, do thời Lư nhà vua  Lư Thánh Tông cho thải bớt số cung nữ trong cung, gă chồng cho ra đây làm nghề nuôi tằm dệt lụa.

            Sắc nước Dâm Đàm gợn lên lăn tăn.  Đứng trên cầu xem chuội lụa. Màu thắm hang rồng phô nơi bến lụa. Bến lụa dịch từ chữ ‘luyện chử ‘, mang hai nghĩa bến nước trong sạch như giải lụa trải ra và cũng có nghĩa là bến giặt lụa. Hang rồng dịch nghĩa chữ  ‘long oa ‘. Người xưa cho rằng dưới vùng nước sâu là hang ổ của rồng, Long Cung, cung điện của Thủy Tề Long Vương. Gấm vây băi Thước, giặt tại ghềnh Ngân. Gềnh Ngân dịch thoát từ chữ hà ky. Trong câu thơ c̣n có chữ Thước phố, điển mỗi năm tháng bảy, mưa ngâu, Ngưu Lang và Chức Nữ gặp nhau, chim Ô Thước (quạ đen) rụng lông đầu  bắc cầu qua sông Ngân Hà, để nàng dệt gấm gặp chàng chăn trâu. Sao Hôm xuất hiện đầu hôm phía Tây Mặt Trời, sao Mai xuất hiện khi về sáng hướng Đông trước khi Mặt Trời mọc. Thật ra hai sao chỉ là một tên gọi Kim Tinh, sao Hỏa, Hy Lạp gọi là Vénus, được nh́n thấy ở hai góc độ khác nhau ; Vénus là v́ sao sáng nhất sau Mặt Trời và Mặt Trăng. Tháng bảy trời mây mù, mưa phùn làm ǵ thấy sao, nhưng người Á Đông lại tưởng tượng rằng, sao Ngưu Lang và sao Chức Nữ gặp nhau nên khóc thành mưa xuống, rồi lại chia tay. Tầm dâu lẽ sống, ḿnh thường trong sạch ;  ngày xưa khi phụ nữ  thời kỳ có kinh nguyệt không đụng chạm đến tơ tằm. Sấm sét phép lạ mà tay chẳng sần : dịch chữ ‘ tích lịch kỳ phương ‘, ư nói tiếng đập giũ lụa vang như sấm sét mà tay chẳng chai sần. Chày sương nơi nao lạnh lùng nện trăng. Tiếng chày đâp vải đêm làm ánh trăng lung linh trên bóng nước. Tiếng chuội tơ trên hồ đáp lại làm năo ḷng người.

CHUỘI TƠ DÂM ĐÀM

Dâm Đàm  sắc nước gợn lăn tăn,

Đứng ngắm bên cầu chuội tơ tằm.

Màu thắm hang Rồng phơi băi lụa,

Gấm vây bến Thước giặt ghềnh Ngân.

Tằm dâu lẽ sống thân trong sạch,

Sấm sét lạ kỳ tay chẳng sần.

Vang lạnh chày sương đêm vỗ nguyệt,

Chuội tơ tiếng đáp xót xa ḷng.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

DÂM ĐÀM CÁN TY

Dâm đàm thủy sắc chính liên y,

Kiều thượng quan hoàn cán trạc th́.

Thái triệt long ca phô luyện chữ,

Cẩm hồi thước phố dục hà ky.

Tầm tang sinh lư tâm thường khiết,

Tích lịch kỳ phương thủ bất qui.

Hà xứ sương châm hàn đảo nguyệt,

Sầu nhân thanh đáp cán hồ ty.

 

            CẢNH TRĂNG LAY QUÁN TRẤN VƠ.  Quán Trấn Vơ thờ vị Vũ Đương Nguyên Quân Huyền Thiên Thượng đế, tay cầm bào kiếm, tả hữu có hai tướng Long và Xá chầu. Quán ở thôn An Quang quay ra Hồ Tây. Triều Lư định đô đă lập ra quán này để trấn phương Bắc, đền thờ Đạo Lăo gọi là quán. Sang triều Lê, Trịnh Tạc cho đúc tượng đồng đen: tượng thân dài 9 thước tây, nặng 6, 6 tấn.

            Từ đỉnh báu hương bay quyện quanh khóm trúc. Dấu thiêng chân nhân trấn giữ cơi Nam. Gương tỏa ánh tuệ in xuống bóng đầm (Hồ Tây). Trăng soi sáng hạt sương đêm, chiếu  lấp lánh ngọn cây. Chày ḱnh, tiếng gơ trên mơ h́nh con cá ḱnh  luôn khuấy động cơi Thiền tịch diệt. Hồn bướm cứ nhọc nhằn v́ mộng đời héo tươi, tích Trang Chu nằm mơ hóa bướm.  Chi bằng một chèo bơi trong gió mát,  hát khúc Thương Lương để đáp lại tiếng chê cười.  Sách Mạnh Tử bài Nhụ tử ca:  Nước sông Thương Lương trong ư ? ta giặt dải mũ ta ! Nước sông Thương Lương đục ư ? Ta rửa chân ta. Tiếng chê cười tích Dương Hùng đời Hán viết bài Giải trào có câu: Hùng đương chép bộ Thái Huyền có kẻ cười Hùng: ’ Lấy huyền dùng bạch’ mà Hùng đối đáp được ngay gọi là giải trào (giải đáp sự chê cười).

TRĂNG LAY QUÁN TRẤN VƠ

Đỉnh báu trúc xanh quyện khói hương,

Dấu thiêng Trấn Vơ giữ Nam cương.

Bóng gươm, ánh tuệ in làn nước,

Trăng sáng cây rung động  hạt  sương.

Khuấy động  chày ḱnh tâm chẳng  tịnh,

Nhọc nhằn hồn bướn mộng tàn vương.

Chi bằng chèo quế bơi trong gió.

Hát khúc Thương Lương, mặc ghét thương.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

VŨ QUÁN SAO NGUYệT

Bảo đỉnh hương phiêu triện trúc bào,

Chân nhân linh tích trấn Nam giao.

Kiếm quang ủng tuệ ngưng đàm ảnh,

Thiềm phách minh sương hướng thụ sao.

Tịch diệt thiên cơ kinh lũ động,

Vinh khô thế mộng điệp tần lao.

Bất như nhất trạo thanh phong lư,

Nhất khúc Thương Lương tự giải trào.

 

 

 

 

            CẢNH MÂY ĐỨNG TRÊN Đ̀NH VĂN. Văn Miếu Quốc Tử Giám được xây dựng từ Triều Lư, nơi đây lúc đầu  các hoàng tử và các con quan từ nhất phẩm đến tứ phẩm ra học, dần dần mở rộng cho mọi sĩ tử ưu tú.

            Khoa danh bao đời c̣n ghi trong sử sách.  Hăn thanh, ngày xưa khi chưa có giấy, người ta đốt thẻ tre cho chảy mồ hôi, để viết chữ. Nên gọi hăn thanh là sử sách. Qua cuộc biển dâu, đ́nh văn vẫn như xưa. Cửa mở ra đường thập đạp, bay cao mái gác. Song  quyện lấy làn khói bay nhạt kết b́nh phong. Vách nhà Quốc Tử Giám có nhiều song gỗ chạm thoáng mát, kết hợp với khói như bức b́nh phong. Ân trạch xưa bồi đắp đất học hành. Kỷ cương mới thêm rạng rỡ sao văn hiến. Dịch chữ Giàn thư tinh: Giản thư chỉ công văn giấy tờ sách vở, ở đây tượng trưng cho nền văn hiến. Ban mai tươi sáng gặp gỡ mây lành. Cả nước trông nhờ: mẫu khuôn đầy đủ.

 

MÂY ĐỌNG Đ̀NH VĂN

Bao đời sử sách chép khoa danh,

Văn hiến xưa nay vẫn miếu văn.

Thập đạo cửa ra cao mái gác,

Khói bay song quyện kết b́nh phong.

Đắp bồi ân trạch nơi nhà học,

Rạng rỡ kỷ cương bao sách văn.

Buổi sáng mây lành mừng gặp gỡ,

Trông nhờ cả nước mẫu khuôn h́nh.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

VĂN Đ̀NH TRỮ VĂN

Lịch đại khoa danh tự hăn thanh,

Thương lang y cựu nhất văn đ́nh.

Môn đương thập đạo cao phi các,

Song túc phi yên đạm kết b́nh.

Ngọc trạch tích bồi danh giáo địa,

Hoàng cương tân bí giản thư t́nh.

Khánh vân tương kiến quang hoa đán,

Nhất quốc chiêm y cụ điển h́nh.

 

            CA NỮ PHỐ H̉E NHAI: Ḥe Nhai tên một phố nay gần phố Hàng Than, các cô đầu phố này được Đoàn Nguyễn Tuấn mô tả là một đặc sắc của thành Thăng Long.

            Giọng oanh trăm chiều khéo lựa lời ca. Mắt đẹp đáng yêu thường gợn sóng sông thu. Thu ba : mắt phụ nữ sáng đẹp như sóng mùa thu. Nhà cửa thanh nhă, tay nâng đàn sáo. Dáng đẹp yêu kiều gượng mang gấm vóc. Với vóc dáng kiều diễm, bản thân các cô đầu đă đẹp lắm, cho nên trang phục gấm vóc đối với người đẹp chỉ là sự gượng ép mà thôi,  không phải cần gấm vóc mà vẻ đẹp của các cô tăng lên. T́nh xuân trăn trở buồn bả đêm trăng. Các cô hát mua vui cho mọi người, nhưng đêm trăng đối diện với ḷng ḿnh các cô buồn bả trơ trọi v́ không mái ấm gia đ́nh. Điệu cổ thê lương nghẹn ngào sáo trúc. Rung động ḷng người nhất là những chốn phong lưu. Một khúc Nam âm thảnh thơi xướng họa. Ngày xưa các cụ phong lưu thi sĩ, có thú vui tao nhă làm thơ Nôm, Hát Nói,  họp các bạn thơ xướng họa, làm thơ;  nhờ các cô đầu hát, đánh đàn, thổi sáo, gơ phách giùm để cùng thưởng thức.

