ĐỊNH HƯỚNG TƯƠNG LAI

VỚI THẾ HỆ TĂNG SĨ TRẺ NGÀY NAY
 

Thích Tuệ Sỹ  
 


 

Kính bạch quư Ôn, Kính thưa quư Thầy, đại chúng cùng quư Phật tử hiện diện,
 

Hôm nay chúng tôi được quư ôn, quư thầy trên cho phép và tạo điều kiện cho chúng tôi gặp gỡ đại chúng và quư Phật tửnhân duyên. Trong hai năm qua, từ các buổi học về Câu xá, học Luật, các thầy, các chú đă có nghe tiếng nói của tôi rồi, nhưng nay ḿnh mới có dịp để nói chuyện với nhau. Đây không phải là lớp học mà là buổi nói chuyện. Chuyện đời có, chuyện đạo có. Tuy rằng ḿnh nói chuyện đạo, nhưng bây ǵờ ḿnh không thể tách đạo ra khỏi đời.

 

Chuyện th́ nhiều lắm, đây ḿnh chỉ nói vài chuyện để hiểu thôi. Với lại, quan trọng hơn, để cho chúng ta quen. Sau này khi nghe tôi ở trong đó giảng ra, mấy thầy, chú tưởng tượng như tôi đang ngồi đây cho nó dễ. Phần tôi, khi giảng ở trong đó tôi cũng tưởng tượng được trước mặt tôi như thế nào. Trước nay ngồi ở trong đó mà giảng, tôi chỉ thấy có vách tường không hà! (tiếng cười rộ...). Thành ra nhiều khi không biết nói như thế nào. Không biết được các thầy, chú có hiểu không và hiểu tới mức nào? Đúng là nhắm mắt mà nói. Bây giờ mấy thầy nghe, được mờ mắt mà nh́n, c̣n tôi mở mắt mà nói!

Ngoài ra, hôm nay c̣n có thêm một số Phật tử tham dự để nghe- gọi là kết duyên nhưng cũng xin quư vị thông cảm, v́ hôm nay chắc tôi nói chuyện với mấy thầy ở đây nhiều hơn, và có nhiều vấn đềthể không liên can tới quư vị. Vả lại đây cũng không phải là buổi giảng pháp hay buổi học.

Trong buổi nói chuyện, nói về tiếp xúc. Nếu tôi sống ở đây với đại chúng th́ vấn đề nó khác v́ quan hệ của ḿnh hằng ngàytiếp xúc, nói với nhau về tâm tư, t́nh cảm. Giữa thầy và tṛ hiểu nhau th́ vấn đề truyền trao, học hỏi có dễ dàng hơn. C̣n chúng ta đây, mỗi người mỗi đường. Sự hiểu biết, tŕnh độ...mọi cái đều rất là cách biệt th́ để nói chuyện thật thông cảm rất là khó.

Với lại, có một điểm mà tôi biết qua kinh nghiệm của ḿnh từ hồi nhỏ là giữa hai thế hệ: thế hệ lớn và thế hệ nhỏ, chắc chắn phải có một khoảng cách mà ḿnh rất khó vượt qua. Vấn đề khoảng cách, như trong gia đ́nh giữa cha và con. Trong xă hội, giữa thầy và tṛ. Không những chỉ chúng ta mà ở phương tây cũng vậy. Luôn có nhiều xung đột, ray rứt trong xă hội mà v́ không để ư nên chúng ta không thấy. Ví dụ như tôi hồi nhỏ đi học, hay ngay cả trước tôi như sư ông Nhất Hạnh mà qua lời kể, tôi biết có những khoảng cách rất khó. Luc đó, với các Thầy, Tổ đi trước họ chỉ học nội điển thuần túy, không đi học ngoài. Là người đầu tiên chủ trương Tăng sĩ cần phải học để hiểu biết xă hội chung quanh ḿnh. Sư Ông là người đầu tiên tự động học tiếng Anh, tiếng Pháp, lúc đó đă bị chống đối rất nhiều. Cho đến ngày nay, nếu một vài quư vị c̣n nghe vài lời không bằng ḷng về sư Ông, nghĩa là hậu quả đó vẫn c̣n. Tức là đă qua nhiều thế hệ- trên 50 năm rồi mà ảnh hưởng đó vẫn c̣n kéo dài.

C̣n trường hợp của tôi, như hồi trẻ lúc ở Từ Đàm tôi có nghe Ôn Từ Đàm than như vầy: "Hồi xưa giữa Thầy với các Tổ luôn có t́nh cảm thân thiết thầy tṛ, là v́ thầy dạy cái ǵ th́ tṛ học cái đó, mà tṛ học cái ǵ th́ thầy dạy được". Cũng đúng thôi, v́ như tôi lúc đó đi học toán về th́ Ôn Từ Đàm không dạy được. Tôi đi học vật lư th́ về Ôn cũng không biết đâu mà dạy. C̣n dạy kinh điển theo như chương tŕnh hồi xưa th́ lớp trẻ họ không thích cách tiếp thu đó. Đó là khoảng cách, và là nỗi ray rứt của các thế hệ lớn, như thế hệ Ôn Từ Đàm. Mà thế hệ đệ tử đầu tiên đó, Ôn chăm sóc kỹ lắm, nhưng khi hiểu ra ḿnh không thể dạy được th́ Ôn bỏ lơ- như thế hệ của tôi. Nghĩa là Ôn bỏ dần. Đứa nào học được th́ học, Ôn không nói được.

Cho đến lớp của tôi th́ khi tôi bắt đầu đi dạy, tuy không có cách biệt nhiều về tuổi tác, v́ tôi đi dạy hồi c̣n rất trẻ. Giữa thầy và tṛ chỉ hơn nhau vài ba tuổi nhưng tôi nhớ có lần ḿnh la các thầy học tăng ở viện Cao Đẳng Hải Đức không lo học, th́ các thầy có nói: "Thầy thông cảm tụi con c̣n trẻ, thầy cho tụi con chơi một chút". Tôi nói: "Chớ tui có lớn đâu! Hơn mấy thầy vài ba tuổi là cùng.". Chỉ cách vài ba tuổi mà vẫn có khoảng cách, hoặc cảm giác có khoảng cách. Cho tới bây giờ tôi vẫn cảm giác có khoảng cách, Bây giờ không phải khoảng cách về vấn đề tŕnh độ nữa, như khoảng cách hồi thời Ôn Từ Đàm.

Bây giờ các thầy, các chú đi học đại học về tôi có thể giảng được. Ngay như các thầy đi học toán, học vật lư cấp đại học, khi cần tôi vẫn có thể giảng cho được, huống hồ là kinh điển. Nhưng mà vẫn có khoảng cách mà nhiều khi tôi không dám nói. Ngay như ở chùa Già Lam, có nhiều cái ḿnh không dám nói. Ḿnh có cảm giác rằng có lẽ ḿnh lạc hậu rồi. Ḿnh già nên có thể lạc hậu...nên có nhiều điều ḿnh không dám nói. Nhưng vấn đề chủ động là ở thế hệ trẻ.

Tuy là có khoảng cách, nhưng thế hệ trẻ phải chủ động nhất là ở các học tăng ở cái giai đoạn gọi là bắt đầu. Ít nhất là từ khi bắt đầu thọ giới Tỳ kheo, các tân Tỳ kheo ở tuổi 20, cái tuổi đó ở ngoài người ta gọi là bắt đầu bước vào đời. Ở đây, ḿnh bước vào đạo. Mà đời hay đạo, đều phải có định hướng. Ở cái tuổi đó là phải có định hướng. Định hướng thế nào cho chính ḿnh và cho nhiều vấn đề nữa. Ở ngoài, cái tuổi đó vào đời chỉ cần định hướng cho tương lai của chính ḿnh. Nhiều lắm là cho gia đ́nh ḿnh. Chỉ có "hoàng tử" may ra mới có định hướng cho tương lai của đất nước, dân tộc ḿnh. Nhưng đối với quy thầy c̣n hơn như thế nhiều, tuy là c̣n trẻ.

Khi mới thọ giới, phải định hướng cho cuôc đời của ḿnh có giữ trọn chiếc áo này không? Phải làm thế nào để giữ được? Tức là cái tinh thần, cái khí tiết của ḿnh, phải giữ cho bản thân ḿnh và cho cả đạo pháp nữa. Trong đó có nghĩa một cách gián tiếp định hướng cho cả dân tộc, chứ không phải đơn giản. Đó là cái sứ mạng ḿnh phải nhận thấy. Bởi khi ḿnh nói rằng một người thọ giới Tỳ kheo là phát túc siêu phương, tâm h́nh dị tục. Tức là tiến tới một phương trời cao rộng, th́ mục đích không phải là thấp kém. Không thể hèn nhát. Không b́nh thường như người sinh viên ngoài đời. Sinh viên ngoài đời nếu học giỏi lắm, chức vụ làm tới tổng thống là cùng. Và ước mong nhiều lắm là làm ích nước lợi dân cho một đời là hết.

C̣n trách nhiệm của một Tỳ kheo, một vị thầy th́ định hướng cho tương lai của ḿnh là phải bảo đảm cho trọn vẹn con đường đi của ḿnh, mà c̣n bảo đảm cho được cả sự kế thừatồn tại của chánh pháp. Điều đó có nghĩa là làm đuốc soi sáng cho cả cộng đồng- nếu nói nhỏ là cộng đồng Phật tử chung quanh ḿnh. Nói lớn ra là ḿnh đủ khả năng thắp lên ngọn đèn để t́m hướng đi cho đất nước, cho dân tộc. Hay rộng lớn hơn nữa là cho cả nhân loại. Nhưng nói lo cho đất nước, cho cả nhân loại th́ cao quá, xa quá ta cho là viễn vông. Th́ thu nhỏ lại, nói là cho cộng đồng Phật tử thôi th́ tạm thời cũng được, nhưng không thể không định hướng. Định hướng th́ tùy vào khả năng của ḿnh. Cái đó mấy thầy dạy không được. Không ai dạy được cái định hướng này cho ḿnh. Các thầy dạy đủ cả: giới luật, tu tŕ, kinh nghiệm...Nhưng chắc chắn các thầy dù có trí tuệ tới đâu- v́ ḿnh chưa phải là thánh, chưa có được trí tuệ Bát Nhă của Phật, nên vẫn bị hạn chế về thời đại của ḿnh. Như nói trong 10 năm nữa,đất nước này sẽ như thế nào, bản thân tôi không biết được. Nhưng mấy thầy cần phải biết! V́ bây giờ các vị thọ tân Tỳ kheo ở tuổi 20 th́ 10 năm nữa 30 tuổi, mấy thầy bắt đầu hành đạo, có trách nhiệệm gánh vác việc đạo, th́ lúc ấy đất nước như thế nào? Ḿnh sẽ phải làm ǵ, phải định hướng! Đó là việc tôi phải định hướng ngay từ khi tôi 20 tuổi. Không thể không có được!

Như bây giờ nói riêng chuyện bản thân tôi, khi tiếp xúc với thanh niên ở nước ngoài về, họ có học, có tŕnh độ, nói đủ các vấn đề Đông- Tây, văn hóa, triết lư...Tôi không sợ, nhưng tôi nói rằng có một khoảng cách thế hệ- không phải là khoảng cách giữa thầy và Phật tử, nhưng dù sao tới một lứa tuổi nào đó, người ta vẫn có tinh thần bảo thủ nhất định.

