LTS - Được tin trễ hoạ sĩ Phạm Tăng (pháp danh Nhuận Đức) đă từ trần ngày 9.1.2017 tại bệnh viện Charles-Foix, Ivry-sur-Seine (vùng Paris, Pháp), thọ 93 tuổi và Tang lễ đă được cử hành sáng thứ tư 18.1.2017 tại Crématorium du Père-Lachaise, 71 rue des Rondea, Paris, chúng tôi xin đăng lại bài viết sau đây để tưởng nhớ một Họa sĩ tài hoa, một Nhân cách bất khuất.

Bài trích từ nhận báo Người Việt Online, ngày 6 tháng 7 năm 2012 - NG

(http://www.nguoi-viet.com/van-hoc-nghe-thuat/Ai-la-tac-gia-buc-tranh-tren-bia-bao-Tu-Do-Xuan-Canh-Ty-1960-1633/ )

 

 

 

AI LÀ TÁC GIẢ BỨC TRANH

TRÊN B̀A BÁO TỰ DO XUÂN CANH TƯ 1960 ?
 

Phạm Phú Minh



 

 Họa sĩ Nguyễn Gia Trí mất ngày 20 tháng 6 năm 1993. Để nhớ đến ông nhân ngày giỗ thứ 19 (năm nay, 2012), chúng tôi xin trở lại một câu chuyện của quá khứ khá xa, để xác định ai là người đă vẽ b́a báo Tự Do Xuân Canh Tư 1960, mà hiện nay người th́ bảo là do Nguyễn Gia Trí vẽ, người th́ nói tác giả bức tranh đó là họa sĩ Phạm Tăng.

 

B́a báo Xuân Canh Tư 1960.

(Nguồn sưu tầm : Thư viện Đại Học Cornell, Hoa Kỳ)

 

Ai đă sống ở miền Nam Việt Nam, đặc biệt là Sài G̣n, vào năm 1960 th́ có thể ít nhiều biết câu chuyện này. Tranh b́a số Xuân của báo Tự Do năm Canh Tư 1960 vẽ 5 con chuột đang ăn quả dưa hấu: một b́a báo b́nh thường, chủ đề bức họa là chỉ về con giáp của năm mới, một thói quen của làng báo lúc bấy giờ.

Báo phát hành từ giữa Tháng Chạp âm lịch năm trước, mọi người mua, đọc, biếu bạn bè… như vẫn làm trong sinh hoạt đón Xuân. Nhưng đến mồng 5 Tết th́ đột nhiên ṭa báo Tự Do bị cảnh sát xông vào đập phá, tịch thu hết các số báo Xuân c̣n lại, cả số đă phát hành mà chưa bán cũng có lệnh thu hồi.

Tại sao có chuyện như vậy? V́ có người diễn dịch ư nghĩa bức tranh đó là ám chỉ năm anh em của nhà họ Ngô đang đục khoét đất nước Việt Nam, và nếu lật ngược bức tranh lại th́ theo đường viền vàng của vỏ trái dưa có thể thấy mường tượng h́nh thù nước Việt Nam, hoặc có thể một nửa nước phía nam, tùy người suy đoán. Người ta nói năm con chuột đó là tượng trưng cho năm anh em nhà Ngô Đ́nh đang trực tiếp cầm nắm vận mệnh miền Nam: Ngô Đ́nh Thục, Ngô Đ́nh Diệm, Ngô Đ́nh Nhu cùng vợ Trần Lệ Xuân, và Ngô Đ́nh Cẩn. Có người th́ cho chỉ năm anh em họ Ngô thôi, không có bà Nhu, và người thứ năm là ông Ngô Đ́nh Luyện, nhưng thời gian đó ông Luyện làm việc tại nhiệm sở ngoại quốc.

Nhưng tất cả chỉ là suy luận, ức đoán. Chẳng có bằng chứng nào có thể đoan chắc bức tranh vẽ toàn chuột đó là ám chỉ các anh em trong một gia đ́nh. Trừ một việc: chính các anh em đang cầm quyền đó đă phản ứng một cách giận dữ. Tức là họ tự nhận năm con chuột đó đúng là tượng trưng cho chính họ. Chính hành vi cho thuộc hạ đập phá ṭa soạn báo Tự Do, tịch thu báo, và truy t́m tác giả bức tranh đă xác nhận cái ám chỉ mà dân chúng nghi ngờ đó là đúng.

Nhưng ở đây chúng ta không bàn luận về chuyện chính trị cách đây đă hơn nửa thế kỷ, như giải thích tại sao giữa thời thịnh trị của chế độ đệ nhất Cộng Ḥa lại xuất hiện một đả kích táo tợn và dữ dội đến thế. Chúng ta chỉ đang t́m kiếm tác giả của bức tranh. Có hai người được nhắc đến: họa sĩ Phạm Tăng và họa sĩ Nguyễn Gia Trí.