CA NỮ PHỐ H̉E NHAI

Trăm giọng oanh vang lựa tiếng ca,

Yêu làn mắt đẹp ánh thu ba.

Thanh tao nhà cửa nâng đàn sáo,

Uyển chuyển kiều nương gượng lụa là.

Trăn trở t́nh xuân sầu dưới nguyệt.

Thê lương tiếng trống điểm buồn xa.

Động ḷng người tối phong lưu ấy,

Một khúc hát Nam cùng xướng ḥa.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

HOÈ NHAI CA NỮ

Bách chuyển oanh hầu xảo lộng ca,

Khả lân mỹ mục quán thu ba.

Tiêu sơ lư xá tŕ ty, trúc..

Uyển diễm kiều nương cưỡng ỷ la.

Triển chuyển xuân t́nh sầu dạ nguyệt,

Thê lương cổ điệu yết minh già.

Động nhân tối thị phong lưu xứ,

Nhất khúc Nam âm dật xướng ḥa.

 

 

            ĐÊM NƯỚC HỒ GƯƠM ÁNH LÊN SAO BẮC ĐẨU. Bao năm Vua Lê Lợi khởi nghĩa cờ, việt để chiếm lại Đông Đô tức thành Thăng Long. Mao là cờ bạch mao. Việt là cây dáo dài có gắn thêm một lưỡi búa phia dưới. Vua Vơ Vương khi chỉ huy quân đánh nhau với vua Trụ nhà Ân, tay tả cầm bạch mao, tay hữu cầm việt, về sau người ta dùng h́nh ảnh này để  nói quyền chỉ huy nhà vua khi xuất chinh. Rồng đi Lam Sơn, c̣n kiếm để lại hồ. Vua Lê Thái Tổ linh cửu được đưa về an táng lại lăng tẩm Lam Sơn, Thanh Hóa nơi quê quán nhà vua. Thanh kiếm Thuận Thiên  đă được rùa vàng đớp lấy mang xuống đáy hồ. Lưỡi báu sáng ch́m lưỡi gươm ba thước (ta). Vùng sao Ngưu(sao Hôm) trong suốt một doành châu. Điển gươm báu Phong Thành và từ Đẩu Ngưu chi khư trong bài Đằng Vương các tự của Vương Bột. Khi tả sự hùng tráng của quân đội, người xưa thường dùng h́nh ảnh « Quân ta khí mạnh nuốt Ngưu Đẩu . » Ánh sáng thanh kiếm của quân ta sáng át cả sao Ngưu, sao Đẩu. Sao Hôm và sao Bắc Đẩu hai v́ sao sáng nhất trong bầu trời. Hoa nở sắc xuân vui mừng v́ nhiều phen chiến thắng. Đoàn Nguyễn Tuấn có ư nói đến chiến thắng vua Quang Trung vào mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789). Sương rớt tiếng thu dường nỉ non tiếng khóc giặc tù. Cuộc chiến thắng vua Quang Trung bắt được nhiều tù binh. Để nối lại bang giao tất cả đều được trao trả về Trung Quốc. Trải qua bể dâu, hồ vẫn y nguyên. Oai trời c̣n vẽ bức tranh mây nước. Đoàn Nguyễn Tuấn so sánh cuộc chiến thắng vua Quang Trung  cũng như chiến thắng vua Lê Thái Tổ.

HỒ GƯƠM ÁNH LÊN SAO ĐẨU

Bao năm cờ việt dẹp Đông Đô.

Rồng đến Lam Sơn, kiếm tại hồ.

Lưỡi báu sáng ch́m gươm ba thước,

Sao Ngưu trong suốt một doành châu.

Hoa bừng xuân sắc mừng công trận,

Sương rớt thu buông khóc tiếng tù.

Trải cuộc bể dâu, hồ vẫn thế,

Oai trời c̣n vẽ Thủy Vân đồ.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

KIẾM HỒ XẠ ĐẨU

Thập niên mao, việt tỉnh Đông Đô.

Long khứ Lam Sơn, kiếm tại  hồ.

Bảo diệm quang trầm tam xích ngạc,

Ngưu khư oánh triệt nhất hoằng châu.

Hoa khai xuân sắc hoan trùng khải,

Sương lạc thu thanh khốc tặc phù.

Thương hải tang điền hồ tự nhược,

Thiên uy do họa thủy vân đồ.

 

Họa đồ kinh thành Đông Kinh thời Lê với sông Nhị chảy ở phía đông, tháp Báo Thiên ở giữa, vương phủ chúa Trịnh chếch ở phía nam tháp, hồ Tây ở phía bắc và thành Đông Kinh gồm hai ṿng lũy nằm giữa hồ Tây
và tháp Báo Thiên
.

Link:https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Th%C4%83ng_Long

 

  

            CẢNH KHÓI TỎA LÀNG BÁT TRÀNG.  Làng Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm ở tả ngạn sông Hồng, nổi tiếng nghề làm đồ gốm, đồ sứ, gạch, ngói.    Sông Lô bên trái thành Thăng Long, một tên khác của sông Nhĩ Hà, Nhị Hà, sông Hồng. Sông Lô xuôi về Nam, ḍng thăm thẳm mênh mông. Đứng cách bờ sông trông sang làng Bát Tràng mờ mờ. Đồ vật nhà Ngu làm ra, lợi cho việc trao đổi. Nhà Ngu chỉ triều đại vua Thuấn đời thượng cổ Trung Quốc, khi Thuấn c̣n hàn vi, từng làm nghề nung nặn đồ gốm. Mây nước Sở không cần mưa cũng thường tự bay cao. Mây nước Sở, Đoàn Nguyễn Tuấn đùa:  Ư nói có mây mà không có mưa. Mây mưa tích Sở vân Sở vũ. Chuyện vua Sở Hoài Vương đi chơi đầm Vân Mộng chiêm bao thấy thần nữ Vu Sơn đến hầu chăn gối ở Cao Đường, điển tích  từ  bài phú của Tống Ngọc thời Chiến Quốc. Tốn Phong trong 31 bài thơ tặng Hồ Xuân Hương có câu thơ cũng đùa: Ướm hỏi Cao Đường ai đoán mộng, Gió mưa đài Sở được bao lần. Hỏi vị quan đoán mộng cho vua Sở Hoài Vương, có đoán được nhà vua giao hoan với thần nữ Vu Sơn được mấy lần. Mái cong nhà kề sát nhau dọc đê dài. Chỡ đất thuyền buồm về mang theo ánh nắng chiều. Chiếm cả cảnh đẹp trăng gió bốn mùa. Qua lại buôn bán trên sông sóng khói.

KHÓI TỎA LÀNG BÁT TRÀNG

Ḍng Lô thăm thẳm chảy về Nam,

Bờ cách, khói lên ngóng Bát Tràng.

Ngu Vật làm ra cho mậu dịch.

Sở Vân mưa vắng tự bay tràn.

Mái cong nhà sát ven đê dọc.

Đất chỡ thuyền buồm theo ánh dương.

Chiếm cả bốn mùa trăng gió đẹp,

Qua lại bán buôn trên khói sương.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt :

BÁT TRÀNG LUNG YÊN

Lô hà Nam há thủy ương ương,

Cách ngạn đê mê vọng Bát Tràng.

Ngu khí tựu đào tư mậu dịch,

Sở vân vô vũ tự phiêu dương.

Phi hoăng tỵ ốc liên trường ngạn,

Tải thổ quy phàm quải tịch dương.

Chiếm đắc tứ thời phong nguyệt hảo,

Yên ba giang thượng văng lai thương.

 

            LŨY TRE THÀNH ĐẠI LA : Thành Đại La bao bọc ngoài thành Thăng Long do Cao Biền xây từ cuối thế kỷ thứ VIII , thời Bắc Thuộc. Thời Đoàn Nguyễn Tuấn c̣n lại một lũy tre dày.

            Cây cao, cây thấp măi bảo vệ sông núi này. Sừng sững thành Đại La, vết chim hồng c̣n để lại. Dấu chim hồng dùng  chữ thơ Tô Đông Pha bài Dẫn từ hoài cựu : Nhân sinh đáo xứ tri hà tự. Ung tự phi hồng đạp tuyết nê. Cuộc đời giống tựa như ǵ nhỉ ?  Giống dấu chim hồng trên tuyết rơi. H́nh thế kho trời, then khóa chia quyền nắm giữ. Như một đám mây xanh trải khắp lá cành. Khói sương lam soi xuống ḍng Lô cả ba tháng xuân. Kèn trại Tế Liễu lay động làn sương suốt năm canh. Tế Liễu là nơi Chu Á Phu đời Tây Hán đóng quân chống Hung Nô quấy rối biên giới; vua Văn Đế đi ủy lạo quân sĩ thấy đồn trại kiên cố, hiệu lệnh nghiêm minh khen: “Thực đáng tài tướng quân.”  Tế Liễu chỉ nơi pḥng thủ kiên cố thành Đại La. Việc đi lại đổi khác, mà thành quách vẫn c̣n đây. Tiếng quyên khóc, tiếng oanh ca đă mấy lần rồi.