Tôi lấy gỉả thuyết. Nói về gia tài Phật giáo Việt Nam, tôi nói đó là một cơ đồ đă mục có thể sập. Nhưng v́, trong đó tôi là người đă góp công rất nhiều, nên dù biết nó có thể sập tôi cũng không đủ can đảm để phá đi. Nhưng thế hệ trẻ các anh có đủ can đảm để phá, v́ các anh chưa đóng góp ǵ trong đó cả. Các anh có quyền phá sập đi để xây dựng lại cái mới. Họ hoảng. Họ nói, thầy bảo sao? Tụi con không hiểu. Tụi con làm sao dám làm chuyện đó? Tôi nói. Là thanh niên, nếu các người muốn định hướng tương lai, phải đủ can đảm phá sập cái cũ, những cái đang mục ră. Không phải ḿnh phản bội Thầy, Tổ. Không phải ḿnh phản bội cơ nghiệp của tổ tiên, nhưng nếu cái nhà nó đă mục nát, cần đập để làm lại th́ ḿnh đập để làm lại cho nó đẹp. Ḿnh đâu phải thuộc loại phá gia chi tử, thấy có sẵn nhà cửa muốn đập đâu th́ đập, phá đâu th́ phá. Mà ḿnh muốn làm tốt hơn, phải biết t́nh trạng cái nhà. Phải nhận thức cho sáng suốt.

Mà như vậy ngay từ bây giờ, từ khi mới thọ Tỳ kheo, phải tập nh́n, nhận xét, học hỏi chung quanh. Học các thầy lớn, thầy nhỏ và phải tự định hướng cho ḿnh. Nếu tôi không tự định hướng, tôi đă không học hỏi được. Mà ḿnh phải nhận định, trong 10 năm nữa ḿnh sẽ như thế nào? Cái này thầy không định hướng cho ḿnh được. Các thầy dạy ḿnh đủ cả. Từ kinh nghiệm, đức tu tŕ, giới luật..mọi cái đều dạy hết. Nhưng mà thầy không thể biết trong 10 năm nữa ḿnh sẽ trở thành cái ǵ? Chỉ tự ḿnh biết lấy. Ḿnh muốn làm cái ǵ thầy không thể biết được. Thầy muốn ḿnh như thế nào th́ có, nhưng bản thân ḿnh muốn ḿnh sẽ như thế nào th́ thầy không biết được. Tôi dạy đệ tử, tôi muốn sau này họ như thế này, như thế kia. Muốn họ kế nghiệp, kế thừa, truyền bá chánh pháp...nhưng thật sự tôi không biết họ muốn cái ǵ? Muốn làm ông hoà thượng hay muốn làm ông tổng thống. Muốn làm ông thầy tu hay muốn làm ông tiến sĩ, hay muốn làm ông ăn mày... tôi không hiểu được. Bản thân ḿnh, là đệ tử ḿnh phải biết để mà định hướng cuộc đời ḿnh. Biết ḿnh sẽ làm cái ǵ, và trong 10 năm tới khi ḿnh trở thành như thế th́ đất nước sẽ như thế nào, nhân loại sẽ như thế nào? Đó gọi là định hướng mà năy giờ tôi giới thiệu để các thầy nh́n thấy cái ư nghĩa, cái khái niệm rất tổng quát, để có những suy nghĩ về định hướng của ḿnh.

Bây giờ nói về cách nh́n của tôi. Cách nh́n của mấy thầy tôi đă nói chừng đó rồi. C̣n lại, mấy thầy tự nh́n lấy. Bây giờ nói cách nh́n của tôi về thế hệ tương lai., về mấy thầy đang ngồi trước mặt tôi đây. Tức là một tầng lớp tăng trẻ sẽ làm ǵ cho đạo pháp, và tôi sẽ nh́n. Trước hết là thất vọng. Ở đây, quư thầy ở Từ Hiếu tôi chưa tiếp xúc nhiều tôi không dám nói. Nhưng bản thân tôi gặp ở trong Saigon, tôi thấy thất vọng! Thiếu nghị lực. Đó là cái thất vọng thứ nhất.

Một người xuất gia, điều cần thiếtnghị lực. Nếu khôngnghị lực không thể giữ được chiếc áo. Sau đó, nếu khôngnghị lực không thể học hành được ǵ nhiều. Khi tôi mới ở tù về, nhiều học tăng thuộc thế hệ mới lớn- trong đó có nhiều người thật ra khi mới cạo đầu th́ tôi đă ở tù rồi. Họ chưa biết tôi thế nào, nhưng đa số vẫn mến, đúng là vẫn có kính trọng. Nhưng mà họ nói với nhau thế này: "Thầy Tuệ Sỹ học hành giỏi, nhưng mà thầy..."Đại khái là họ không dám nói tôi ngang ngược, nhưng họ nói là thầy không dạy cho ḿnh học kinh, uổng đi! Tôi đă trả ḷi thế này: Cái học trong sách vỡ rất là dễ. Kinh sách trong Đại tạng cứ lấy ra học th́ dễ. Nhiều người Thiên chúa giáo hay các tôn giáo khác họ học Phật rất là giỏi- giỏi hơn mấy Thầy lớn, hơn cả quư Ôn, có người c̣n giỏi hơn cả tôi nữa. Nhưng không phải v́ vậy mà họ trở thành người Phật tử, họ phụng sự, truyền bá Chánh pháp, cho nên cái học đó không đáng.

Cái học cơ bản, đó là học làm người; cái cốt cách của một thầy tu. Cái đó mới xứng đáng học. Mà nếu cái học đó thiếu th́ không có hy vọng. C̣n bây giờ, bảo rằng thôi thầy cứ ngồi dịch kinh sách cũng được, th́ việc đó dễ thôi. Khi cần tôi sẽ ngồi dịch- cứ cho rằng tôi có sức khỏe để dịch trong 20 năm nữa đi, lúc đó tôi gầần 80 tuổi rồi hỉ? Tôi dịch được. Mỗi năm tôi làm chừng 5, 6 bộ v́ chỉ dịch, dễ thôi. Nhưng tôi dịch ra để chất chồng cả đống đó, không có ai đọc. Thế hệ trẻ không ai đọc, mà có đọc cũng chả hiểu th́ tôi dịch làm ǵ? Để cho mối mọt ăn à? Cái quan trọng là phải có người đọc, phải có người kế thừa. Ngoài đời, người ta chỉ kế thừa về sách vỡ là đủ. Như ông thầy đi truyền nghề thợ hồ, ông chỉ cần truyền tay nghề cho khéo là đủ rồi, chứ học tṛ nó làm thợ hay đi ăn trộm th́ là việc của nó. Nhưng người đi học đạo, đi truyền đạo không phải chỉ kế thừa kiến thức học được ở sách vỡ, mà là kế thừa cái tinh thần của đạo mà ḿnh học được. Không phải trong vài ba ngày, không phải trong một thế hệ mà nếu nói ra là 2500 năm lịch sử không thể chối căi, mà ḿnh phải gánh mà đi. Ḿnh đủ nghị lực để gánh mà thấy nó nhẹ chứ không phải nặng. Khi ḿnh vận dụng đủ nghị lựcư chí th́ việc đó không nặng đâu. Chỉ với người lười nhác và thiếu ư chí th́ nó mới nặng.

Tôi nói ngoài lề một chút cho vui. Cái thời của tôi đi học, khi lớn lên một chút th́ quư thầy hay nhắc như thế này. Các chú ráng tu chứ về đời khổ lắm! phải lo cho gia đ́nh, vợ con..khổ lắm! Tôi đă nói thế này. Ḿnh ở đời lo cho một cái gia đ́nh. Một bà vợ với 2, 3 đứa con mà lo không nỗi c̣n sợ khổ, th́ khi ḿnh xuất gia, ḿnh phát nguyện độ tận chúng sanh, lo cả thiên hạ, th́ lo làm sao mà lo? Như vậy chẳng lẽ ḿnh cạo đầu vô chùa là để kiếm cơm à?. Lo cho gia đ́nh có vài ba người con c̣n sợ khổ th́ vô chùa anh lo cho ai? Anh đi trốn à? Không xứng với tư cách một thầy tu. Đương nhiên về chuyện này th́ tôi căi với quư thầy tôi rồi. Đúng ra, các ngài muốn khích lệ ḿnh hăy ráng mà tu, nhưng mà nói như vậy th́ tôi phải căi. Ngay cả với Mẹ, tôi cũng nói thế. Bà nói, làm như vậy th́ ḿnh khổ sao con? Tôi nói, ḿnh đi tu mà c̣n sợ khổ th́ tu làm chi? Ở ngoài đời cho sướng hơn cho rồi! Có ǵ mà khổ? Bà nói rằng ḿnh được ở đây mà nói lung tung như thế, làm mất ḷng người. Họ không cho ḿnh ở, đuổi đi chỗ khác, có phải khổ không? Tôi nói, cái ǵ phải là nói. Đuổi đi hả? Tôi không sợ. Không cho tôi ở chùa tôi ra gầm cầu tôi ở. Ở đâu mà tu chả được. Tôi giữ cốt cách của tôi. Tôi ở gầm cầu cũng sống được. Phật ngày xưathái tử mà ngài sống ở gốc cây có sao đâu! C̣n tôi là cái ǵ? Chỉ là dân thôi mà sống ở gốc cây không nỗi à? Tất nhiên là ư chí của ḿnh ban đầu chưa đủ, nhưng ḿnh phải học, phải rèn luyện. Mà cái học trước tiêncốt cách, cái đó ḿnh phải biết. Đă chọn con đường xuất gia "cát ái từ thân", th́ những chuyện như vậy ḿnh không sợ. Phải phân biệt rơ giữa gia đ́nh trách nhiệm của ḿnh chứ đừng để ḿnh hèn, yếu kém quá, v́ không lo nỗi cho gia đ́nh nên bỏ đi tu. Chuyện đó không thể chấp nhận được. Cũng có thể có nhiều người như vậy, nhưng trong một tập thể tăng ít nhất phải có những người đủ nghị lực để mà gánh lên vai ḿnh cái gánh nặng đó. Gọi là gánh nặng chứ nó không nặng đâu. Chứ c̣n người xuất gia mà cái tâm tư không rộng răi th́ không thể làm ǵ được, không thể lớn được.