 

 

    Họa sĩ Phạm Tăng (1924-2017 ) bên trái và Họa sĩ Nguyễn Gia Trí (1909-1993)

 

Hai họa sĩ Phạm Tăng và Nguyễn Gia Trí là bạn thân với nhau. Khi tờ báo Tự Do ra đời tại Sài G̣n sau năm 1954, Phạm Tăng có chân trong ban biên tập, chuyên vẽ hí họa cho báo. Tờ Tự Do do ông Phạm Việt Tuyền làm chủ nhiệm, không phải là một tờ báo đối lập với chính quyền, nhưng bài vở trí thức, khách quan, lại có những người cộng tác không ưa chính quyền Ngô Đ́nh Diệm như Như Phong Lê Văn Tiến, Hiếu Chân (tức Nguyễn Hoạt), thường hay có những bài phê phán hoặc châm biếm ám chỉ chính quyền.

Riêng họa sĩ Phạm Tăng, qua lần điện đàm với người viết bài này vào tháng 01 năm 2012, cho biết đă bị bắt vào năm 1958 cùng với Hiếu Chân và Mặc Thu nhưng không bị ra ṭa như hai vị này, mà được thả sau ba tuần bị nhốt ở bót Catinat. Sau đó họa sĩ Phạm Tăng xin đi du học tại Ư, và lên đường sang Ư vào năm 1959. Họa sĩ Phạm Tăng c̣n cho biết những hí họa trên báo Tự Do hầu hết là do ông vẽ, nhưng thỉnh thoảng họa sĩ Nguyễn Gia Trí cũng có đóng góp vài bức nhưng không bao giờ kư tên.

Sau khi đi Ư, v́ xa xôi và bận việc học, ông không c̣n cộng tác với báo Tự Do nữa, nhưng vẫn liên lạc thư từ rất thường xuyên với người bạn Nguyễn Gia Trí. Báo Thế Kỷ 21 Xuân Ất Dậu 2005 xuất bản tại Quận Cam California có đăng bản chụp bức thư của Nguyễn Gia Trí viết từ Sài G̣n gửi sang Ư cho Phạm Tăng đề ngày 24 tháng 1 năm 1960, và cho biết thêm hai người bạn tiếp tục trao đổi thư từ với nhau cho đến tháng 8 năm 1974.

Khi vụ bức tranh chuột trên báo Tự Do xuân Canh Tư 1960 bùng nổ, nhiều người nghĩ Phạm Tăng là tác giả bức tranh, mặc dù thời điểm này Phạm Tăng đang ở Ư. Sự gán ghép này chúng tôi nghĩ là tiện lợi cho t́nh thế lúc bấy giờ, rất có thể do chính ṭa soạn báo Tự Do khai với chính quyền đồng thời tung ra dư luận, rằng Phạm Tăng đă vẽ, để tránh cho sự bắt bớ tác giả thật, là họa sĩ Nguyễn Gia Trí, đang sống tại Sài G̣n. Mà quả vậy, thời gian ấy họa sĩ Nguyễn Gia Trí vẫn sống b́nh thường tại nhà, không trốn tránh hay bị bắt bớ ǵ cả.

 

Thế th́ có ǵ chứng minh bức tranh chuột ấy là do Nguyễn Gia Trí vẽ ?

Thứ nhất là những ḍng sau đây của nhà văn Nguyễn Tường Thiết, trích từ bài Sự Thật Về Cái Chết Nhất Linh đăng trên nhật báo Người Việt (Quận Cam, California) và Người Việt Online vào đầu năm 2012:

Vào năm 1960 trên b́a báo Tự Do Xuân Canh Tư xuất hiện bức tranh năm con chuột đang đục khoét một quả dưa đỏ và nếu lật ngược cái b́a th́ quả dưa đỏ là h́nh bản đồ nước Việt Nam, hàm ư các anh em của gia đ́nh họ Ngô đang phá hoại đất nước. Tờ báo bị chính quyền tịch thu sau khi báo đă phát hành được một số khá lớn. Không một ai biết tác giả bức tranh là ai. Người ta đoán ṃ họa sĩ Phạm Tăng là tác giả. Nhưng cha tôi cho chúng tôi biết tác giả là một người rất thân cận với ông: họa sĩ Nguyễn Gia Trí”.