LŨY TRE THÀNH ĐẠI LA

Cây cao, cây thấp trấn sơn hà,

Sừng sững dấu hồng thành Đại La.

H́nh thế kho trời then khóa giữ,

Mây xanh một đám trải la đà.

Ba xuân soi bóng Lô giang khói,

Năm khắc tiếng kèn Liễu trại đưa.

Qua việc người đời thành vẫn thế,

Oanh vang, quyên khóc mấy lần ca.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

LA THÀNH TRÚC Ổ

Cao đê trường thử trấn sơn hà,

Hồng trảo di tung ngật Đại La.

Thiên phủ hữu t́nh phân tỏa thược,

Thương vân nhất phiến biến điều kha.

Tam xuân triện cánh Tô Giang thủy,

Ngũ dạ sương minh Tế Liễu già.

Sự văng, nhân phi, thành quách thị,

Kỷ hồi quyên khấp, hưu oanh ca.

 

            CẢNH RUỘNG HOA LÀNG VƠNG THỊ: Làng Vơng Thị tức làng Vó ở ngay ven sông. Nơi đây thời Đoàn Nguyễn Tuấn có trồng tám mẫu toàn là hoa, đủ loài hoa lạ. Thời thanh b́nh khắp các cánh đồng đều trông dâu gai, để nuôi tằm dệt lụa. Nhưng làng Vơng Thị lại trồng hoa, là nguồn sống cả làng, hoa nở đầy mặt đất. Tám mẫu ruộng mầu, nhiều chỗ đất thuần. Muôn hoa xuân tới đều trổ bông lạ. Quần phương chỉ mọi loài cỏ hoa thơm. Đời Minh có soạn cuốn Quần phương phả để ghi các loại thảo mộc, hoa lá. Triều đ́nh Huế, tại Duyệt Thị Đường đời Tự Đức có vở tuồng Quần Phương Hiến Thụy gồm 100 hồi, diễn trăm buổi. Vẻ tươi khôn giam nơi u tịch. Ư dùng câu thơ Trường Hận Ca của Bạch Cư Dị: Thiên sinh lệ chất, nam tự khí .(Trời) sinh ra người đẹp đâu chịu bỏ hoài. Hoa tươi đẹp rốt cuộc về nhà giàu sang. Hoa bán cho người giàu sang có tiền mua.  Sẵn có sông Tô Lịch, tiện bề tiêu tưới. Qua đông sương giá, hoa lại nở rỡ ràng.

RUỘNG HOA LÀNG VƠNG THỊ

Thời b́nh đồng rợp bóng dâu gai,

Nguồn sống dân làng hoa khắp nơi.

Tám mẫu ruộng mầu nhiều đất tốt,

Muôn hoa xuân tới trổ hoa tươi.

Vẽ xinh khôn ở nơi u tịch,

Sắc đẹp về nhà phú quư chơi.

Sẵn có sông Tô luôn tưới mát,

Qua đông sương giá lại càng tươi.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt :

VƠNG THỊ HOA ĐIỀN

Thời b́nh, biến dă ế tang ma,

Nhất ấp sinh nhai măn địa hoa.

Bát mẫu địa ph́ đa nơn thổ,

Quần phương xuân cập thổ kỳ ba.

Thiều tư nan cấm u nhàn địa,

Diễm sắc chung qui phú quí gia.

Tự hữu Tô giang tư quán tẩm,

Hàn sương đông quá, hựu phồn hoa.

 

            KHÓA SINH TRƯỜNG GIÁM: Nhà Giám hay Trường Giám, nhà nằm phía sau đ́nh văn, nơi thờ Khổng Tử, các tiên hiền, Chu Văn An trong Văn Miếu Quốc Tử Giám, nơi đào tạo nhân tài qua các triều đại ngày xưa.

            Kinh Dịch ở quẻ Thoán nói: “Tổn thượng ích hạ, dân duyệt vô cương, tự thượng há hạ, kỳ đạo đại quang.”  Bớt trên thêm cho dưới, dân vui khôn xiết, từ trên xuống dưới đạo rất sáng tỏ. Bọn ta (Nho sĩ) vốn tự có sẵn cội nguồn. Xuân ấm trường xưa quay quần học tập.  Trường xưa (cựu phán), trường học các nước chư hầu gọi là Phán cung. Phán Cung dựng lên ở giữa một cái ao, học tṛ ṿng quanh nghe giảng. Kinh Thi nói: Tư lạc Phán thủy, bạc thác kỳ cần. Nhớ khi vui với nước bên cung Phán thường cùng hái rau cần. Luôn rèn nếp mới : chú trọng luận bàn. Thời Đoàn Nguyễn Tuấn đă không c̣n chỉ học từ chương, học thuộc ḷng, mà đă chú trọng luận bàn. Ngỏ hẽm nhiều năm nức tiếng học tṛ. Sân rồng hẹn ngày đáp lời vua hỏi. Thi Đ́nh tại Triều Đ́nh nhà vua đích thân hỏi các Thí sinh đă đỗ qua khi thi Hương, thi Hội, nhà vua ra đề thi, hỏi thí sinh việc trị quốc. Người  được nhà vua chấm đỗ Tiến sĩ, được ban dĩa vàng, chén ngọc, áo mũ vinh quy bái tổ. Ḷng trời muốn mở Hội Văn Minh. Năm canh sao Khuê rực sáng cửa trường. Sao Khuê là một trong hai tám v́ sao, chủ   văn chương , học hành. Năm 1805 Vua Gia Long cho dựng gác Khuê Văn.

KHÓA SINH TRƯỜNG GIÁM

Bớt thêm đắp đổi, đạo càng tinh,

Vốn sẵn nơi ta tự cội nguồn.

Xuân ấm trường xưa cùng học tập,

Luyện rèn nếp mới luận bàn văn.

Ngơ hẹp nhiều năm vang tiếng học,

Sân rồng hẹn đối đáp quân vương.

Ḷng trời muốn mở văn minh đến,

Năm khắc sao Khuê rực cổng trường.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

GIÁM MÔN KHÓA SĨ

Tổn tích tương hồi, đạo dũ tôn,

Ngô nhân tố tự hữu uyên nguyên.

Xuân dung cựu phán hoàn quan thính,

Thời tập tân qui trọng thảo luân.

Lậu hạng đa niên phi sĩ vọng,

Đại đ́nh chỉ nhật đối vương ngôn.

Thiên tâm tương khải văn minh vận,

Ngũ dạ Khuê tinh sáng học môn.

 

            CẢNH CHÙA CHÂU LÂM SAU CƠN MƯA : Chùa Châu Lâm ở phía Nam Hồ Tây, sau bị phá và chuyển sang Thụy Khuê thành chùa Bà Đanh. Sau đó lại sáp nhập với chùa Phúc Lâm.

            Mưa tạnh nắng bừng, rừng xuyên ánh sáng. Cơ mầu chân thực như thấy ḷng trời. Trâu ch́m tăm bặt, ánh hồ phẳng lặng. Trâu ch́m: tích nhà sư Lư Minh Không đời Lư đi quyên đồng bên nước Tống về, đúc quả chuông lớn (một trong An Nam tứ đại khí). Nhưng do dùng toàn thứ đồng mẹ cả, nên khi thử tiếng, trâu vàng (kim ngưu) ở Trung Quốc thuộc về loại đồng con, nghe tiếng đồng mẹ, bỏ chạy thẳng về Nam. Khi tới Hồ Tây tiếng chuông dứt rồi, trâu không biết đi đâu, liền lăn lộn biến thành cái vũng trâu dầm tức là Hồ Tây. Thật sự Hồ Tây có nguồn gốc do một đoạn sông Hồng bị đổi ḍng.  Năm 1920 dân ba xă An Phụ, An Quang, Đông An đắp con đường Cổ Ngư ngăn đôi ra, bên Đông gọi là hồ Trúc Bạch, bên Tây vẫn gọi là Hồ Tây. Phượng đi đài trống cỏ xanh um. Ngày xưa chổ khu đất trường Bưởi, Chu Văn An có xây Đài Phượng trên đất g̣ Mơ Phượng (Phượng Chủy) ở phía Nam Hồ Tây làm chổ hóng mát cho vua chúa. Khói nhẹ trong thôn bay phớt trên mặt nước, Cây xanh trước tháp toả bóng râm trên hoa. Một bầu thế giới sạch làu như rửa. Không  vướng một  nửa hạt bụi đen.

CẢNH CHÂU LÂM SAU CƠN MƯA

Mưa tạnh nắng bừng rừng sáng tươi,

Cơ mầu chân thực thấy ḷng trời.

Trâu ch́m tăm bặt hồ im bóng,

Phượng vắng đài không cỏ biếc ngời.

Khói nhẹ làng thôn bay mặt nước,

Cây xanh trước tháp mát hoa cười.

Một bầu thế giới mưa tuôn gội,

Chẳng chút bụi trần bám đất trời.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

CHÂU LÂM VŨ HẬU

Tễ vũ tinh khai tế nhật lâm,

Chân cơ hoảng nhược kiến thiên tâm.

Ngưu trầm tông dẫn hồ quang tĩnh,

Phượng khứ đài không, thảo sắc thâm.

Thôn ổ khinh yên phù thủy đạm,

Tháp tiền thương thúy lạc hoa âm.

Nhất hồ thế giới quang như tẩy,

Bất giả truy trần bán điểm xâm.

 

 

 

            NÚI TẢN TRONG MÂY. Núi Tản Viên c̣n có tên Ba V́, thuộc huyện Ba V́ ngoại thành Hà Nội.