Trở lại vấn đề, tôi nói cái học của ḿnh, mục đích của ḿnh không chỉ dừng lại ở đó. Người đời họ học nhiều lắm là để làm tổng thống. Đứng trên một xă hội, thế là to rồi. C̣n ḿnh đây không phải chỉ là tổng thống. Ḿnh đứng trên cả ba cơi th́ tổng thống nghĩa lư ǵ. Đến chư thiên c̣n chưa ăn thua ǵ. Làm ông trời, ông thượng đế c̣n không thèm làm mà! Đó là cái ḿnh phải nhận định. Ḿnh phải hiểu bản lănh của ḿnh.Ở đây, tôi nói lại cái thất vọng của tôi: ḿnh thiếu nghị lực! Khi nghe thầy về th́ cũng muốn học. Th́ được, tôi t́m cách cho học, Dù tôi nói vậy, nói phải rèn luyện cái cốt cách, cái khí tiết, nhưng nếu muốn học th́ tôi vẫn tạo điều kiện cho học. Thực ra không cần phải mở trường mới học được. Ở đây, các thầy Từ Hiếu đâu cần có trường lớp vẫn học được. Đâu cần phải có ban giảng huấn, bộ giáo dục mới học được. Ngay cả trong thời kỳ khó khăn, mấy thầy hỏi thầy Thái Ḥa đây th́ biết. Từ những năm 80 rất khó khăn. Cả nước không ai mở được một trường học Phật mà mấy thầy ấy vẫn học được bốn năm, dù học rất khổ. Có đêm, ông thầy quản lư lên kêu, ḿnh hết gạo rồi thầy ơi! Tôi làm sao kiếm được gạo đây? Tôi cũng chả biết. Thôi th́ nhờ...Ḿnh nói là mê tín đi! Nhưng mà cũng có Phật tửđâu đó có lẽ thấy mấy ông thầy khổ quá họ cũng thương nên đem cho một ít gạo. Rồi sau đó thầy trụ tŕ- tức thầy Đức Chơn cũng phải đi cúng. V́ mấy thầy khác đa số lo học, ít ai đi cúng. Rồi có hôm mấy thầy lên thưa, thầy trụ tŕ tối nay không thấy về, chả ai biết ra sao. Sáng ra thấy về, hỏi thầy đi đâu vậy? Nói, th́ vô "sở" ngồi v́ hành nghề trái phép. Là v́ đi cúng. Cha mẹ người ta chết, coi giờ nhập liệm rồi lên mời thầy về cúng mà c̣n chờ ḿnh đi xin phép hành nghề th́ sao kịp? Cho nên phạm tội hành nghề trái phép, bị mời vô sở nhốt một đêm. C̣n nhiều chuyện lắm...Hết chú này đến thầy kia bị công an mời lên...Bốn năm trời như vậy mà vẫn học và học giỏi! Các thầy vẫn cố chí học, và chính nhờ t́nh trạng đó mà vẫn duy tŕ được sinh mạng của Phật giáo, hay nói chung là tồn tại được trong cái...ḿnh gọi là đại hùng, đại lực th́ hơi quá hỉ? Nhưng mà không để cho người đời họ nói đó là một cái tập thể nhút nhát hay hèn nhát. Không! Mà vẫn tồn tại được. Nên tôi vẫn t́m cách cho mấy thầy học được. Ban đầu th́ mừng lắm. Nghe nói học với thầy Tuệ Sỹ th́ mừng lắm, nhưng được ít bữa th́ nói thầy dạy khó. Th́ đương nhiên học là phải khó rồi. Tôi có hát cho mấy thầy nghe đâu! Nhưng giữa thầy tṛ, thấy chỗ nào khó th́ nói. Không hiểu th́ nói tôi dạy lại. Ḿnh học cái mới, cái lạ th́ phải khó rồi chứ cái dễ th́ học làm chi! Học mà ngại khó, rứa là chừng một tháng th́ bỏ. Tôi làm nhiểu lần, và tôi thấy rằng từ khi tôi bắt đầu dạy học cho tới nay- trên 30 năm rồi chưa có lần nào thất bại, nhưng đây là lần đầu tôi thất bại. Ngày xưa tôi dạy th́ mấy thầy cũng than khó. Có người c̣n nói thầy Tuệ Sỹ dạy hay tung hỏa mù. Nhưng khó th́ khó mà vẫn học, chưa có ai bỏ.

C̣n hiện tại th́ có học đó, tới nhiều lần nhưng chỉ một thời gian rồi bỏ. Cái đó tôi không trách, tôi chỉ nói là thiếu nghị lực. Thế nhưng cũng có chuyện ngược đời, trong khi đó có những Phật tử, một số huynh trưởng gia đ́nh Phật tử muốn được thầy dạy. Th́ tôi cũng chỉ cho học. Tôi nói nhiệm vụ của tôi là học để truyền dạy mà. Họ nói sợ thầy bận việc. Tôi nói không. Bận cái ǵ? Việc của tôi là truyền dạy th́ ai cần là tôi dạy. Chỉ có điều dạy lắc nhắc th́ nó mệt, ḿnh không đủ thời giờ. Phải học cho nó đông một chút, giảng một lần cho tiện. Vậy mà họ học rất kiên tŕ. Có người ở tận Thủ Đức, ban đêm đạp xe về Saigon mười mấy cây số mà người ta vẫn đi. Họ ở ngoài. Học Phật pháp là học phụ nhưng họ cần cái ǵ mà vẫn đi học? V́ thiệt ra học kinh điển họ chẳng v́ danh vọng hay chức tước ǵ. Họ học có giỏi lắm cũg chả lên được thượng toạ, cũng chả làm được ḥa thượng. Cũng chẳng có ai lạy họ một lạy...Nhưng tại sao họ học, và học rất đều. Mà tôi dạy kinh khó chứ không

phải dễ đâu! Như kinh Duy Ma Cật đâu phải dễ hiểu. Nhưng tôi thấy khi tôi giảng họ hiểu. Tŕnh độ của họ đâu có bằng mấy thầy, mấy chú đă lên tới cao đẳng. Nghĩa là đă học liên tục 6 hay 10 năm Phật học rồi, mà tôi dạy không hiểu. Trong khi Phật tử họ chẳng học ǵ nhiều, họ c̣n lo đi làm ăn, mà nghe tôi giảng họ hiểu. Không phải hiểu lơ mơ, v́ tôi coi mặt tôi hỏi họ trả lời chứng tỏ họ hiểu. Vậy tại sao người ta hiểu, học được. C̣n mấy thầy, mấy chú học không được?

Ḿnh nói chuyện trong nhà một chút mà các Phật tử đây nếu nghe được th́ đừng nghĩ lộn xộn nghe, rồi nói tôi nói xấu mấy thầy. Tôi nói để mấy thầy ở đây nghe mà hiểu. Thực tế có những vị buổi tối ngồi coi đá banh tới 3, 4 giờ sáng không thấy mệt, mà học th́ mệt. Đây chỉ là một số thôi. V́ dù sao, ngay cả ở Saigon, ḿnh cũng có hy vọng. V́ cũng có một số khác rất là hăng hái, thích học hỏi. Bây giờ tôi nói lại thế này. Không phải tôi chỉ trích mấy thầy lười, nghị lực hay không nghị lực. Mà phải có điều kiện tu tập. Tôi nói tại sao mấy thầy không thích học. Ở trong đó đi học nhiều lắm. Trường lớp mở rất nhiều nhưng có những trường hợp đi học mà muốn xin vô trường cao đẳng nhưng v́ thiếu cái bằng cơ bản, người ta phải mua cái bằng cơ bản hai, ba triệu đồng để đi học. Th́ cái học này là thế nào? Đi học kinh điển mà phải mua bằng cấp để đi học. Đây là dấu hiệu không lành mạnh trong vấn đề giáo dục. Tôi nói để mấy thầy phải ư thức về chuyện này. Không phải ḿnh bày chuyện để nói xấu, nhưng ḿnh phải hiểu biết tất cả những hoàn cảnh giáo dục chung quanh ḿnh. Bây giờ th́ cái vấn đề xây dựng, lănh đạo để hướng dẫn th́ quư Ôn với quư thầy chúng tôitrách nhiệm. Nhưng trong ṿng 10 năm nữa ở đây các thầy, các chú phải ra làm cái nhiệm vụ đó. Phải hiểu ngay từ bây giờ những chuyện như vậy- hiểu hết những mặt xấu va mặt tốt. Ở đây ḿnh không cần nói tới mặt tốt tại v́ ḿnh hiểu rồi. Ḿnh học Phật, ḿnh biết cái tốt của nó rất nhiều, và ḿnh biết ḿnh phải khai triển những mặt tốt đó như thế nào. Nhưng đồng thời ḿnh cũng phải biết những mặt xấu. Ḿnh trồng rau th́ ḿnh biết rau tốt rồi- tốt mới trồng chứ! Nhưng ḿnh cũng nên vạch lá t́m xem chỗ nào có sâu để cho bớt sâu đi. Thế hệ trẻ như, tôi không có ư chê nhưng đó là một sự thật.

Nếu nói về trách nhiệm th́ đó là trách nhiệm của thầy lớn, mà trong đó tôi cũng có một phần. Ḿnh đă không tạo điều kiện cho thế hệ trẻ rèn luyện nghị lựcư chí. Cái nghị lựcư chí này có một số trường hợp bẩm sinh đă có, nhưng đại đa số th́ phải rèn luyện. Ta gọi là tinh-tấn-ba-la-mật mà! Đó là nghị lực, phải tu tập. Như Bồ tát phải trải qua hai a-tăng-kỳ-kiếp mới luyện được cái ḿnh gọi là tinh tấn ba-la-mật. Rất tiếc là có những người khi xuất gia, quư thầy đưa vào chùa rồi không rèn luyện cho ḿnh có nghị lực. Học đời th́ dễ nhưng học đạo th́ phải ngồi lại, trầm tĩnhtrang nghiêm để nhận định, v́ học kinh điển th́ không thể hời hợt được. Anh học toán tuy là khó, nhưng giải xong bài toán rồi chạy ra ngoài chơi, có rơi rụng hết vô ôn lại là được ngay. Nhưng học một trang kinh Kim-cang, Tâm-kinh...học thuộc xong bỏ đi chơi, không có một chút suy nghĩ nào th́ không thể hiểu được. Cho nên cần có thời giờ học, suy nghĩ. Cần có nghị lực và phải tạo điều kiện để các thầy rèn luyện nghị lực, đó là một vấn đề. Đó là trường hợp trực tiếp của tôi dạy ở Saigon, và tôi vẫn hy vọng rằng nếu có điều kiện, tôi vẫn luôn t́m cách cổ vũ, hướng dẫn lớp trẻ tự ḿnh rèn luyện nghị lực. C̣n riêng ở Từ Hiếu này- hay nói chung là các thầy tỳ kheo trẻ ở Huế, qua những buổi dạy học và tiếp xúc quư vị rất ít, nhưng nói chung th́ qua cách hiểu ở đây tôi thấy tinh thần học có. Nhưng về đây mà khen th́ người ta nói tôi nịnh nên tôi không nói nữa. Tự ḿnh có nghị lực hay không, tự ḿnh biết lấy.

Tôi nói qua chuyện khác. Bây giờ tới chuyện này. Có nhiều vị, như các vị ngày xưa th́ kinh điển không cần, nhớ trong đầu một chữ Như cũng được. Cái đó đúng. Trí huệ các ngài, ngay như đức Phật th́ chả học hành ǵ. Chỉ cần ngồi khoanh chân một thời gian sau cũng thành Phật, gọi là vô-sư-trí mà! Nhưng chắc chắn ḿnh không có được cái đó rồi, mà ngay như Thiện Tài đồng-tử cũng phải học, học nhiều. Thiện Tài đồng tử học cả 10 năm với Đức Vân, rồi đi lang thang lên học với Úc Già trưởng giả, rồi học toán, học liên tục, học không mệt mỏi...Đó là chuyện lư tưởng của Phật giáo, chứ ta đừng nghe chỉ một phía, bảo là chỉ cần học cái vô tâm hay vô trụ xứ, vô tâm tiện thị đạo là đủ rồi xả bỏ hết, dẹp hết sách vở. Nói như vậy cũng đúng, nhưng mới là một phần. Cũng như trong Thiền, mấy ông Thiền sư nói là giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự...ai cũng biết rồi phải không? Kinh điển không cần. Nhưng mà lật trong Đại tạng, trong 10 tông phái đạo Phật, tông phái nào sách vỡ nhiều nhất? Không những chỉ sách vỡ mà c̣n nhiều thứ nữa. Các phái khác nhiều lắm chỉ có sách vỡ gồm chú giải với vài luận thuyết. Mấy ông thiền sư ngoài chú giảiluận thuyết, c̣n nhiều chuyện nữa: Vẽ tranh, làm thơ, cắm hoa...học đủ mọi cái. Thành ra nói giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự rồi kiến tánh thành Phật nghĩa là không có ǵ cả, thế mà học rất nhiều chứ ta đừng có hiểu một mặt. Nhưng mà cái học không phải dễ đâu. Tôi có học nên tôi biết. Ở ngoài đời họ học để đi thi tú tài, thi cử nhân phải học ngày đêm. Có nhiều người học mà sợ buồn ngủ, phải uống cà phê cho thức để mà học. Ḿnh tuy không cần làm như thế, nhưng mà học ít hơn họ th́ không được. C̣n nói về sự thông minh th́ mấy thầy chắc không thông minh hơn tôi hay thầy Thát được. Mà cỡ như tôi với thấy Thát, khi ngồi vào bàn học mà dưới 10 tiếng một ngày th́ chưa thể học được ǵ nhiều. C̣n muốn làm việc th́ phải từ 12 tiếng trở lên mới may ra làm được cái ǵ. Đấy, không phải dễ đi nhưng cái học đó nó luyện ư chí của ḿnh, tạo nên nghị lực. Mà nếu luyện được nghị lực, th́ đó là tương lai của Phật pháp. Đó là hai chuyện. Giờ nói thêm một chuyện nữa.