Nguyễn Gia Trí gắn bó với Nhất Linh từ thời khởi sự làm báo Phong Hóa đầu thập niên 1930, rồi cùng hoạt động chống Pháp và bị Pháp bắt cùng Hoàng Đạo, Khái Hưng vào năm 1942. Ông là người cứng cỏi, bị tra tấn rất nhiều. Đầu thập niên 1950 ông bị Pháp chỉ định cư trú tại Thủ Dầu Một, cũng thời gian này Nhất Linh từ Trung Hoa về Hà Nội rồi vào Nam, hai người đồng chí cùng trong Việt Quốc chống Pháp một thời, nay lại gặp nhau. Nhất Linh lập nhà xuất bản Phượng Giang và Nguyễn Gia Trí phụ trách vẽ b́a các sách Nhất Linh xuất bản. Đến thời đệ nhất Cộng ḥa, cả hai ông đều bất măn với chế độ gia đ́nh trị của ông Ngô Đ́nh Diệm, và sự kiện Nhất Linh biết rơ Nguyễn Gia Trí vẽ bức tranh chống đối này là việc dễ hiểu.

Ngày nay nh́n lại vụ bức tranh này, phải nhận đây là một sự kiện rất quan trọng, như một quả bom tấn nổ bùng khơi ng̣i cho một loạt hoạt động chống đối chế độ trong những năm tiếp theo, với sự bất măn của dân chúng ngày một tăng. Phải là người gan góc, đầy bản lănh và tài năng mới thực hiện được một h́nh thức chống đối chế độ ngoạn mục như vậy: một bức tranh rất nghệ thuật nhưng hiền lành như một tranh dân gian đón mừng năm mới, in trên b́a số Xuân của một tờ nhật báo uy tín nhất nước, chỉ trong một thời gian ngắn là đến tay bạn đọc khắp nước, lại ẩn chứa một nội dung tố cáo tính cách không lành mạnh của một chế độ chính trị (mang cả gia đ́nh nhà ḿnh ra mà nắm vận mệnh đất nước).

Giữa khung cảnh của một chế độ độc tài, đó là cách làm của một bàn tay từng trải với hoạt động cách mạng, cộng với tâm hồn của một nghệ sĩ lớn, không mấy ai đủ đởm lược và tầm vóc để thực hiện, như Nguyễn Gia Trí đă làm. Sự kiện Nhất Linh, người mà Nguyễn Gia Trí gắn bó mật thiết thời ấy, cho con cái trong gia đ́nh ông biết ai là tác giả bức tranh ngay trong thời điểm nó xuất hiện là một xác định chắc chắn, hoàn toàn khả tín.

Thứ hai, chính họa sĩ Phạm Tăng đă khẳng định với nhà nghiên cứu Thụy Khuê vào đầu năm 2012 rằng, chính Nguyễn Gia Trí là tác giả bức tranh ấy. Vào đúng ngày Tết Nhâm Th́n (tháng 1, 2012) người viết bài này sau một thời gian t́m kiếm, đă có được phóng ảnh b́a số báo Xuân Tự Do Canh Tư 1960 lưu trữ tại thư viện Đại Học Cornell; và v́ muốn biết rơ một cách dứt khoát ai là người vẽ bức tranh chuột này, chúng tôi đă nhờ nhà nghiên cứu Thụy Khuê bên Pháp liên lạc với họa sĩ Phạm Tăng để hỏi, và đă nhận được câu trả lời rơ rệt như trên.

 

Ngoài ra chúng tôi cũng đă liên lạc và chuyện tṛ nhiều lần với:

- Bác Sĩ Nguyễn Gia Tiến (hiện ở Thụy Sĩ) cháu gọi họa sĩ Nguyễn Gia Trí bằng chú ruột, thời 1960 là sinh viên Y khoa, vẫn lui tới nhà ông chú hằng ngày,

- Nhiếp ảnh gia Nguyễn Tất Đạt (ở Nam California), con của họa sĩ Le Mur Nguyễn Cát Tường, thời 1960 ở ngay trong nhà họa sĩ Nguyễn Gia Trí.

Th́ cả hai đều xác nhận với chúng tôi rằng, thời ấy trong ṿng gia đ́nh, ai cũng biết chính họa sĩ Nguyễn Gia Trí vẽ bức tranh ấy.

 

Nguyễn Gia Trí là họa sĩ lớn của Việt Nam. Ông cũng là một chiến sĩ cách mạng gan ĺ và kiên cường. Những phẩm chất ấy hun đúc nơi ông một nhân cách lớn. Trong sự nghiệp hội họa của ông, các nhà nghiên cứu ít khi nhắc tới bức tranh chuột này, nếu có th́ chỉ như dấu vết một hành động chính trị hơn là nghệ thuật. Nhưng chính bức tranh ấy đă có một vai tṛ đặc biệt trong lịch sử chính trị cũng như báo chí Việt Nam, mà v́ hoàn cảnh xuất hiện đă tạo nên một sự lẫn lộn về tác giả. Tất cả sự sưu tầm, hỏi chuyện và gom góp tài liệu của chúng tôi chỉ nhằm một mục đích làm sáng tỏ ai là tác giả đích thực của bức tranh ấy. Và đến đây, câu trả lời đă có thể khẳng định: đó là họa sĩ Nguyễn Gia Trí.

 

Phạm Phú Minh