            Trời tạnh ngắm miền Tây khí lên ngùn ngụt như hun. Mây trên núi Tản ẩn hiện mơ màng. Ngấn đá ba tầng bao la mờ mịt. Sắc núi lưng trời khí tốt chan chan. Ṿng đất xoay ṿng thuộc vùng sao Dực, Chẩn. Nước Việt ở vùng thuộc sao Dực, Chẩn. Cột trời phân biệt mạch tự Côn Lôn. Dăy núi Côn Lôn ở phía Tây Trung Quốc gần Tây Tạng, người xưa quan niệm trái đất h́nh vuông, có núi cao làm trụ chống trời. Sách Hán Thư chép vua Hán Vũ Đế thăm núi Tung Sơn, núi Trung Nhạc chính giữa trong Ngũ Nhạc, bỗng nghe tiếng hô  Vạn Tuế ba lần. người đời cho rằng là thần núi hiển linh .( Văn bản thiếu ba chữ này tôi thêm vào). Lưng đèo Tung Sơn nghe tiếng hô vạn tuế. Vẻ lành khí tốt, điềm vua ta sống lâu.

NÚI TẢN TRONG MÂY

Quang tạnh trong mây núi ngút ngàn,

Mây trên núi Tản hiện mơ màng.

Ba tầng ngấn đá bao la bóng,

Sắc núi lưng trời khí tốt lan.

Ṿng đất xoay ṿng sao Dực Chẩn,

Cột trời phân biệt mạch Côn Lôn.

Đèo dội Tung Sơn hô vạn tuế,

Vẻ lành khí tốt thọ quân vương.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

TẢN LĨNH VÂN GIAN

Tây thùy t́nh vọng uất như huân,

Ẩn hiện đê mê Tản Lĩnh vân,

Tam cấp thạch ngân hồn ái đăi,

Bán không sơn sắc tự nhân uân.

Thiên tinh Dực Chẩn khôn duy chuyển,

Địa trục Côn Luân kiền trụ phân.

Nhai vọng Tung Sơn linh vạn tuế,

Tường quang gai khí thọ bang xuân.

 

             BẾN Đ̉ LÀNG SÉT:  Bến đ̣ làng Sét tức làng Thịnh Liệt, huyện Thanh Tŕ, Hà Nội. Ở đây có một cái đầm lớn nhiều cá rô, thịt ngon nổi tiếng: cá rô đầm Sét.

            Cách thành vài dậm về phía Nam đó là bến Sét. Cây cối xanh tươi vẫn c̣n nguyên vẻ xuân của bến đ̣ xưa. Nước chỗ  sâu, nông trải phẳng ra ngàn khoảng. Người đi qua lại, tiện lợi nhờ một con đ̣. Bè quan chín nhịp kéo dây rất gấp. Thuyền chè ba ván, khách được mời uống luôn. Trải bao phong ba, chẳng có ǵ xảy ra. Ḷng đầm như lụa, cỏ tựa như nhung. Bài thơ này cho ta thấy một cách di chuyển qua sông của các quan ngày xưa,  bến Sét có bè chín nhịp dùng cho quan, có dây kéo qua sông cho nhanh. Có thuyền chè khách lên thuyền được mời uống chè.

BẾN Đ̉ LÀNG SÉT

Vài dặm thành Nam bến Sét trông,

Bến đ̣ muôn thuở vẻ xuân xanh.

Chổ sâu nông trải ra ngh́n khoảng,

Qua lại người đi, đ̣ bến sông.

Bè quan chín nhịp dây mau kéo,

Thuyền chè ba ván uống trà nhanh.

Giang hồ bao quản người vô sự,

Như lụa ḷng đầm, cỏ tựa nhung.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

LIỆT TÂN DĂ ĐỘ

Thành Nam số lư Liệt đàm tân,

Phương thụ y  y cổ độ xuân,

Thiên khoảnh b́nh phô thâm thiển thủy,

Nhất chu lợi thiệp văng lai nhân.

Cửu kiều quan phiệt khiên thằng cấp,

Tam bản trà thuyển ẩm khách tân.

Kỷ độ phong ba hồn bất phạ,

Đàm tâm như luyện, thảo như nhân.

 

          VÓ CÂU Ở BẾN NHẬT CHIÊU : Bến Nhật Chiêu ở bên sông Hồng, thuộc huyện Vĩnh Thuận, phía Bắc thành Thăng Long, nay là bến Nhật Tân (Từ Liêm). Ngày xưa bên bờ sông có nhiều vó đánh cá, một tấm lưới vuông rộng đáy thụng, treo trên một cần dây dài, gốc cột đá làm đ̣n bẩy. Vó  thả xuống nước sông, người  chài cá từ cḥi sàn nổi trên sông, kéo lên, cá rơi vào giữa chổ thụng, người chài cá đi thuyền, dùng vợt vớt cá lên. Vó câu cá được các  nhiếp ảnh gia Việt Nam chụp h́nh nhiều ảnh đẹp thế kỷ rồi, ngày nay không c̣n thấy trên các sông.

            Sinh ở thị thành, lại làm nghề cá. Gió mát trăng thanh bạn cùng nhà nổi. Sóng mây nửa sông, ngàn tầm xanh biếc. Cần dây trăm thước, một thuyền nhẹ tênh. Đông Bộ cát phẳng ngắm; cảnh trai c̣; Đông Bộ Đầu một bến phía Bắc Thăng Long nơi chiến thắng Nguyên Mông năm 1258. Truyện ngụ ngôn Tô Đại (em Tô Tần) nói với vua Triệu: “ Trai mở miệng phơi nắng trên băi cát, c̣ tḥ mổ ruột trai, trai kẹp lấy mỏ c̣, rồi giằn nhau không con nào tự buông trước : giữ nhau măi, đến khi có người đánh cá đi qua, vớ được cả c̣ lẫn trai.” Tang Châu ngập hết bạn cùng tôm cá. Tang Châu là một băi giữa ḍng Nhị Hà, cũng c̣n gọi là Tàm Xá Châu. Bài Tiền Xích Bích của Tô Đông Pha có câu: Lữ ngư hà nhi hữu mi lộc. (bầu bạn với tôm cá và hươu nai). Sông hồ man mác người thật an nhàn.

 VÓ CÂU CÁ BẾN NHẬT CHIÊU

Thị thành nghề nghiệp cá sinh nhai,

Gió mát trăng thanh sống nổi trôi.

Khói sóng nửa sông xanh mắt biếc,

Cần dây trăm thước một thuyền chài.

Đông Bộ băi bờ c̣ trai ngắm,

Tang Châu nước ngập cá tôm vui.

Sông hồ man mác người nhàn rỗi,

Đổi rượu cơm rau về nhắm chơi.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

CHIÊU CHỮ NGƯ CAN

Thành thị sinh nhai cánh nghiệp ngư,

Thanh phong minh nguyệt bạn phù cư.

Bán giang yên lăng thiên tầm bích,

Bách xích ti can nhất diệp hư.

Đông Bộ sa b́nh khan bạng duật,

Tang châu lao tận lữ hà ngư.

Giang hồ quảng mạc nhân vô sự,

Hoán tửu qui lai thả phạn sơ.

 

            GƯƠNG NƯỚC KIM ÂU :  Hồ Kim Âu xưa ở quảng phố Nguyễn Thái Học nay không c̣n nữa, chỉ c̣n lại Hồ Giám trước Văn Miếu. Trên hồ Kim Âu có chùa Phật Tích và tháp, trên có lầu Vọng Tiên. Nơi đây c̣n có dinh Kim Âu do cụ Nguyễn Nghiễm xây dựng, thi  hào Nguyễn Du sinh ra và lớn lên nơi này. Cuối thời Trịnh năm 1784 dinh Kim Âu bị bọn kiêu binh phá tan, nhân vụ án Thượng Thư Bộ Lại Nguyễn Khản xử chém 7 kiêu binh.  Đốc học Sơn Nam, Thước Kiều Trần Đạo Chân (Trần Văn Trứ) trong tập thơ Thăng Long tam thập vịnh cũng có bài Kim Âu thủy giám.  Khi triều đ́nh Tây Sơn suy tàn các danh tướng đánh nhau. Phan Huy Ích về mở Bảo Chân Quán tu đạo Lăo,  mở  nhà học nơi này và viết Cúc Thu Bách Vịnh. Ngô Th́ Nhậm thành Hải Lượng Đại Thiền sư viết Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh cũng gần đó, được xưng tụng là Trúc Lâm đệ tứ tổ..

            Màu ngọc biếc lan tới tháp Phật, lầu Tiên. Hồ như gương, một làn nước sâu thăm thẳm. Tṛn ngậm trời thu, mở ra hộp sáng ; Ánh sang lắng ḍng trong, thấy bóng non xanh. Khi vầng đông mới lên, sóng hồ như vẩy ngọc tan. Lúc ráng chiều buông xuống, mặt hồ nh́n tựa như rây vàng. Chuyện cũ một đời người cần chi hỏi đến. Chỉ đợi trăng soi xuống làng trước mặt.

GƯƠNG NƯỚC KIM ÂU

Tháp Phật lầu tiên biếc ngọc lan,

Hồ gương làn nước thẳm mênh mang.

Trời thu tṛn ngậm gương trong sáng,

Nắng đọng ḍng trong soi bóng xanh.

Ánh sáng vầng đông hồ vẩy ngọc,

Ráng hồng chiều xuống rắc rây vàng.

Chuyện cũ người đời chi hỏi đến,

Chỉ đợi vầng trăng trải xóm làng.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

KIM ÂU THỦY GIÁM

Phật tháp tiên lâu bích ngọc xâm,

Giám hồ nhất thủy tự thâm thâm.