Tôi đă nói những nỗi buồn của tôi, những thất vọng. Bây giờ nói đế sự kế thừa. Hồi trong thời kỳ căng thẳng, khi Phật học viện giải tán rồi, tôi có nói với Ôn Già Lam. Ôn nh́n xuống c̣n có đám tụi con. Nghĩa là c̣n có những học tṛ có khả năng, giỏi, kế thừa được. C̣n tụi con nh́n xuống th́ chưa thấy ai cả. Mà Ôn cũng thấy như vậy. Ôn nói. Đúng! Tui có phước hơn mấy thầy. Tức là, những năm đó tan ră hết, mấy thầy không c̣n ai mà sau này Ôn phải nói là "Tôi sẽ chịu nhục cho mấy thầy làm việc". Đến bây giờ nhắc lại tôi vẫn c̣n muốn rơi nước mắt. "Tôi già rồi. Tôi sẽ chịu nhục cho mấy thầy làm việc". Mà chính v́ đó, bằng mọi giá tôi đă tŕnh với Ôn: cái sức mạnh của Phật giáo không phải là chính trị, mà là văn hoá và xă hội, mà giáo dục là hàng đầu. Có thể mất cái ǵ cũng được nhưng không thể để một ngày mà không giáo dục tăng ni. Thành ra bằng mọi cách ḿnh phải lập lại trường học, dưới mọi h́nh thức ḿnh phải có trường học.

Nhưng mà đương nhiên ḿnh học rồi ḿnh dạy. Thầy truyền tṛ chứ không thể có bất cứ người nào muốn ḿnh dạy sao cũng được. C̣n như nếu tôi không được dạy theo ư kiến của tôi, theo sự hiểu biết của tôi, mà đằng sau tôi có người biểu phải thế này, thế kia th́ không bao giờ tôi đi dạy. Nếu sau lưng tôi là quư thầy, quư Ôn th́ được, tôi c̣n quay lại mà tŕnh bày. Nhưng nếu đằng sau là ai đó- là chính quyền hay thế lựu mà ra lệnh th́ tôi không thể dạy.

Chuyện này nếu tôi nói ra th́ có vài vị không phải ở đây nghe được sẽ bảo tôi cố t́nh gây chuyện này nọ. Nhân chuyện vừa rồi có hai buổi phát văn bằng, ở đây và ở Vạn Hạnh. Ở đây th́ tôi không biết rơ nhưng ở Vạn Hạnh nhận văn bằng rồi một chú ở Già Lam khi thấy tôi đi qua, đưa cái h́nh chụp nói thầy nh́n xem, để mừng cho tụi con. Nh́n rồi tôi cười, tôi bỏ đi. Nghĩ trong bụng rằng, thầy không mừng nỗi đâu con! Sau đó, khi t́nh cờ gặp sư Giác Toàn, tôi nói. Mấy thầy làm việc sao mà vô ư thức quá. Mấy thầy dạy cho một lớp tăng ni ra truyền thừa Chánh pháp mà chiếc áo của ḿnh, ḿnh không hănh diện khi ra lănh bằng lại bận cái áo thụng. Vậy mấy thầy truyền thừa cái ǵ? Rơ ràng cái áo thụng đó là của phương Tây. Cái áo thụng đó có từ đâu? Từ thời các pháp quan La-Mă, người ta vẫn c̣n sợ. Tôi nói với thầy Giác Toàn, ngay ở ṭa án cộng sản mà cái áo đó họ không bận. Mấy thầy biết đó, truyền thống của các ṭa án phương Tây là khi ra xử họ bận áo thụng. Nhưng ṭa án cộng sản họ cho rằng đó là cái ảnh hưởng c̣n lại của Thiên chúa giáo, họ không bận. Vậy tại sao mấy thầy lại cho học tăng bận chiếc áo đó mà ra lănh bằng? Như vậy mấy thầy truyền và thừa cái ǵ? Th́ thầy Giác Toàn nói rằng, ngày xưa đại học Vạn Hạnh cho bận cái đó th́ sao? Tôi nói, ngày xưa Vạn Hạnh là truờng đời, dạy sinh viên đời, họ mặc theo quy định của chính phủ. C̣n đây là trường đạo. Mấy thầy dạy kinh lại đi làm theo đời. Mà đây lại là học tăng nữa. Cho mặc như thế th́ truyền thừa cái ǵ? Rồi th́ họ đỗ thừa nhau. Nhưng tôi nói, mấy thầy đều là người có học, có bằng cấp cả chứ không phải dốt. Có hai trường hợp: Nếu mấy thầy dốt th́ đừng làm văn hóa để rồi đầu độc cả một thế hệ thanh niên. C̣n nếu v́ nghe lệnh người khác mà làm, tôi không chấp nhận chuyện đó. Ḿnh học để kế thừa sư Tổ, truyền thừa chánh pháp. Ai nói đúng, ủng hộ th́ tôi làm- mà là nghe đúng chứ không nghe bậy để rồi đầu độc thanh niên. Tôi biết, nhiều chú thích cái áo đó, thich hơn chiếc áo của ḿnh nữa. Nếu thích th́ cứ cởi áo tu mà đi, chứ đừng bận áo của ḿnh mà làm chuyện như vậy, không chấp nhận được v́ đó là cái t́nh trạng suy sụp tinh thần học tập. Tất nhiên họ nói là tôi hơi quá đáng, nhưng tôi phải nói để tăng ni ư thức việc đó đừng để nó tái diễn, chứ tôi không chống. Việc mấy thầy muốn học cái ǵ th́ học, tôi không chống. Đừng nghĩ rằng nó đơn giảnsai lầm rồi đầu độc cả một thế hệ. Tôi sống như đời sống của một ông thầy chùa với tất cả danh dự của tôi và ngôi chùa của tôi. Nếu đời cần th́ tôi đem kiến thức, đầu óc của tôi ra phục vụ đời. Nếu không cần th́ thôi, tôi về chùa tôi ở. Mà nếu không cho tôi ở chùa, tôi ra gầm cầu tôi ở cũng được. nhưng tôi giữ vững phẩm giá của tôi, và phải nhận định rơ việc đó.

Tôi muốn nhắc lại, ở đây nếu mấy thầy đă đủ sức dạy Cao đẳng Phật học- đó là tinh hoa của Phật giáo một nước, mà lại làm việc vô ư thức, th́ chỉ có hai trường hợp: Một là dốt. Hai là cúi đầu làm theo lệnh của người khác. Cả hai đều không thể chấp nhận được. Dốt mà làm văn hóa th́ không nên làm. C̣n cúi đầu nghe lệnh người ta là hèn- cũng không nên làm văn hóa.

Nói về văn hóa Phật giáo. Trước năm 75, tính từ khi ông Diệm sụp th́ Phật giáo mới bắt đầu có cơ chế đào tạo Cao đẳng và Đại học. Như vậy chỉ trong khoảng 10 năm thôi, Phật giáo đă có những cơ sở giáo dụcvăn hóa bắt kịp thời đại. Nói lại thời ông Diệm. Khi tôi đi học, mỗi lần đọc tờ báo đại học Huế, ḿnh đọc mà thấy sôi sục v́ người ta coi Phật giáo không ra ǵ cả. Ỷ có cái trường đại học, họ cho là ḿnh học đông, tây kim cổ muốn nói ǵ th́ nói mà Phật giáo không đính chính được. Không có ai đủ khả năng để nói. Ví dụ có mấy ông giáo sư ở ĐH Huế, họ học ở Louvain về. Họ nói chuyện, dẫn sách thôi nhưng dẫn đủ cả. Luận câu xá có,Thành duy thức có, Đại trí độ luận có, giải thâm mật có mà dẫn tiếng Phạn có, tiếng Tàu có...mấy thầy ḿnh không trả lời được. Biết nói sai mà không trả lời được. Tới khi ông Diệm sụp và Phật giáo có đủ cơ sở để ăn nói th́ họ- các Linh mục và các giáo sư đại học không c̣n chê bai Phật giáo như trước nữa. Rồi văn hóa Phật giáo bắt đầu lên- chỉ trong ṿng 10 năm, mà là thời kỳ chiến tranh nữa. ĐH Vạn Hạnh mà mấy thầy nên biết, sau này khi viết về lịch sử tư tưởng Việt Nam, không ai có thể bỏ qua Vạn Hạnh. Ngay bây giờ nhiều người đă viết về nó rồi. Chỉ trừ ở trong nước không ai nói thôi, chứ ở ngoài người ta vẫn viết. Trong cái gọi là tư tưởng văn học, nghệ thuật Phật giáo th́ nó đứng hàng đầu. Các thầy biết, hồi đó những đám thanh niên gọi là hippy, tức những thanh niên thời đại mới đó, ra đường rất hănh diện khi cầm tờ Tư Tưởng, tờ báo của ĐH Vạn Hạnh. Đọc th́ chưa chắc đă hiểu hết đâu, nhưng đó gần như là một cái mode, họ hănh diện v́ ḿnh có đọc tờ Tư Tưởng của Vạn Hạnh. Chỉ hoạt động trong 10 năm, nó đă chinh phục cả một thế hệ thanh niên trí thức. Mà đâu phải hoạt động dễ dàng. Xung quanh nó có rất nhiều báo không ưa Phật giáo. Ḿnh chỉ có một trường ĐH, nhưng bên Thiên chúa giáoít nhất là hai trường: ĐH Đà lạt và ĐH Minh Đức. Bên Minh Đức đầu tiên muốn khai hỏa tấn công Phật giáo. Một linh mục viết trên báo của ĐH Minh Đức xuyên tạc Phật giáo, nói tới độ Tổng vụ Văn hóa phải họp và cuối cùng đề nghị tôi viết trả lời. Tôi nói cái này không cần, tại v́ ông linh mục này cũng nói tào lao, không đáng ǵ. Ông ta mới là cử nhân thôi, để tôi cho học tṛ của tôi viết. Rồi tôi đưa cho một ông thầy, cũng là sinh viên thôi- một học tăng sinh viên viết. Viết mới một bài thôi, họ im liền. Đây không phải là chuyện tự hào hay tự kiêu, tôi muôn nói để mấy thầy thấy kết quả của hoạt động văn hóa, và sức mạnh của chúng ta là ở chỗ đó, chứ không phải ở chính trị đâu. Cái sức mạnh gọi là chính trị của Phật giáo Việt Nam hồi đó chỉ là chuyện phù phiếm bên ngoài. Sức mạnh thật sự của nó nằm ở văn hóa.

C̣n sau này- ḿnh nói thời gian c̣n lại nghe! Từ 75 đến 80 th́ thôi khỏi nói rồi! Tính từ độ 82 cho tới bây giờ, Phật giáo VN có cái ǵ? Được bao nhiêu tờ báo? Bao nhiêu quyển sách nghiên cứu? Không cần trả lời ai cũng biết. Mà bây giờ chùa th́ rất nhiều. Tăng cũng nhiều hơn, học tiến sĩ nhiều hơn hồi xưa, nhưng tại sao không làm nỗi một tờ báo? Chỉ có tờ Giác Ngộ gọi là tiếng nói chính thức của giáo hội. Mà tờ Giác Ngộ, nói kinh Phật th́ cũng có, mà ḿnh chê th́ bảo là v́ thành kiến, chứ thật ra chưa đúng với tầm vóc của nó, mà nhiều khi c̣n viết tầm bậy nữa! Một tờ báo Phật giáo th́ mắc mớ ǵ cái chuyện của Nato với Kosovo mà ḿnh chống báng. Mấy thầy đó làm báo chính trị hay là báo Phật giáo? Mà cái chuyện chống Nato để ủng hộ đảng cộng sản VN hay ủng hộ Trung quốc cái đó hàng chục tờ báo ở ngoài người ta nói rồi, ḿnh nói làm chi? Nghĩa là không có một tờ báo Phật giáo thật sự. Mà cái sức mạnh của Phật giáo là ở văn hóa chứ không phải ở chính trị. Sức mạnh văn hóachinh phục cả thế giới, ḿnh phải ư thức được chuyện đó. Nh́n lại ḿnh, trong 20 năm nữa Phật giáo VN có cái văn hóa nào đáng để chứng tỏ sự tồn tại của ḿnh không? Không có gi cả! Trong hiện tại với tôi bây giờ, chứng tỏ là bất lực rồi.