Viên hàm thu thự khai minh hạp,

Quang trạm thanh lưu hiện bích sầm.

Triêu húc sơ thăng lân toái ngọc;

Lạc hà văn chiếu ảnh sư kim.

Nhất sinh cố sự hà tu vấn,

Trực đăi tiền thôn nguyệt nhất lâm.

 

            L̉ ĐÚC TIỀN HỒ TRÚC BẠCH : Cạnh Hồ Trúc Bạch, có làng Ngũ Xă là nơi nổi tiếng về nghề đúc đồng, thờ tổ nghề đúc đồng thiền sư nhà Lư :  Nguyễn Minh Không, ngày xưa có ḷ đúc tiền của các triều đại.

            Trên cửu trùng (nhà vua) tính kế cho dân đầy đủ. Đồng tiền lưu thông trong nước từ ḷ Trúc Bạch. Người trên đầu cầu gọi than đưa tới. Lửa từ trên cát tung đàn ve bay. Đàn ve dịch chữ phù trong bài thơ. Sách Dậu Dương tạp trở chép : Con thanh phù h́nh dáng giống hệt như con ve nhưng lớn hơn. Lưu Thần Kư c̣n chép : Ở phương Nam có giống sâu tên là thanh phù lớn như con tằm, bắt được con nó th́ mẹ nó lập tức bay đến, lấy máu mẹ nó bôi vào tiền được 81 đồng, lấy máu con nó bôi vào tiền được 81 đồng. Mỗi khi mua hàng hoạc dùng tiền mẹ trước, hoặc dùng tiền con trước, tiền đi xa đều  lại trở về, cứ luân chuyển măi không thôi. Đời sau nhân điển cố này nên mới gọi đồng tiền là thanh phù. Lớp lớp khói phủ lên chùa Châu Long (gần chợ Châu Long ngày nay). Mênh mông suối chảy vào hồ Cổ Ngựa.( Ở vùng Hàng Than ngày nay). Năm tháng vuông tṛn, thuế công nạp đủ. Lưng đeo tiền hà tất phải lên Dương Châu. Ngày xưa tiền đồng có lổ, xỏ thành xâu, mang trên lưng. Phú ông đi chợ có hầu tớ vác tiền giùm. Lính tráng th́ lương « ba cọc ba đồng », phát tiền sắp trên ba cây cọc nhỏ, ba cây cọc là ba đồng. Dương Châu tích từ Thương Nghệ tiểu thuyết chép : Có bốn người khách chơi với nhau, mỗi người đều nói lên chí nguyện ḿnh. Người thứ nhất nói : Muốn làm quan Thứ sử đất Châu Dương. Người thứ hai nói : Muốn có nhiều tiền. Người thứ ba nói : Muốn cỡi hạc bay lên trời ! Ngươi thứ tư nói : Muốn đeo trên lưng 10 vạn quan tiền, rồi cỡi hạc bay tới Châu Dương làm Thứ sử. (Gồm cả ư nguyện ba người trên). Ư câu thơ nói lên tác dụng của đồng tiền rất lớn, nếu ai có tiền th́ có thể thỏa măn ư muốn.

L̉ ĐÚC TIỀN HỒ TRÚC BẠCH

Cửu trùng tính kế đủ cho dân,

Trúc Bạch lưu thông tiền đúc đồng.

Người gọi đầu cầu than tới bến,

Lửa soi trên cát đàn ve tung.

Châu Long lớp lớp chùa lên khói,

Cổ Ngựa mênh mông hồ nước tuôn.

Năm tháng vuông tṛn công thuế nạp,

Lưng tiền hà tất đến Châu Dương.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt :

TRÚC BẠCH TIỀN LÔ

Cửu trùng cận niệm dụ dân đồ,

Tiền hóa lưu thông Trúc Bạch lô.

Nhân tại kiều đầu hô tống thán,

Hỏa ṭng sa thượng xuất phi phù.

Tằng tằng yên trảo Long Châu tự,

Hạo hạo tuyền lưu Mă Cảnh hồ.

Tuế nguyệt phương viên công khóa túc,

Yêu chiền hà tất thướng Dương Châu.

 

            RƯỢU SEN PHƯỜNG THỤY KHUÊ:   Làng Thụy Khuê ngày xưa là nơi sản xuất rượu sen để tiến vua.  Thi Xă đời Vĩnh Hựu nhà Lê, trong Tám cảnh đẹp Tây Hồ có bài Pho tượng Phật say làng Thụy. Thật thú vị người nghệ nhân tạc tượng Phật say không phải là vô t́nh  điêu khắc sai, mà cố ư tạc tượng Phật say chống gậy nghiêng ngă, mặc dù uống rượu là một giới cấm nhà Phật, v́ làng Thụy Khuê là nơi sản xuất  rượu sen nổi tiếng.

            Đất kề Hồ Tây là nơị sản xuất rượu tiến cống ( dâng lên vua). Tiến cống dịch thoát chữ  ‘cộng cửu thiên’; Cộng cửu theo Thư Tự là một thiên mở đầu của Thượng Thư, Phục Sinh nhà Hán cho Cộng cửu là một bộ phận tŕnh bày về sự tiến cống sản vật quư của chư hầu, đối với thiên tử. Ở đây nói Thụy Khuê là nơi sản xuất rượu sen để tiến vua. Ngon thay rượu Thụy là tiên trong làng rượu. Rượu cốt cất nấu xong chứa đầy ngàn chum. Xôi đồ thơm phúc toả thơm muôn hộc. Yêu loài hoa cúc muốn tiêu khiển cái hứng Bành Trạch. Bành Trạch là tên huyện thuộc tỉnh Giang Tây thời Tấn Đào Tiềm đến làm quan lệnh. Sau ông chán cảnh quan lại, về nhà vui với tùng cúc.  Đời quư trọng phẩm chất cao thượng của ông gọi ông là Đào Bành Trạch. Say rượu thù du bàn chuyện suông về thơ Đỗ Lăng. Thù du tên một giống cây có quả nhỏ thơm làm thuốc, hay ngâm với rượu gọi là rượu thù du. Tục Tề Hài Kư chép:  “Hoàn Cảnh theo Phi Trường Pḥng học đạo. Sai nghe Pḥng khuyên, ngày 9 tháng 9 cả nhà lên núi, tay mỗi người có đeo một túi thù du và uống rượu cúc. Tới khi  trở về nhà th́ gia súc bị cướp giết chết hết. Thế là thoát nạn, của đi thay người.”  Đỗ Lăng chỉ Đỗ Phủ nhà thơ lớn đời Đường có câu thơ đề ngày Trùng cứu: Minh niên thử hội tri thùy kiện, Túy bả thù du tử tế khan. Sang năm hội ấy ai là mạnh, Say bốc thù du ngẫm kỹ xem. Tiễn người chớ có làm rượu Đồ Tô. Rượu Đồ Tô tương truyền là phương thuốc của Hoa Đà, uống vào ngày Nguyên Đán để trừ tà khí. Quư  trọng Thanh Liên th́ cho đầu gậy sẵn tiền.Thanh Liên là tên làng và bút hiệu của Lư Bạch đời Đường. Ông bị các nịnh thần ghen ghét đuổi khỏi triều đ́nh, vua Đường Minh Hoàng thương tài ban cho thẻ bốn chữ treo đầu gậy: “Đáo xứ hữu tiền”(Tới xứ nào th́ xứ đó cấp tiền). V́ vậy khi ông khát rượu, quan địa phương phải trích tiền công cấp cho ông mua rượu uống.

RƯỢU SEN PHƯỜNG THỤY KHUÊ

Kề đất Tây Hồ nơi tiến cống,

Ngon thay rượu Thụy vốn làng Tiên.

Nấu xong rượu cốt ngàn chum chứa,

Thơm phức xôi đồ muôn hộc thơm.

Yêu cúc thú vui Bành Trạch hứng,

Say thơ thù tạc Đỗ Lăng bàn.

Tiễn người chớ uống Đồ Tô tửu,

Đầu gậy Thanh Liên tiền sẵn mang.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

THỤY PHƯỜNG LIÊN TỬU

Địa tiếp Tây Hồ cộng cửu thiên,

Giai tai Thụy tửu, tửu trung tiên.

Đề hồ nhương tựu thiên chung măn;

Chưng đạo hương khai vạn hộc chiền.

Ái cúc dục tiêu Bành Trạch hứng;

Túy thù hư thuyết Đỗ Lăng thiên.

Tống nhân mục tác đồ tô nhượng,

Trân trọng Thanh Liên trượng hữu tiền.

 

            CẢNH NGỰA UỐNG NƯỚC SÔNG TÔ LỊCH : Tô Lịch là ḍng sông xưa chảy trong địa phận Hà Nội qua các huyện Thanh Xuân, Hoàng Mai, và là một cạnh hào thành trong bốn hào bào bọc thành Thăng Long. Tô Lịch là tên một vị thần đời Tấn đô hộ Giao Chỉ. Là phụ lưu sông Hồng đưa nước sông Hồng sang sông Nhuệ đến đoạn trung lưu gặp Hồ Tây. Nhiều đoạn sông bị lấp, sông trở thành một ống cống lộ thiên  chứa nước thải. Hiện nay có dự án làm sạch và làm sống lại sông Tô Lịch.

            Thời xưa Tô Lịch là nơi ngựa uống nước. Cảnh ngựa uống nước sông Tô Lịch được Đoàn Nguyễn Tuấn  ca ngợi : Non sông hùng tráng trấn giữ nước Nam. Có truyền thuyết thần  Long Đỗ (Núi Nùng) và thần Tô Lịch là một, từng phá bùa trấn yểm của Cao Biền đời nhà Đường sang đô hộ. Ḍng sông Tô uốn quanh là sông ngựa uống nước. Tung tăng dưới khe, con cá con tôm thảy đều biết hết. Cúi xuống uống nước bóng ngựa Kư, ngựa Kỳ một hóa thành đôi. Kư,  Kỳ là ngựa quư thiên lư mă chạy ngàn dậm. Cỏ sắc bên thành tưởng rồng biến hóa. Im trong tiếng gió mặt nước mênh mang. Đời thánh mừng nay không phải dụng vơ. Bài thơ có lẽ viết sau chiến thắng lẫy lừng vua Quang Trung, oai lừng bốn bể, triều nhà Thanh nối lại bang giao, anh hùng từ nay không phải dùng vơ nữa. Thiên hạ đă b́nh trị rồi không phải dùng đến binh đao. Trở về thủng thỉnh dạo qua song  cửa.

NGỰA UỐNG NƯỚC SÔNG TÔ

Non sông hùng tráng giữ trời Nam,

Ngựa uống sông Tô khúc uốn quanh.

Tôm cá dưới khe đà biết hết,

Kư kỳ soi bóng hóa đôi thành.

Bên thành cỏ sắc như rồng hóa,

Trong gió ḍng im mặt nước tràn.

Đời thánh nên mừng không dụng vơ,

Thong dong về bước dạo qua song.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

TÔ GIANG ẨM MĂ

Sơn hà tráng nhĩ điện Nam bang,

Tô phái oanh hồi ẩm mă giang.

Túng hác ngư hà danh thức lịch,

Lâm lưu kỳ kư ảnh thành song.

Thành biên hữu sắc nghi long hóa.

Phong tế vô thanh nhậm thủy băng.

Thánh đại hân kim vô dụng vũ,

Quy lai nhàn bộ quá sa song.

 

            CẢNH CHĂN TRÂU Ở LINH ĐỘNG :  Linh Động là khu vực chùa Linh Quang, phường Thanh Liệt quận Đống Đa. Đời vua Lê Thánh Tông (1460-1497) làng Báo Thiên  đào được một tượng Phật Bà Quan Âm bằng đá, dân làng lập chùa thờ, cầu được nhiều sự linh thiêng, nên c̣n gọi là chùa Bà Đá. Chùa có bia xây dựng có chữ Bát Nhă Thiền năm 1725.

            Chăn trâu nhà ai chiếm được đất thiêng. Đồng ruộng thong thả sức người cày. Vó nhàn chẳng thả ra đồng Đào Lâm . Kinh Thư thiên Vũ Thành có câu « Phóng ngưu vu Đào Lâm chi dă . » Thả trâu ra cánh đồng Đào Lâm (ở Thiểm Tây Trung Quốc) Vơ Xương nhà Chu sau khi thắng giặc bèn thả trâu ở Đào Lâm, mà không phải dùng việc vận tải quân sự nữa. Cỏ tốt thường vui nơi sân Bát Nhă. Do Kinh Bát Nhă Ba La Mật, ư chỉ chùa chiền. Của nhiều, chẳng cần phiền ḷng Thừa tướng nhà Hán. Do tích Bính Cát, Thừa tướng nhà Hán khi ra đường gặp vụ đánh nhau chết người không hỏi, nhưng khi gặp người đuổi trâu lồng th́ dừng lại hỏi. Người hầu lấy làm lạ hỏi duyên cớ. Bính Cát đáp : «  Trời chưa nóng lắm thấy trâu thở hồng hộc, sự trái đạo âm dương (trái thời tiết) nên hỏi. » Người giỏi, đâu phải đợi mượn quan khanh nước Tề. Điển tích  Ninh Thích chăn trâu, gơ sừng trâu mà hát bài Mục Ca, được Tề Hoàn Công triệu vào cho làm quan Khanh nước Tề. Hứng nhàn nói chung, thật là khó vẽ. V́ vẽ trâu sai ai cũng biết, chứ không như vẽ rồng vẽ lân, vẽ sai chẳng ai biết. Tiếng hát gơ sừng trâu véo von trước gió.

CHĂN TRÂU Ở LINH ĐỘNG

Chăn trâu ai chiếm đất nhà thiêng,

Đồng ruộng thong dong thỏa sức riêng.

Chẳng thả Đào Lâm khi tản việc,

Vui nơi Bát Nhă cỏ tươi sân.

Của vật chẳng phiền đời Hán Tướng,

Nhân tài đâu đợi mượn Tề Khanh.

Hứng nhàn muốn vẽ nên là khó,

Trước gió gơ sừng hát véo von.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

LINH ĐỘNG PHẠN NGƯU

Ngưu phạn thùy gia chiếm địa linh

Hiêu hiêu quyến mẫu nhiệm nhân canh.

Nhàn đê bất phóng Đào Lâm dă,

Phong thảo thường ngu Bát Nhă đ́nh.

Vật phụ bất phiền ưu Hán tướng,

Nhân tài hà đăi tá Tề Khanh .

Nhất ban dật hứng thành nan họa,

Liêu lượng phong tiền khấu giác thanh.

 

             NGỌN ĐÈN TRUNG THU PHƯỜNG HÀ KHẨU : Hà Khẩu là phố Hàng Buồm. nơi đây bán đèn Trung Thu làm đủ h́nh chim, cá, rồng, phượng.. màu sắc đẹp đẽ. Thu đến Hà Khẩu chơi đèn Trung thu. Một khắc ngàn vàng mua cũng mua. Phố khách vừa vặn gặp đúng đêm rằm. Hoa bạc chiếu sáng một bầu trời băng giá. Dịch chữ ngân hoa chỉ ngọn đèn, do câu: “Hỏa thụ ngân hoa hợp.”(Cây lửa góp lại thành hoa bạc) của Tô Vị Đạo đời Đường. Núi sông không đêm, khêu gợi  hứng thơ. Trung thu thắp đèn sáng cả đêm như ban ngày. Gió trăng bao la sánh cùng bạn rượu. Chớ coi đó là ngọn đèn tầm thường. Mừng có đuốc ngọc,  điềm thái b́nh, thời tiết thuận ḥa. Ngọc chúc, đuốc ngọc theo giải thích Nhĩ Nhă Thi th́ bốn mùa điều ḥa là đuốc ngọc. Đời sau cho là đức độ nhà vua đẹp như ngọc và sáng như đuốc nên gọi là đuốc ngọc. Bài này cho thấy Đoàn Nguyễn Tuấn có ư ca tụng đức độ và tài năng vua Quang Trung thời thanh b́nh sau chiến thắng quân Thanh, bác bỏ đoạn gia phả họ Nguyễn Tiên  Điền của Nguyễn Y viết cho rằng Đoàn Nguyễn Tuấn hợp với Nguyễn Du chống Tây Sơn.

NGỌN ĐÈN THU PHƯỜNG HÀ KHẨU

Thu sang Hà Khẩu đèn Trung thu,

Một khắc ngàn vàng cũng muốn mua.

Khách đến gặp đêm rằm tháng bảy,

Ngân hoa chiếu sáng giá băng hồ.

Không đêm sông núi gieo thi hứng,

Trăng gió bao la sánh rượu bầu,

Chớ thấy tầm thường đèn chiếu sáng,

Thái b́nh đuốc ngọc thuận ôn ḥa.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

HÀ KHẨU THU ĐĂNG

Thu lai, Hà Khẩu thưởng thu đăng,

Nhất khắc thiên kim măi bất năng.

Khách phố cáp phùng  tam ngũ dạ,

Ngân hoa quang chiếu nhất hồ băng.

Giang sơn bất dạ khêu thi hứng,

Phong nguyệt vô biên đối tửu bằng.

Mạc bả tầm thường đăng biểu khán,

Thời điều ngọc chúc hỉ b́nh trưng.

 

            TIẾNG MƠ GÁT ĐÊM ĐỒN THỦY :  Đồn Thủy xưa là trại Thủy Quân, đường bờ sông Hà Nội ở khu vực bệnh viện Liên Xô. Chim hót, thông reo, màn đêm đă tối. Xa nghe mỏ canh ở đồn Thủy quân. Trại đặt mấy lần cửa, dựa bên ḍng sông. Kinh Dịch, Hệ Từ nói: “Trùng môn kích thác, di đăi bạo khách cái thủ chư Dự.” nghĩa là : Mất lần cửa khua tiếng mơ đề pḥng kẻ trộm là theo h́nh tượng quẻ Dự. Tiếng trống truyền canh năm, vang cùng tù và. Vang thấu sóng xanh, quá bến đ̣ này. Đánh tan đêm tối, nâng mặt trời sớm. Tiếng ấy truyền vào tận tai khách thơ. Khi trăng đầy lầu cao, rượu đầy ṿ. Nguyễn Du trong thơ chữ Hán có bài thơ đùa  Đại nhân hư bút, tả cảnh nhà cao cửa rộng lầu cao của Đoàn Nguyễn Tuấn khi ra làm quan Tây Sơn. “Trên bờ sông Nhị nhà chen gần. Đă chiếm cả thành hết cảnh Xuân.  Lầu gác đông tây cao ngất dựng.. Rượu quư lầu son khướt chén quỳnh”. Bài thơ Nguyễn Du phù hợp với câu thơ này của Đoàn Nguyễn Tuấn.

TIẾNG MỎ GÁT ĐÊM  ĐỒN THỦY

Chim hót thông reo đêm tối buông,

Mỏ canh Đồn Thủy tiếng xa dồn.