C̣n thế hệ trẻ các thầy bây giờ. Trong 5, 10 năm nữa các thầy phải ư thức rơ việc này và phải làm cho được. Nhưng muốn làm được th́ ngay bây giờ tôi phải t́m người để gầy dựng, nghĩa là để hướng dẫn, rồi sau đó đủ sức rồi mấy thầy tự đi lấy. Tôi phải t́m người. Thứ nhất, bây giờ phải tập mấy thầy dịch kinh cái đă. Ban đầu dịch mấy bài dễ thôi, mà cũng chưa có người làm được. Đi t́m ở Saigon cả năm nay rồi. Tôi nói mấy thầy ở Già Lam đi t́m vẫn chưa ra. Mà với điều kiện nếu tŕnh độ c̣n yếu th́ tôi sẵn sàng giảng dạy cho. C̣n ở Saigon nếu vật chất thiếu, tôi sẽ vận động giúp cho cả vật chất lẫn tinh thần mà vẫn chưa t́m ra người. Không dịch nỗi! Tốt nghiệp Cao đẳng rồi mà vẫn không dịch nỗi! Ngày xưa đi dạy tôi biết, học tăng chỉ cần tốt nghiệp Trung đẳng thôi, ví dụ như lớp của thầy Phước Viên đây học hết Trung đẳng, dịch Luận-câu-xá được. Tôi coi lại tôi thấy dịch được và Phật học viện Nha Trang in đàng hoàng. Ở Saigon như vậy. Ở Huế cũng không có. Thầy Phước Viên đi t́m người ở Từ Đàm, Từ Hiếu để làm, có tôi hướng dẫn thêm mà cũng chưa thấy ai. Có mấy thầy ở B́nh Định tôi cũng nói để ư t́m. Ḿnh đi t́m nhân tài, những người để hợp táckế thừa. Mấy thầy phải tập ngay từ bây giờ để vừa phải th́ 5 năm, có chậm lắm th́ 10 năm nữa phải gánh lấy vai tṛ đó. Mà trong 5, 10 năm nữa đất nước VN sẽ có những tiến bộ ḿnh bất ngờ, và trong t́nh trạng của tiến bộ trí thức ngoài đời như thế, mà ḿnh là tăng sĩ Phật học cứ nửa nạc, nửa mỡ th́ không truyền bá được ǵ, sẽ tự ḿnh đào thải. Và Phật giáo nếu c̣n tồn tại, chỉ tồn tại theo cái cách mà người ta coi ông Phật cũng như ông Địa. Nghĩa là thờ Phật để cầu buôn may bán đắt, cầu cho đừng bệnh tật, cho trúng số đề...Mà nếu cứ không t́m ra người và không tổ chức được th́ sẽ đến t́nh trạng đó thôi. Ở đây không phải tôi nói quá. Tôi biết có những vị c̣n ẩn dật đâu đó mà ḿnh chưa t́m ra. Nhưng ở đây ngay cả những vị đi học tiến sĩ ở Ấn Đô về: ḿnh thất vọng. Tôi đă nói chuyện, tôi biết. Ở đây ḿnh có rất nhiều trường học. Trung cấp có, Cao đẳng có, Học viện có...mà các thầy dạy Cao đẳng Phật học chỉ trừ vài người, số c̣n lại không ai biết chữ Hán, hoặc biết rất ít. Đọc sách chưa đủ chữ để đọc, mà nghiên cứu kinh điển không biết chữ Hán coi như mất hết 50%. Không biết luôn Pali với Sanskrit th́ mất hết 100%. Tŕnh độ học Phật như thế th́ đi tới đâu. Thành ra ḿnh phải thấy cái điều bất thường này, là chùa to th́ rất nhiều, tăng ni rất nhiều, trường học cũng rất nhiều mà nội dung không có. Một t́nh trạng không đơn giản chỉ là suy sụp, mà là...ḿnh nói- như la làng lên đi: là nguy hiểm cho sinh mạng của Phật giáo. Bởi học kiểu đó rồi ra trường, kinh điển đọc không hiểu, giảng kinh tầm bậy, cứ theo ư ḿnh mà giảng kinh.

Nói về cơ cấu tổ chức giáo dục. Sau này cơ cấu giáo dục của Giáo hội Phật giáo VN phát triển hơn hồi xưa nhiều. Tỉnh nào cũng có trường, trường nhiều hơn xưa. Hồi đó khi tôi làm giám học Phật học viện Trung phần, soạn chương tŕnh giáo dục từ sơ cấp cho tới Cao đẳng, Đại học tôi đều có tham gia nên tôi biết rơ. Ban đầu chúng ta chỉ có một trường Cao đẳng là Huệ Nghiêm, sau do nhu cầu, lập thêm một cái nữa ở Nha Trang. Các trường cấp thấp hơn, ḿnh phân theo từng địa phương. Tỉnh nào cần trường sơ cấp, tỉnh nào cần trung cấp...phân công rơ ràng, và ḿnh điều động được. Ví dụ các học tăng học hết sơ cấp ở Đà Nẵng, tôi nói cần đưa họ vào học trung cấp ở Nha Trang để các học tăng sinh viên ở đây vừa học vừa thực tập dạy, có tôi hướng dẫn, th́ họ vô liền. Ḿnh di chuyển được, điều đó rất quan trọng v́ có sự chỉ đạo rất tâp trung của một ban giáo dục tăng ni rơ ràng, và khi ở trên ra lệnh là họ đi- điều đi đâu họ đi đó.

Bây giơ tản ra từng địa phương. Nha Trang có. Phú Yên có. Mỗi nơi có một Phật học viện, tỉnh nào lo cho tỉnh nấy, khi cần điều động, họ có thể không đi. Họ nói trung ương là một chuyện, nhưng mà trung ương có cho tôi một giờ học nào đâu, tôi không cần đi. Rồi c̣n t́nh trạng này nữa: trường nhiều quá th́ lấy thầy đâu mà dạy?

Tôi biết rất nhiều tỉnh không có người đủ tŕnh độ Phật học để dạy. Thế tại sao vẫn mở trường? Thực sự ra, nếu ḿnh dạy và học cho đúng tiêu chuẩn th́ trong t́nh h́nh hiện tại, ḿnh chưa cần nhiều trường lắm đâu. ta dồn lại mà học,chứ không mở tràn lan như thế này được. Không có thầy. Thầy đang c̣n học chữ Hán th́ làm sao giảng kinh? Kinh đâu có đơn giản như vậy. Ở ngoài, sinh viên học Hoa văn 3 năm đi xin làm thư kư, phiên dịch thôi, người ta c̣n chưa thuê v́ nói chưa đủ tŕnh độ. Ở đây ḿnh học chưa được 3 năm mà ra dạy thiên hạ th́ dạy cái ǵ? Mà dạy kinh điển đâu phải chuyện đùa. Chỉ trừ khi- ḿnh nói mê tín đi! có Thiên long bát bộ nào ở đâu hiện ra khai huệ cho ḿnh sáng ra, ngủ một đêm thức dậy tự nhiên dạy hay ra!

C̣n nếu nói cho đúng nguyên tắc th́ không thể được. Mà gặp mấy thầy tôi cũng nói thẳng. Mở như vậy là thế nào? Lănh đạo một trường cao đẳng Phật học th́ ít nhất người đứng đầu phải thông thạo chữ Hán, chứ không thể ai làm cũng được. Không phải chính phủ biểu ai th́ người đó làm. Không phải đảng biểu người đó làm Viện trưởng th́ người đó là Viện trưởng. Không được! Về tư cách đạo đức th́ có thể có nhiều người, nhưng để lănh đạo giáo dục phải có tŕnh độ, nhất là cấp đại học nữa. Đào tạo cấp ĐH là đào tạo những thành phần mà trong đó ẽ có người lănh đạo giáo hội trong tương lai, mà học bậy bạ như vậy ra lănh đạo sẽ đi sai, sẽ dẫn hàng triệu Phậật tử đi đâu? Chuyện giáo dục đâu đùa được. Người ta đă nói rồi, làm chính trị mà sai lầm th́ giết hại cả thế hệ, nhưng làm văn hóasai lầm th́ di hại muôn đời.. Ḿnh không phải thần thánh ǵ. Không ai thần thánh ǵ để biết ḿnh đúng hay sai, nhưng mà cái cơ bản, những cái tiêu chuẩn ở đời th́ phải có chứ. Học kinh, dạy kinh th́ bắt buộc phải biết chữ Hán. Chưa biết chữ Hán th́ phải biết Sanskris, Pali. C̣n không th́ thôi. Anh đọc chơi để nghiên cứu cho biết th́ được. Điều đó chắc ai cũng biết. Vậy tại sao vẫn mở trường?

Cách trả lời phải vướn qua quan điểm chính trị thôi.. Đến đây tôi nói hơi xa vấn đề rồi đó, nhưng vẫn phải nói để mấy thầy hiểu tại sao có những cái trường như vậy. Nếu như chỉ Nha Trang có trường th́ học tăng ở Phú Yên bắt buộc phải vô Nha Trang học. Mà nếu như Nha Trang cũng không có trường th́ cả hai nơi phải vô Saigon học. Như vậy là tập trung tăng sĩ lại một chỗ. Bây giờ, Phú Yên có trường th́ ai cho anh vô Nha Trang hay vô Saigon học? Địa phương nào lo cho chỗ nấy. Mà học tăng ở đâu th́ chắc chắn phải khai báo rồi. Như vậy có lợi vô cùng! Các thầy của ḿnh trong trung gian đă làm hộ lư lịch cho công an, cho địa phương quản lư. Một biện pháp để quản lư tăng sĩ chặt chẽ chứ đó không phải v́ mục đích giáo dục. Các vị ở đây có ai nói tôi xuyên tạc th́ tôi chịu tội, nhưng theo cách nh́n của tôi th́ tôi thấy như vậy rất là nguy hiểm.

Phải thoát ra khỏi t́nh trạng này nếu muốn tồn tại. Giáo dục không phải là chuyện lơi khơi. Ở ngoài đời, muốn làm bác sĩ phải học tốt nghiệp bác sĩ. Có bằng cấp rồi c̣n phải qua hội đồng y khoa xác nhận tŕnh độ tay nghề. Muốn làm luật sư, học đậu rồi anh c̣n phải thực tập, có hội đồng luật sư xác nhận khả năng biện hộ của anh rồi mới được làm luật sư. V́ đó là sinh mạng con người. Anh căi cho người ta, người ta chưa đáng tội tử h́nh mà anh căi tầm bậy, người ta bị tử h́nh. Làm bác sĩ, bệnh người ta chưa đến nỗi chết mà anh trị bậy làm người ta chêt. Cho nên phải bảo đảm cái học. Trong học Phật cũng vậy thôi. cái kia là chết về thể xác, c̣n đây người ta chết về tinh thần th́ không thể lập lờ chuyện đó được. Cho nên tôi mới nói là t́nh trạng nguy hiểm, ḿnh phải ư thức được.

Đó là về vấn đề giáo dục mà tôi mới nói một cách tổng quát. Và trong vấn đề này, mấy thầy, mấy chú ai có cách nh́n khác, tôi không nói là sai, mà tôi cũng không nói là tôi đúng đâu.