Mấy lần cửa trại bên sông dựa,

Tiếng trống năm canh ốc vọng vang.

Vang thấu sông xanh qua bến ấy,

Đánh tan đêm tối mặt trời lên.

Tận tai thi khách vang vang tiếng,

Trăng sáng lầu cao ṿ rượu tràn.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

THỦY ĐỒN DẠ THÁC

Điểu ngữ, tùng minh, dạ sắc hôn,

Giao văn kích thác Thủy quân đồn.

Trùng môn thiết trại y giang bạng,

Ngũ cổ truyền canh cộng giác huyên.

Hưởng triệt thương lương qua thử độ,

Xao tàn hắc ám ủng triêu đôn.

Tư thanh chuyển nhập tao nhân nhĩ,

Nguyệt măn cao lâu tửu măn tôn.

 

             CẢNH BAN ĐÊM QUA SÔNG NHĨ HÀ:  Được lệnh phải lên đường đi sứ gấp mùa hạ  năm 1790 đưa vua Quang Trung giả cùng Hoàng tử Nguyễn Quang Thùy, Ngô Văn Sở,  Phan Huy Ích, Vũ Huy Tấn .. Áo cũ ngựa gầy ở góc sông Nhị. Thành quách lờ mờ trong sương mù xanh. Làng quê thăm thẳm dưới làn mây trắng. Ḷng hăng hái mới thử qua sông ngàn khoảnh sóng dồi. Ư biệt ly c̣n say với nửa chén rượu tiễn. Rất đỗi đoạn trường không sao ngăn được. Là khi đuốc hồng lung linh qua sông. Hai câu chót ghi một xúc cảm thật tuyệt tác.

BAN ĐÊM QUA SÔNG NHĨ HÀ

Trong đêm giục giă đường hoàng hoa,

Áo cũ,  ngựa gầy qua Nhĩ Hà.

Thành quách mơ hồ sương biếc tỏa,

Làng quê thăm thẳm trắng mây xa.

Ḷng hăng hái thử qua ngàn sóng,

Ư biệt c̣n say nửa chén ngà.

Rất đổi đoạn trường không cản được.

Là khi đuốc sáng lung linh qua.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt :

DẠ ĐỘ NHĨ HÀ

Hoàng hoa hữu mệnh dạ tương thôi,

Tệ cát, luy câu Nhĩ thủy di.

Thành quách mơ hồ, thanh vụ lư,

Gia hương phiếu diểu bạch vân đôi.

Tráng tâm sơ thỉ ba thiên khoảnh,

Biệt tứ do hàm tửu bán bôi.

Tối thị bất câm trường đoạn xứ,

Chúc hồng dao duệ quá giang lai.

 

            Đoàn Nguyễn Tuấn là một Thi Tướng trong làng Thi Ca Việt Nam khi đi sứ. Thơ ông được chép lưu truyền trên Lầu Hoàng Hạc. Đoàn Nguyễn Tuấn không hổ danh nước Nam khi thi thố thi ca cùng các quan Trung Quốc, Triều Tiên. 28 bài thơ Yên Đài Thu Vịnh, Vịnh cảnh mùa thu Bắc Kinh, các thi tướng Trung Quốc cũng khâm phục. Trong kho tàng văn chương chữ Hán nước ta, Hải Ông Thi Tập của Đoàn Nguyễn Tuấn có một vị trí trang trọng, mặc dù ông luôn luôn khiêm nhường ḿnh chỉ là một người Khách Biển (Hải Khách, Hải Ông). Thơ Đoàn Nguyễn Tuấn tả cảnh vật Thành Thăng Long tuyệt đẹp, chứng tỏ tài năng một nhà thơ lớn trong ḍng văn học thời Tây Sơn.

 

TÀI LIÊU THAM KHẢO:

ĐOÀN NGUYỄN TUẤN. Hải Ông Thi Tập. Viện Hán Nôm. Nxb KHXH; Hà Nội 1982.

Tinh Tuyển Văn Học Việt Nam. Văn Học Thế kỷ XVIII. tập 5 quyển 2. Nxb KHXH. Hà Nội 2004

 

PHẠM TRỌNG CHÁNH

Tiến sĩ Khoa Học Giáo Dục Viện Đại Học Paris V Sorbonne

 
Tác giả: Hồ Xuân Hương nàng là ai ? Khuê Văn 2000 ;  Nguyễn Du , Mười năm gió bụi và mối t́nh Hồ Xuân Hương,  Khuê Văn Paris 2010; Truyện Thơ Odyssée qua 12110 câu thơ lục bát, Khuê Văn 2005; Sử Thi Iliade qua 16933 câu thơ lục bát, Khuê Văn 2009; Tự điển t́nh yêu bằng thơ t́nh Xuân Diệu, Khuê Văn 201; Giáo Dục Việt Nam thời Pháp thuộc (1940-1945) Paris 1976; Giáo Dục Miền Nam Việt Nam 1954-1975, Paris 1980; Thơ t́nh Nhất Uyên (Huy Cận, Xuân Diệu đề tựa), Paris, 1996; Công cha như núi Trường Sơn 1975. Cánh chim từ vùng lửa đỏ (thơ nhạc với Tốn Thất Lập) HSVST 1974; Bóng thời gian, Thời gian ta măi măi c̣n xanh (với Nguyễn Đăng Hưng Liège 1972); Chiêm Bao Trắng, Thơ Sàigon 1969.


 

 


 

 

Mời đọc những bài viết khác của cùng tác giả :

 

Nguyễn Hành (1771-1824) - Minh Quyên thi tập : tiếng chim Đỗ Quyên kêu bi thương - TS.Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Hành cùng với chú là thi hào Nguyễn Du, năm người hay thơ nhất nước  Nam gọi là “An Nam Ngũ Tuyệt”. Trong bốn ḍng họ thơ văn danh ...

Phan Huy Ích (1751-1822) – Tinh Sà Kỷ Hành: kư sự trên thuyền đi sứ (với vua Quang Trung giả) năm 1790 - TS. Phạm Trọng Chánh

Tinh Sà Kỷ Hành, là tập thơ kiệt tác hàng đầu trong kho tàng thi ca chữ Hán của Việt Nam, được vua Quang Trung khen ”thơ văn có khí ...

Trả lời ông Phú Trường "Một quyển sách hoành tráng bên ngoài, sơ sài bên trong" - TS Phạm Trọng Chánh

Nhân đọc bài viết ông Phú Trường đăng trên CAND điện tử viết về quyển Lịch Sử Việt Nam,  Từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ 20 của Gs Lê Thành ...

Nguyễn Du qua Quản Trọng Tam Qui Đài - TS. Phạm Trọng Chánh

 Nguyễn Du đi qua Đài Tam Qui của Quản Trọng ở Sơn Đông trên đường đi sứ về trong khoảng thời gian 21 tháng 11 đến 11 tháng 12 năm

Nguyễn Du và cây liễu xưa đền Mạnh Tử - TS.Phạm Trọng Chánh

Tại sao Nguyễn Du nói đến cây liễu trước đền, gỗ cây liễu tượng trưng cho bản chất tự nhiên của con người, giáo dục như đẽo gọt gỗ thành ...

Tử Xuân Hàm Nghi (1872 -1942), vị vua lưu đày thành nghệ sĩ - TS. Phạm Trọng Chánh

Năm 1926, để kỷ niệm 10 năm thành lập Viện Bảo tàng Auguste Rodin (1840-1917)  Hotel Biron 79 rue de Varenne, Paris 7è, năm 1916, Rodin nhà điêu khắc vĩ ...

Nguyễn Du qua sông hoài nhớ Văn Thiên Tường - TS. Phạm Trọng Chánh

Đầu thế kỷ 20, những người Việt Nam đi làm cách mạng thuộc ḷng hai câu thơ :  Nhân sinh tự cổ thùy vô tử. Lưu thủ đan tâm chiếu hăn ...

Tiểu sử Nguyễn Du qua những phát hiện mới - TS. Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Du có quyển Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân không phải lúc đi sứ năm 1813 mà có từ năm 1790 tại Hàng Châu. Giáo Sư ...

Đi t́m Cổ Nguyệt Đường và mối t́nh Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du - TS.Phạm Trọng Chánh

Mùa hè 2011, sau một chuyến du hành khắp nước, tôi dành 5 ngày về ở tại Làng Nghi Tàm trên đường Xuân Diệu. Suốt năm ngày dù trời mưa ...

Tiếc thương Nhạc sĩ thiên tài Nguyễn Thiên Đạo (1940-2015) - TS.Phạm Trọng Chánh

Sáng ngày 27-11-2015 tôi  đến nghĩa trang Père Lachaise để tiễn nhạc sĩ Nguyễn Thiên Đạo đến nơi yên nghỉ cuối cùng; sau khi hỏa táng, anh sẽ nằm trong ...

Hoàng Hạc Lâu qua thi ca các sứ thần nước Nam - Phạm Trọng Chánh

Hoàng Hạc Lâu  được xây dựng tại Vũ Hán từ năm 223  do Tôn Quyền thời Tam Quốc : khi xây cổ thành Hạ Khẩu, phía Tây giáp Trường Giang, góc ...

Nguyễn Du qua đ́nh Tô Tần - TS. Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Du có hai bài thơ viết về   đ́nh Tô Tần  khi đi qua cố kinh  Lạc Dương, nơi quê hương Tô Tần. Lạc Dương là một trong 4 kinh ...