Cứ tự nh́n lấy, từ từ t́m hiểu lấy. Phải suy luận theo cách của ḿnh, nhưng quan trọng là phải biết ḿnh cần học và cái ư hướng của ḿnh. Phải định hướng cho đúng, cho tương lai của ḿnh và cả tương lai của Phật giáo. C̣n tiến xa hơn nữa th́ cho đất nước, cho dân tộc. Ḿnh xác định sự tồn tại của Phật pháp là v́ chúng sanh. Tăng già tồn tại giữa thế gian này ngoài cái hạnh phúc, cái tịnh lạc Niết bàn cá nhân, c̣n phải v́ chúng sanh. V́ Tam bảo là chỗ quy y mà. Nếu tồn tại mà không làm chỗ nương dựa được, chỉ là một tập thể ô hợp, sống không xứng đáng để làm chỗ nương dựa cho người ta, th́ cái Tăng già đó không đáng tồn tại. Mà tôi nói thật. Phật giáo mà như vậy th́ dẹp Phật giáo đi! Không cần thiết! Đời họ không cần. Có nhiều lư thuyết để tồn tại, để làm giàu rồi. Họ cần Phật pháp là cần cái ǵ khác hơn, cái mà đời không có. Chứ Phật pháp mà như thế th́ diệt cũng được, không cần thiết. Th́ ḿnh biết rồi. Đối với Phật giáo, cái chuyện hoại diệt là chuyện thường. Phật Thích Ca cũng đă nói đến lúc nào đó, giáo lư của Ngài sẽ không c̣n nữa. Đức Phật Di Lặc sẽ ra đời, thuyết lại giáo pháp mới. Nên cái chuyện đó, ḿnh không cần, không sợ.

Xong chuyện giáo dục, tôi sẽ nói qua một chuyện hơn nữa, và tôi nhắc lại: quư vị đừng có hoàn toàn tin vào tôi, hi? Cứ kiểm chứng để thấy cái nào đúng th́ nghe, không đúng th́ thôi. Tôi không tới đây để nói những chuyện lung tung, mà để nói những ưu tư của tôi mà tôi muốn mấy thầy biết. Các thầy trẻ cần phải biết. Đó là cái chuyện tồn tại của-thứ nhất: Tăng ǵa và thứ hai: của cả Phật giáo VN ḿnh. Đó là cái tâm sự chung. Bây giờ th́ không c̣n là vấn đề riêng của tăng sĩ nữa, mà của cả Phật tử. Có nhiều người rất ưu tư. Đó là sự tồn tại.

Bây giờ ta nh́n chung, ở nhiều nước Phật giáo trên thế giới chưa có nước nào mà Phật giáo phải chịu..ḿnh không nói là thảm cảnh, mà là sự tan ră như Phật giáo VN. Rất nhiều khi bị khủng hoảng. Ở trong nước hay ở ước ngoài ǵ vẫn chịu sự khủng hoảng đó. Cái này t́m nguyên nhân không phải trong vài buổi mà thấy hết, nhưng phải t́m ra nguyên nhân để khắc phục, để thay đổi nó. Th́ đó là nguyên nhân sâu xa, lâu dài. Bây giờ ḿnh nh́n lại hiện tại, để biết cái niềm tin của ḿnh. Nói chung, thiệt ra tôi cũng không muốn nói, v́ nói ra người ta bảo đây là vấn đề chính trị, tôi đi tuyên truyền chính trị, tôi không muốn. Tôi dạy mấy thầy, chỉ muốn mấy thầy học kinh điển. Cũng như trước đây khi ở tù, công an hỏi tôi mấy ông dạy thế nào mà mấy ông trong chùa ông nào cũng cố bảo vệ đạo pháp. Tôi nói không. Tôi từ khi đi dạy, trong lớp chưa bao ǵờ tôi nói đến chuyện chính trị. Tôi chỉ dạy kinh Phật và khi họ hiểu, họ biết chuyện phải trái th́ họ làm theo ư của họ.

Nhưng đây không phải là lớp học. Đây là buổi tiếp xúc mà như tôi đă nói: ḿnh nói chuyện đời và chuyện đạo. Thiệt sự ra, ḿnh nói ra rất đau ḷng. Nói ra nó đụng chạm nhiều nên gần như không bao giờ tôi muốn nói. Ở ngoài, nhiều người khuyên thầy nên nói cho thấy cái thực trạng. Không. Tôi không nói. Đụng chạm nhiều lắm. Trên là Thầy, Ôn của ḿnh. Dưới là huynh đệ ḿnh. Khó nói lắm. Ở đây, với các thầy tôi mong rằng ḿnh coi như trong nhà, chuyện ǵ cần hiểu ḿnh phải hiểu. Bây giờ ta hay nói- ở ngoài cũng vậy. Nhiều người về hay nói với tôi câu "mấy ông thầy quốc doanh". Ông Ḥa thượng quốc doanh này, ông thầy quốc doanh kia, hỉ...Tôi nói là ở VN, giáo hội quốc doanh có, nhưng mà thầy quốc doanh không có. Mấy thầy cũng là thầy của tui, là bạn của tui cả. Mỗi người làm theo mỗi cách. Tui không cho là ḿnh làm đúng, và như vậy tui cũng mong mấy thầy đừng bắt tui làm theo cách của mấy thầy. Nhưng tui có cách nh́n của tui à! Tui nh́n thấy thế nào, tui nói à! Mà nói trong nhà thôi. Tôi chưa viết một bài báo hay cuốn sách nào để nói chuyện này hết, dù đúng ra phải nói để cho mấy thầy trẻ hiểu. Th́ ở đây tôi cũng muốn vậy. Nói ra tôi không muốn nói để rồi sinh ra chia rẻ mấy thầy bên này, bên kia. Th́ bây giờ trong nhà ḿnh cũng vậy. Nếu như một người ngoài không phải là Phật tử, là người dửng dưng, họ bảo: "Ối cái đám thầy chùa này chửi nhau". Xấu hết! Tôi nói xấu thầy à? Tôi cũng xấu luôn, v́ ví dụ như bây giờ tôi nói xấu mấy thầy bên kia là quốc doanh này nọ, th́ ở ngoài người ta bảo "Ờ, quốc doanh cũng là thầy chùa với nhau cả. Cũng ăn cơm Phật từ nhỏ tới lớn mà ra cả tề!" Ḿnh không nên nói xấu. Nhưng ở đây tôi cũng phải nói, và nói nhiều để mấy thầy nhận định. Phải b́nh tĩnh. Cần phải hiểu, nhưng không v́ cái chỗ hiểu đó mà đi nói lung tung, gây những xung đột không đáng. Và trong này nếu như có vị v́ cái chỗ đó mà hỗn ẩu với các bậc trưởng thượng của ḿnh th́ không nên.

Nhưng mà cần phải nói. Ví dụ như ngay từ lần đầu tiên Ôn Từ Đàm đi họp ngoài Hà Nội, tôi đưa Ôn ra tôi có nói mà sau này Ôn c̣n phải nhắc lại. Tôi nói "Thầy đi ra dự họp kỳ này, con mong rằng Thầy đừng để nhục sau này tụi con phải rữa". Tôi nói thẳng như vậy, mà đối với Ôn làm chi th́ làm, tôi vẫn kính trọng. Và tôi nhắc lại nhiều lần, ở đây các thầy trẻ ḿnh đừng v́ quá hăng háicông kích lung tung. Ḿnh phải biết trách nhiệm của ḿnh khi nói. Bởi v́ 5, 10 năm nữa th́ mấy thầy ở cái vai tṛ nếu chưa phải là lănh đạo th́ cũng giữ vai tṛ hỗ trợ quư Ôn, quư thầy lănh đạo nên cần phải biết ngay từ bây giờ. V́ sao tôi nói điều này? V́ tôi ở Già Lam, học tăng rất đông, toàn học CĐ, ĐH cả nhưng họ không biết thế nào là Giáo hội Thống nhất, thế nào là Giáo hội PGVN.

Tất nhiên các vị đó khi mới cạo đầu đi tu th́ tôi đă ở tù ra rồi. Mọi việc đă ổn định rồi, họ không biết ǵ cả. Thế mà họ nói chuyện với nhau, tôi nghe kể lại. Họ nói thế này. Ông Ḥa thượng Huyền Quang với Ḥa thượng Quảng Độ hồi thời kỳ 63 là có công với cách mạng. Nhưg sau này cách mạng thành công rồi người ta không cho mấy ông làm ǵ nên mấy ông bất măn, mấy ông chống đối". Đó là mấy chuyện của học tăng. Tôi nghe tôi buồn, và chính v́ vậy tôi có trách nhiệm phải nói. Nhưng tôi nhắc lại, không phải v́ nghe lời tôi mà mấy thầy đi công kích lung tung để gây những mâu thuẫn giữa thầy này thầy kia không hay. Cái chuyện nó như vậy, ḿnh phải biết.

Tôi nói cái nguyên nhân khai sinh ra GHPGVN, và từ khi giáo hội này ra đời. Đó là thời kỳ rất căng thẳng. Lúc đó HT Trí Thủ làm Viện trưởng và có hôm đi họp về, ôn kể lại với tôi là tiếp xúc với chính quyền- hồi đó mai Chí Thọ làm chủ tịch UBND TP.HCM, họ căng thẳng với các thầy bên Viện Hóa Đạo quá. Ông Mai chí Thọ nói thế này: Các thầy chỉ có hai con đường: một là theo, hai là chống. Các thầy theo, chúng tôi dành nhiều thứ ủng hộ các thầy. C̣n các thầy chống, chúng tôi có đủ xe tăng thiết giáp. Các thầy muốn chống th́ chống đi! Cả hai cái đối với ḿnh đều sai cả. Đó là thái độ hăm dọa, mà Hoà thượng cũng nói rơ: Theo chúng tôi không theo. Mà chống, chúng tôi cũng không chống. Nhưng họ nói không có con đường thứ ba.

Rồi cho tới khi vận động thành lập thống nhất...Tôi chỉ nói tâm trạng của Ḥa thượng. Ôn rất căng thẳng. Nghĩa là Ôn không muốn làm nữa. Dưới áp lực của chính phủ hoàn toàn Ôn không muốn làm. Có hôm tôi dậy lúc 3:30. Hôm đó mới thức dậy th́ thị giả lên thưa với tôi Ôn dậy từ lúc 2 giờ. Ôn chờ thầy và Ôn mời thầy qua uống trà. Tôi qua nói chuyện với Ôn. Ôn bảo muốn rút lui. Ôn chịu không nỗi vấn đề này. Th́ tôi có ư kiến. Tôi nói hoặc Ḥa thượng tiếp tục làm, hoặc HT ra lănh đạo giáo hội mới. Th́ đó là ư kiến của tôi, chứ tôi không xúi Ḥa thượng. Mà tôi có xúi cũng chưa chắc Ôn nghe. Ôn có quyết định của Ôn chứ! Rơ ràng Ôn c̣n thắc mắc chuyện này, mà ở đây có thầy Thái Ḥa chắc nhiều lần có nghe Ôn nói"Tôi sẽ chịu nhục cho mấy thầy làm việc". Rồi th́ trong thời kỳ thảo luận bàn về hiến chương, Ḥa thượng hay về bàn với tôi và thầy Thát. Trong đó có một điều khoản thế này: GHPGVN là thành viên của MTTQVN.

Cả tôi với Ôn với thầy Thát thấy không thể chấp nhận được, v́ trên lư thuyết Mặt trận tổ quốc là một tổ chức chính trị đặt dưới sự lănh đạo của đảng, mà Phật giáo không làm chính trị. Nếu vô đó, nó trở thành một tổ chức chính trị chứ không c̣n là Giáo hội Phật giáo nên HT cương quyết chống. Họ thuyết phục rất nhiều. Ban đầu là thành phố, không được. Sau họ sai bà Ngô Bá Thành, là luật sư lên thuyết phục, nói lư với HT. Sau Ôn kể lại với tôi, Ngô Bá Thành lên đây nói với ta về cái chuyện đó. Ôn bảo, ḿnh th́ không căi luật lại Ngô Bá Thành rồi. Người ta là luật sư mà. Nhưng Ôn nói như vầy: Trong mặt trận có hội Liên hiệp phụ nữ, Liên hiệp thanh niên...mà Giáo hội tui toàn là cao tăng, đại đức mà biểu chúng tôi ngồi chung với mấy bà th́ làm sao chúng tôi ngồi? Bà Ngô Bá Thành không trả lời được. Ôn đơn giản lư luận chừng đó thôi. Nhưng mấy thầy biết, qua cách lư luận đó mấy thầy thấy vị trí cái Giáo hội như thế nào? Ôn không cần luật mà Ôn nói một cách cụ thể, để tránh luật mà. Cho nên cần phiả biết cái vị trí của GHPGVN như thếế nào: Nó chỉ là một Hiệp hội, tuy cũng dùng hai chữ Giáo hội như bên đây thôi. Nhưng họ có nhiều cách đánh tráo. Khi dịch ra tiếng Anh, người ta không dịch Giáo hội. Nói trong tiếng Anh không có chữ Giáo hội, mà dùng chữữ Association of Women: Hội liên hiệp phụ nữ- ngang nhau! Một Giáo hội với Hội LH phụ nữ, LH công nôngv.v...ngang nhau. Như vậy th́ nói ḿnh lănh đạo ai? Ông chủ tịch Giáo hội cũng như bà chủ tịch hội phụ nữ, trong Mặt trận ngồi ngang nhau, th́ nói ông lănh đạo tui sao được? Ḥa thượng Ôn thấy liền, Ôn không chịu, th́ họ không nói nữa. Sau ra Hà nội họp, họ vẫn đề nghị lại, nhưng Ôn chống tới cùng và nói, nếu không được th́ thà Ôn từ chức.

Bên Mặt trận, ban Tôn giáo thuyết phục không được, chính phủ thuyết phục không được, đảng cũng không được. Ôn cương quyết. Đó là giai đoạn căng nhất của Ḥa thượng. Mà Ôn già rồi. Mà ḿnh biết, Ôn là người chơn chất tu hành không biết thủ đoạn chính trị, không có một khả năng chính trị nào hết. Ôn không có khả năng đối phó. Không thích th́ Ôn lầm ĺ, thế thôi.

Thế nhưng lúc đó không có một thầy nào yểm trợ Ḥa thượng. Họ xa lánh Ḥa thượng. Ngay cả Ôn Từ Đàm lúc đó cũng sợ không dám nói chuyện với Ḥa thượng. Mấy ngày liền Ôn ở một ḿnh. Ḿnh phải hiểu tâm trạng của ông già lúc đó: không ai đến với Ôn hết, không ai nói chuyện với Ôn, sợ liên lụy, sợ người ta nói ḿnh xúi giục Ôn v́ Ôn vẫn cương quyết- một ḿnh cũng cương quyết không chấp nhận. Mà ḿnh biết Ḥa thượng rồi. Ôn tu hành đức độ th́ có, mà khả năng ăn nói hay đối phó không có bao nhiêu. Đối với cái tập thể chính trị, họ nhiều thủ đoạn như vậy, mà Ôn vẫn cương quyết. Cuối cùng, họ sợ Ôn từ chức họ chấp nhận thế này: để là "Có" thành viên trong MTTQ. Ôn chấp nhận CÓ chứ không phải LÀ. CÓ th́ ai muốn vô th́ vô. Khi cần th́ ḿnh cử người vô, không th́ thôi. Vậy nên Ôn chấp nhận. Sau về Ôn kể với tôi, lúc đó thầy Từ Hạnh là Tổng thư kư, đưa biên bản lên cho Ôn kư, Ôn thấy chữ "là thành viên", Ôn bảo: Mấy thầy thấy tui già, mấy thầy gạt tui. Trước nói là CÓ, sao bây giờ để chữ LÀ? Tôi không kư. Kư biên bản như vậy Ôn không kư.

Mấy thầy thấy cái chuyện nó lắc léo như thế. Đó là chuyện khai sinh cái Giáo hội Rồi c̣n một chuyện bên lề nữa. Lúc đó Ôn Thiện Siêu gọi là Tượng tọa thôi, dẫn phái đ̣a Giáo hội Thống nhất ḿnh với mấy thầy ở Ấn Quang đều là Đại đức hết. Nhưng ra tới Hà nội, ngoài đó mấy thầy khác toàn là Ḥa thượng với Thượng tọa. 50 tuổi HT, 30 tuổi TT, một loạt toàn là HT với TT. Thầy Minh Thành của ḿnh đâm hoảng, thấy rằng phái đoàn Thống nhất của ḿnh ra, thầy th́ mới là Thượng tọa, c̣n tṛ toàn là Đại đức, như vậy khi ra ḿnh thua. Thôi th́ đồng loạt lên hết, tự ḿnh phong ḿnh lên thành Ḥa thượng với Thượng tọa hết.

Cho nên tôi nói, một cái Giáo hội mới khai sinh, chưa h́nh thành mà đă giành giật, tranh chấp chức vụ, địa vị như ngoài đời, cái Giáo hội đó không đáng để tôi phục vụ. Mặc dù tôi vẫn kính trọng quư thầy của ḿnh. Ôn Thiện Siêu tôi vẫn đănh lễ, Ôn Trí Tịnh là bậc Thầy tôi vẫn cung kính. Nhưng một cái Giáo hội sinh ra với sứ mạng cao cả, chưa làm ǵ đă lo tranh giành địa vị với nhau th́ không đáng cho tôi phục vụ chứ đừng nói là lănh đạo tôi. Rơ ràng đó là một công cụ chính trị chứ không phải là Giáo hội. Đây mấy vị nếu nói tôi xuyên tạc th́ nói. Cần th́ kiểm điểm lại xem. Tôi chịu trách nhiệm về lời nói của ḿnh.

Rồi tới chuyện khác nữa. Cái này Ôn Già Lam đi họp về nói lại với tôi. Đó là vấn đề tổ chức cơ cấu. Trên đảng người ta chỉ cho ḿnh tổ chức Ban trị sự (BTS) tới cấp tỉnh thôi. HT Ôn mới nói, Phật tử chúng tôi người ta sinh hoạt ở thôn, xă chứ c̣n trên tỉnh chỉ có mấy thầy không hà. Nếu BTS chỉ ở cấp tỉnh th́ chỉ có mấy thầy với nhau không, Giáo hội không lănh đạo được Phật tử. Phải có BTS tới thôn, xă. Họ không chịu, ta căi nhau tới nỗi có lúc Ôn đập gậy lên bàn, Ôn đ̣i về. Ôn nói v́ đây là trách nhiệm lịch sử của Ôn, không thể để cho lịch sử sau này lên án Ôn, chê cười Ôn. Sau họ chấp nhận cho tới quận. Mà Ôn nói với tôi thế này. Ḿnh không thể làm căng được. Ḿnh đ̣i cho tới xă nhưng cuối cùng họ chỉ nhận tới quận th́ tạm thời cũng được, rổi ḿnh tranh đấu từ từ.

Nhưng mà, trong này có hai điểm. Thứ nhất, tại sao lại phải đ̣i? Tổ chức của ḿnh, ḿnh làm đúng, nếu chỗ nào vi phạm chính sách th́ nhà nước gạt bỏ, c̣n việc tổ chức sinh hoạt tui tổ chức tới đâu mặc kệ tui. Nếu vi phạm chính sách, phạm luật th́ phạt. Chứ không có chuyện xin. Cái ǵ cũng xin phép. Không có chuyện đó. Và điểm này nữa, thuộc về cái lắc léo của danh từ- cho tới quận, nhưng gọi là Ban đại diện (BĐD) chứ không phải BTS. Giáo hội thống nhất th́ từ trên xuống dưới tới quận đều là BĐD. Mà như vậy, mấy thầy nếu có sinh hoạt mấy thầy biết đó, khi BTS tỉnh họp, các quận về họp là BĐD chứ không phải BTS. Giáo hội thống nhất th́ từ trên xuống tới quận đều là BĐD. Mà như vậy, mấy thầy nếu có sinh hoạt mấy thầy biết đó, khi BTS tỉnh họp các quận về họp, v́ là BĐD nên các thầy chỉ có quyền nghe và tŕnh thôi. Có nghĩa là mấy thầy không lănh đạo được Phật tử ḿnh dưới quận. Mà nếu mấy thầy không lănh đạo th́ ai vô đây? Đương nhiên là mấy ông trong mặt trận thôi. Rơ ràng là tổ chức thế nào để cho nhà nước vẫn c̣n kiểm soát Giáo hội.

Tôi nói điều này có hơi xa một chút, nhưng để mấy thầy hiểu cái vấn đề tổ chức. Sau này nếu ở vị trí lănh đạo, ngay từ bây giờ mấy thầy phải ư thức được chuyện đó (hết mặt băng, thiếu một đoạn)...một cái Giáo hội cho có hiệu quả, và cái h́nh thức thế nào để đừng trở thành công cụ của bất cứ thế lực chính trị nào.

Hôm trước ở bên Châu Lâm ông Ngọc có lên thăm và nói chuyện, tôi cũng có nói vấn đề này: vấn đề Giáo hội nằm trong Mặt trận tôi không chấp nhận. C̣n vấn đề liên hiệp giữa hai Giáo hội. Tôi nói lập trường của chúng tôi là không có vấn đề liên hiệp. GHPGVN là thành viên của MTTQ, đó là một tổ chức chính trị. Chúng tôi không làm chính trị, không liên hiệp với bất cứ tổ chức chính trị nào.

Rồi người ta nói rằng trong qui chế, trong hiến pháp ḿnh th́ đảng lănh đạo tất cả. Tôi nói tôi biết điểm đó. Tôi c̣n biết Lenin đă nói: "đảng phải thông qua tôn giáo để tập hợp quần chúng". Lenin nói, cán bộ cộng sản nào mà đàn áp tôn giáo là phản động. Lenin không chấp nhận chuyện đàn áp tôn giáo. Trong cộng sản không có chuyện đàn áp tôn giáo, đó là Lenin đă chỉ thị. :" đảng phải thông qua tôn giáo để tập hợp quần chúng". "Có nghĩa là: tôn giáo là một công cụ chính trị của đảng.V́ đảng không đủ khả năng tập hợp, phải mượn tay tôn giáo tập hợp dùm. Mà tôi không bao giờ để cho Phật giáo làm công cụ cho bất cứ đảng phái chính trị nào.

Như Liên Xô, một đảng phái chính trị 70 năm th́ sụp. Cứ cho là đảng CSVN tồn tại 1000 năm nữa đi, tôi cũng không bao giờ đem 2500 năm lịch sử truyền thừa Phật giáo ra làm công cụ cho bất cứ đảng phái nào. Tôi c̣n nói, nếu mà lời nói này của tôi là tự đào hố chôn ḿnh, tôi vẫn sẵn sàng tự chôn ḿnh, chứ không thể chấp nhận chuyện đó. C̣n nếu nói là luật pháp đúng, tôi tôn trọng luật pháp. Nhưng luật phápxâm phạm lư tưởng của tôi, tôi không chấp nhận cái luật pháp đó chứ đừng có dùng chữ luật pháp với tôi. Đúng là ở trong đất nước nào th́ phải tôn trọng luật pháp đó. Nhưng nếu ḿnh tự đặt ra luật pháp để dùng luật pháp đó xâm phạm tới giá trị, xâm phạm lư tưởng của người khác th́ tôi không chấp nhận luật pháp đó, tôi sẵn sàng chịu chết. Tôi đă từng đứng trước bản án tử h́nh rồi. Tôi không sợ, tôi chấp nhận nó. Đây không phải tôi thách thức, mà là vấn đề lư tưởng của ḿnh.