Nguyễn Du trên quê hương Khuất Nguyên - TS.Phạm Trọng Chánh

Khi đi qua Trung quốc, Nguyễn Du đă nhiều lần đến nước Sở, quê hương  Khuất Nguyên:  Năm 1788- 1790 trong thời  tuổi trẻ đi giang hồ Trung Quốc  lượt ...

 

Nguyễn Du trên quê hương Đỗ Phủ - TS.Phạm Trọng Chánh

Đỗ Phủ (712-770)  thời nhà Đường, sống trong thời đại loạn An Lộc Sơn  trong 8 năm, làm tiêu hao 2/3 dân số Trung Quốc. Năm 755 nước này có ...

 

Nguyễn Du đi sứ trên quê hương Lư Bạch - TS.Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Du lấy bút hiệu là Thanh Hiên, kết hợp từ chữ Thanh, bút hiệu Thanh Liên của thi hào Lư Bạch (701-762), và chữ Hiên thường dùng của gia ...

 

Đi theo hành tŕnh “Bắc hành tạp lục” của Nguyễn Du - TS.Phạm Trọng Chánh

Đọc “Bắc Hành Tạp Lục” nhiều nhà nghiên cứu có cảm giác Nguyễn Du rất cô đơn trước cảnh sắc và  con người tại Trung Quốc. TS Nguyễn Thị Nương ...

Tưởng nhớ Giáo sư Trần Văn Khê - TS.Phạm Trọng Chánh

Thuở thư sinh lên đường du học Âu Châu  năm 1970, túi đàn cặp sách, tuổi hai mươi : «  cầm kỳ thi họa đủ mùi ca ngâm », hành trang tôi ...

Mối t́nh “ông vua thơ Nôm” Lê Thánh Tông và Trường-Lạc hoàng hậu - TS.Phạm Trọng Chánh

Phạm Đ́nh Hổ trong Tang thương ngẫu lục quyển II,  tr 232 có chép chuyện vua Lê Thánh Tông và Trường Lạc Hoàng Hậu, một chuyện t́nh tuyệt đẹp, giữa ...

Kỷ niệm với Họa Sư LÊ BÁ ĐẢNG (1921-2015) - Ts Phạm Trọng Chánh

Những năm 1973-1976, đến Paris  tôi bắt đầu công việc sinh viên, vừa làm vừa học, là kư tên và đánh số giùm tranh litho cho  Họa sĩ Lê Bá ...

Hồ Sĩ Đống (1739-1785) - bậc thầy thi ca thời Lê trung hưng - TS. Phạm Trọng Chánh

Hồ Sĩ Đống được Phạm Đ́nh Hổ trong Vũ Trung tùy bút, bài Thi ca kể tên cùng Nguyễn Tông Khuê, Nguyễn Huy Oánh là ba bậc thầy phục hưng ...

 Đọc bài “Về cuốn sách Lịch Sử Việt Nam được cho là kiệt tác sử học” - TS Phạm Trọng Chánh.

Nhân đọc bài : Về cuốn sách được cho là kiệt tác sử học của ông Tiến Anh Hồng Quang đăng trên Nhân Dân Điện tử thứ năm 27-1-2014. Bài viết có nhiều hiểu lầm; Giáo sư Lê Thành Khôi nay đă lớn tuổi 93 tuổi, chẳng phải bận rộn với bài viết nhỏ mọn này, là môn sinh Giáo sư Lê Thành Khôi tôi xin thay mặt Giáo sư trả lời các điểm thắc mắc của ông Tiến Anh Hồng Quang.

Nguyễn Tông Khuê - bậc thầy thi ca đời Lê Trung Hưng - TS. Phạm Trọng Chánh

Phạm Đ́nh Hổ trong Vũ Trung Tùy Bút có nói đến ba nhà thơ lớn, ba bậc thầy thi ca thời Lê Trung Hưng : Nguyễn Tông Khuê (1693-1767), Nguyễn Huy ...

GS.Lê Thành Khôi & lịch sử Việt Nam - TS.Phạm Trọng Chánh

Cuối tháng 8-2014  Nhà Xuất bản Thế Giới Hà Nội cho ra mắt quyển  « Lịch Sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ XX » của Giáo Sư Lê Thành ...

Đọc sách : "Đạo Cao Đài và Victor Hugo" của TS.Trần Thu Dung - TS.Phạm Trọng Chánh

Victor Hugo là một nhà văn lớn, nhà chính trị Cộng ḥa  Pháp, chống lại Đế Chế Napoléon III, từng phải lưu vong xa nước 17 năm. Ông qua đời ...

Patrick Modiano giải Nobel văn chương 2014 - TS.Phạm Trọng Chánh

Sinh ngày 30-7-1945 tại Boulogne Billancourt, ngoại ô Paris, tác giả hơn 30 quyển tiểu thuyết, truyện phim, giải thưởng Văn Chương Hàn Lâm Viện Pháp, giải thưởng Goncourt, tác ...

Hồ Xuân Hương đi buôn (1807-1811) : “mẹ già nhà túng, ăn ở không yên ổn” - TS. Phạm Trọng Chánh

Trong bài tựa Lưu Hương Kư, Tốn Phong viết:  “ Từ đó  (sau lần đến thăm xuân 1807) có những lúc tôi phải vào Nam, ra Bắc, không thể cùng ...

Nguyễn Du : Ra Bắc 1796, t́nh duyên tan vỡ - Ts.Phạm Ttrọng Chánh

Nguyễn Du cho rằng việc vào Nam từ năm 1794 đến 1796 là hoài công, vô ích. Và mong rằng việc ra Bắc năm 1796 sẽ làm nên việc.  Sau ...

Đọc sách : Nguyễn Du trên đường gió bụi của Hoàng Khôi - Nhà Xuất bản Văn Học. Hà Nội- 2013 - Ts.Phạm Trọng Chánh

Có ǵ vui hơn, khi những thành quả nghiên cứu văn học của ḿnh được bè bạn Hội Kiều Học trong nước hưởng ứng viết thành tiểu thuyết.  Nhận được ...

 Hồ Xuân Hương cô hàng bán sách phố Nam thành Thăng Long (1804-1807) - TS. Phạm Trọng Chánh

Khoảng 10 năm trước năm 1813 Tốn Phong đă đến thăm  Xuân Hương Hồ Phi Mai tại hiệu sách Xuân Hương, Phố Nam thành Thăng Long, thuở ấy nàng ở ...

Nguyễn Du : những mỹ nhân trên đường mười năm gió bụi (1786-1796) - TS. Phạm Trọng Chánh

Sau ba năm đi giang hồ Trung Quốc, Nguyễn Du trở về ở tại Thăng Long từ cuối năm 1790 cho đến năm 1794. Đó là ba năm « Chữ t́nh ... 

Nguyễn Du gặp Đoàn Nguyễn Tuấn, sứ đoàn Tây Sơn tại Hoàng Châu 1790 - TS. Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Du sau khi đậu Tam Trường (1783) ở Trường thi Sơn Nam lúc 17 tuổi, được anh là Nguyễn Khản, Thượng Thư Bộ Lại kiêm Trấn thủ Hưng Hóa, ...

Nguyễn Du : nhà sư Chí Hiên “Giang Bắc, Giang Nam túi tiền không” (1788-1790) 
TS. Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Du, mang danh hiệu Chí Hiên, danh hiệu Nguyễn Du dùng cho đến năm 1796, kư tên hai bài thơ  tặng Hồ Xuân Hương, lưu lại trong Lưu Hương ...

Nguyễn Du chia tay Nguyễn Đại Lang, Nguyễn Sĩ Hữu tại Liễu Châu 1788 - TS. Phạm Trọng Chánh

Nguyễn Du gọi cuộc đời từ 20 đến 30 tuổi của ḿnh là « 10 năm gió bụi » (1786-1796), gia phả và sách vở giáo khoa trăm năm qua  lại viết ...

Nguyễn Du từ Thái Nguyên sang Vân Nam cuối năm 1787 - TS. Phạm Trọng Chánh

Bao nhiêu năm nghiên cứu về Nguyễn Du, chúng ta đă biết hết cuộc đời Nguyễn Du chưa ?  Nguyễn Du có quyển Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm .

Dịch chương “Nhă Ca”, một dâm thơ trong Cựu ước - TS. Phạm Trọng Chánh

“Nhă Ca”  (CANTIQUES) là một tác phẩm văn chương cổ đại của dân tộc Do Thái, cách chúng ta khoảng 630 năm trước Tây lịch. Một áng văn chương trữ ...

Đọc Lưu Hương Kư của Hồ Xuân Hương - TS. Phạm Trọng Chánh

Giữa thời điểm các nhà sách hải ngoại thi nhau đóng cửa, người đọc tiếng Việt ngày càng thưa thớt, tác giả gửi sách đi cho các nhà sách, không

Hồ Xuân Hương và quan Hiệp Trấn Sơn Nam Thượng Trần Ngọc Quán - Phạm Trọng Chánh

Trần Ngọc Quán quê Nghệ An, trước làm quan Cai Bạ doanh Quảng Đức (Chức vụ đứng đầu một doanh, tỉnh Thừa Thiên ngày sau). Tháng 2 năm Ất ..

Hồ Xuân Hương và Phật giáo - TS. Phạm Trọng Chánh

Điều nghịch lư trong thơ truyền khẩu gán cho Hồ Xuân Hương là Xuân Hương thường đi chùa, cuối đời có đi tu một thời gian, nhưng trong thơ lại ...

* Đối thoại với Giáo ḥang: Sở tri chướng và kinh tế thị trường – Phạm Trọng Chánh, Ph.D., Paris, Pháp,  
              Link :
http://giaodiemonline.com/baiup/DTGH(3).htm