Rồi tôi hỏi thêm chuyện này nữa. Ở trong Saigon tôi có nghe một Phật tử nói- Phật tử thiệt sự đó, nói là chùa Từ Hiếu hát thánh ca Thiên chúa và treo biểu ngữ liên tôn. Mà tôi nói thẳng với ông, tôi biết chắc chắn Mỹ không xúi chuyện này, Vatican cũng không xúi chuyện này. Vậy ai xúi chuyện này? Tức chuyện Phật tử đặt điều xuyên tạc mấy thầy. Mà ở đây tôi nói cái chuyện bất thường chỗ này: một Phật tử Huynh trưởng GĐPT, sinh hoạt nhiều năm rồi mà bày đặt chuyện ra vu khống quư thầy. Ở đây ai cũng biết, mấy thầy hát thánh ca hồi nào, treo biểu ngữ liên tôn hồi nào? mà nói với tôi là "mắt thấy, tai nghe". Một Phật tử mà dựng chuyện nói láo như vậy. Tôi nói với ông, "Tôi biết chắc mấy thầy bên Giáo hội không ai xúi họ nói láo như vậy. Không có lợi ǵ. mà mấy thầy bên đó cũng như tôi, tu hành họ cũng sợ mang tội vọng ngữ chứ. Như vậy nói láo tất phải có lợi họ mới nói. Vậy cái lợi này là cái lợi ǵ? và ai xúi họ nói?" Đây là chuyện bất thường mà c̣n bất thường nữa. Ḿnh diễn ra thêm một chút th́ có nghĩa: Chùa Từ Hiếu không phải là Phật giáo v́ mấy thầy tụng kinh mà hát thánh ca. Vậy Từ Hiếu chỉ là một tổ chức Thiên chúa trá h́nh, và mấy thầy đây là Thiên chúa trá h́nh cả. Th́ đấy, người ta nói thầy Hải Tạng là Thiên chúa, Vatican mua thầy Hải Tạng. Thế ai tung cái tin này? Đồn với mục đích ǵ? Tôi c̣n hỏi ông công an, v́ ông là công an nên tôi hỏi cho biết, chứ tôi có nghe mà chưa biết đúng hay không. Tôi nghe nói mấy thầy bên Giáo hội đi tuyên truyền chùa Từ Hiếu liên tôn, mà tôi biết chắc không có vấn đề liên tôn. Ngay cả ông cũng biết HT Thiện Hạnh không có trong chuyện liên tôn. Ông đă xác nhận với tôi là không có. Vậy tại sao mấy thầy đó đi nói? Tôi biết mấy thầy cũng sợ tội vọng ngữ, nhưng có hai cái tội: tội trước mắt và tội au lưng. Cái tội trước mắt gần hơn: mấy thầy sợ, mấy thầy phải nói. C̣n tội sau lưng chưa thấy, mấy thầy để sau". Cái đó tôi nói thẳng với họ, dùng những thủ đoạn lắc léo như vậy với Phật giáo,không xứng đáng.

C̣n nhiều chuyện nữa. Ở trong Saigon tôi biết nhiều thầy không dám đến gặp tôi. Nhiều khi t́nh cờ gặp, tánh tôi ngang, tôi hay chọc. Tôi hỏi, đi đâu lâu nay sao không thấy? Nói, bạch thầy lâu nay con bận. Hỏi, con bận hay con sợ? Đáp. Dạ bạch thầy con bận. con đang xây chùa. Ờ biết! vậy lo xây chùa đi. Không sao. Nói chơi cho vui thôi! Rồi có nhiều thầy tuy không dám tới nhưng sai đệ tử tới. Thiệt ra tôi biết. T́nh huynh đệ ḿnh đâu bỏ nhau được. Nhưng tôi hay chọc. Họ nói. dạ thầy con bận, sai đem cái này qua cúng thầy.- À! Thầy con bận hay thầy con sợ, con? Nói, dạ thầy con bận. Đó là nói chơi. Nhưng ở đây tôi hỏi công an. Tại sao mấy thầy họ sợ tới tui?

Có hai trường hợp. Một là họ coi chính quyền là tiểu nhân nên gặp tôi mấy thầy không dám gặp, tại v́ chính quyền toàn là tiểu nhân hay thù vặt, (tiếng cười rộ...) họ sợ bị trả thù. Thế chính quyền có tiểu nhân hay không? C̣n không, là mấy thầy hèn. Nhưng tôi không tin là Phật giáo VN lại hèn như thế. Hèn như thế th́ không xứng đáng tồn tại. Nói nghe th́ ḿnh cười, nhưng ở đây tuy rằng cười, mà cười ra nước mắt. Đó là cái t́nh trạng ḿnh phải hiểu. Ngay cả mấy thầy ở Huế đây vô, gặp tôi cũng tránh. Có nhiều khi tôi cũng hơi quá đáng. Tôi kêu lại hỏi. Tại sao ông gặp tôi mà không chào? Ông hèn vừa vừa thôi chứ! Nhưng nói xong tôi cười, bảo nói chơi vậy thôi chứ, đi đi. việc ông, ông làm. Việc tôi, tôi làm. Nghĩa là nói xong ḿnh hối hận, thấy nhiều khi ḿnh cũng là...Gọi là "sân tâm phẫn khởi mà ngôn ngữ cai nhơn". Ḿnh nói hơi quá đáng, nhưng mà rồi cũng không mất ḷng. Sau đó gặp lại, cũng cười xuề x̣a nói chuyện với nhau. Ḿnh t́m cách. Nghĩa là lỗi ḿnh th́ ḿnh t́m cách cải hóa để sau họ đừng có mặc cảm để nói chuyện. Chứ làm sao được? Tôi nói, ở ngoài đời họ ghét nhau, họ chửi nhau rồi ai về nhà nấy ngủ. C̣n ḿnh ở chùa th́ không được. Tui có la lối mấy thầy th́ ăn cơm quá đường cũng lên ngồi chung. Lên lạy Phật cũng lạy chung. Chả lẽ ḿnh lạy Phật ở trong th́ niệm "Nam mô bổn sư Thích ca mâu ni Phật, ở ngoài đứng kế bên ḿnh nghĩ "cái mặt này thấy dễ ghét". Làm sao được cái chuyện đó, hỉ? Nó khác ngoài đời nhiều. Cho nên phải tạo điều kiện để mà sống.


Năy giờ nói như vậy cũng khá nhiều. Đúng ra ḿnh c̣n rất nhiều vấn đề để nói. Tôi thấy là ḿnh đă có dịp may. Cái duyên rất tốt. Được gặp và nói chuyện với các học tăng, để rồi mấy thầy ở đây khi học hiểu được cái tâm trạng của tôi, và nhất là hiểu được mục đích của tôi khi giảng dạy quư thầy để làm cái ǵ? và quư thầy học để làm ǵ.

C̣n tôi, bằng bất cứ cách nào tôi cũng t́m điều kiện cho mấy thầy học. Tôi vẫn dạy. Khó khăn mấy tôi cũng chấp nhận. Chỉ có điều ra đây tôi không đi được. Nếu đi được tôi vẫn ra như thường. Cho nên ḿnh thấy cái học của ḿnh nó khó như vậy đó. Mà nếu thầy có mục đích để dạy, tṛ nếu muốn có mục đích phải nỗ lực. Và nói chung, nhiệm vụ trước mắt của mấy thầy là phải học. C̣n những chuyện kia ḿnh biết, ḿnh để đó mà suy nghiệm. Chứ không phải biết rồi đi nói lung tung nghe! Đây tôi nhắc lại thêm lần nữa. Đừng nói lung tung, v́ mấy thầy xung quanh ḿnh cũng đều là huynh đệ của tôi cả. Cũng là sư thúc, sư bá của mấy thầy. Ḿnh không nên nói hỗn, như vậy nó lỗi đạo. Tôi nói ví dụ như với HT Từ Đàm tôi vẫn kính nễ. Ôn vô Già Lam tôi vẫn đắp y qua đănh lễ, c̣n Ôn có nói chuyện với tôi th́ tôi nói. Ôn không nói th́ thôi. Phần học tṛ ḿnh phải giữ lễ. Nhưng trong nhà ḿnh nói với nhau th́ nói, chứ người ta nói đụng tới Ôn th́ tôi bênh à.

Thôi th́ nói tàm tạm chừng đó cũng được, để dành th́ giờ cho những chuyện khác. Thứ nhất, tôi cũng muốn biết một số ư kiến của mấy thầy ở đây về vấn đề học, vấn đề tu, kể cả vấn đề tương lai- tương lai của Giáo hội....Thôi bây giờ ḿnh quên cái chuyện của Giáo hội đi- Tương lai của Phật giáo và tương lai của bản thân các thầy. Ta cũng nên thảo luận. Ở đây có quư thầy, quư Ôn tham gia, ḿnh nghe và ḿnh may ra t́m được cái hướng nào đó để mà thoát ra khỏi t́nh trạng này. Nếu ḿnh không thoát nỗi, không phải ḿnh chết trong danh dự đâu, mà Phật giáo VN sẽ chết trong trạng thái gọi là nhục. Chẳng thà người ta tiêu diệt ḿnh bằng vũ lực, đem ḿnh ra xử bắn. Đàng này cho ḿnh chùa to, Phật lớn mà bên trong trống rỗng th́ tất nhiên ḿnh cũng sẽ chết thôi, nhưng giống như một cái xác ngày càng ph́nh to trong trạng thái bệng hoạn mà bên trong thối tha, trống rỗng...th́ cái đó không thể chấp nhậ được. Rất tiếc, đúng ra chúng ta học Phật chỉ nói chuyện Phật thôi. Nhưng mà chuyện Phật nó bị chuyện đời lôi kéo nhiều quá thành ḿnh phải nói. Nhiều khi tôi cũng thầm tự hỏi ḿnh học kinh và tu cả đời mà không biết sai chỗ nào mà càng học, càng lớn càng thấy nó rắc rối chuyện đời ra? Ta học Phật, tu Phật đáng lẽ phải thong dong giải thoát chả có ràng buộc ǵ, chuyện đời thấy nó phiêu diêu...mà ḿnh sao đủ chuyện hết! Thế ḿnh học đúng hay học sai? Chắc có sai ở trong đó. Có sai mà cũng có cái đúng. Cái đúng ḿnh nói vậy thôi chứ mấy thầy gặp nhau vẫn vui vẻ như thường. Chả có ǵ. Gặp nhau vẫn ăn cơm chung, nói chuyện qua lại vui vẻ mà không phải là giả dối đâu. Có thiệt t́nh ở trong đó. Nói giả đạo đức với nhau th́ hơi quá. Không phải đâu!

Nhưng mà cái chuyện nhà th́ nhiều khi phải nói. Tại v́ ḿnh tu th́ không phải lúc nào cũng ngồi tụng kinh cả. Có lúc phải ra quét rác. Có lúc phải lau bát nhang. Đốt nhang, nhang thơm th́ có bụi. Mà có bụi th́ phải quét chứ đừng mong nhang thơm mà không có bụi. Chuyện chi cũng vậy, v́ đời là như thế. Ḿnh c̣n ở trong thế gian mà. Chắc mấy thầy ở đây hành điệu th́ biết rồi. Thắp nhang nhiều th́ có bụi nhiều hà! Hễ muốn có nhiều nhang trầm cho thơm th́ phải đỗ bụi nhiều. Ḿnh phải chấp nhận. Cho nên chi...mà cái này tôi nói giống như tôi biện hộ năy giờ ḿnh nói lung tung..

 

(http://old.thuvienhoasen.org) 12/5/2008

 

Source : https://thuvienhoasen.org/a27487/dinh-huong-tuong-lai-voi-the-he-tang-si-tre-ngay-nay