NGUYÊN NHÂN NÀO LÀM CHO CÁC TRIỀU VUA

ĐẦU ĐỜI TRẦN HƯNG THỊNH ?

 

Thích Phước Sơn

 
 

(PGVN)  Các vua Thái Tông, Thánh Tông và Nhân Tông vừa là một vị nguyên thủ quốc gia, vừa là một nhà lănh đạo tinh thần. Họ là những nhà chính trị xuất chúng, đồng thời cũng là những nhà đạo đức gương mẫu. Họ vừa có kiến thức thế học vững chắc lại vừa có tŕnh độ Phật học uyên thâm. Họ dùng đạo Phật để phục vụ cho mục đích chính trị, nhưng đó là một nền chính trị nhân bản, lấy con người làm trung tâm điểm.

Bất cứ người Việt Nam nào khi xem qua lịch sử dân tộc cũng đều thừa nhận triều đại nhà Trần là một trong những triều đại hưng thịnh và vẻ vang nhất trong lịch sử nước ta. Nguyên nhân nào đă đưa đến sự hưng thịnh ấy? Đó là câu hỏi mà các nhà nghiên cứu sử học xưa nay đă nêu ra nhiều giải đáp. Thế nhưng, h́nh như chưa có một giải đáp nào làm cho tất cả mọi người hoàn toàn thỏa măn. Do đó, việc t́m hiểu những nguyên nhân kia vẫn c̣n là trách nhiệm đặt ra cho mỗi chúng ra. Sau đây chúng tôi xin nêu lên một vài dẫn chứng lịch sử để góp phần làm cho vấn đề trên thêm sáng tỏ.
 

1. Đức anh minh, nhân ái, yêu dân của các vua đầu đời Trần

Nhằm mục đích chấn hưng nền học vấn nước nhà, tháng 6 năm Nguyên Phong thứ ba (1925) vua Thái Tông (1225 – 1258) lập ra Quốc Học Viện, cho người đắp tượng Khổng Tử, Chu Công, Mạnh Tử, và vẽ tranh 72 người hiền để thờ (Đại Việt Sử Kư Toàn Thư, tập II. Nxb. KHXH Hà Nội 1985).

Qua việc làm ấy chứng tỏ Thái Tông có tầm nh́n xa, thấy rộng, có tinh thần khoáng đạt, cởi mở. Với cương vị là một phật tử, chẳng những ông không kỳ thị Nho giáo, mà trái lại ông c̣n nỗ lực xiển dương Nho học, quư trọng nhân tài, tạo điều kiện cho quốc gia trở nên cường thịnh. Thế th́ ông đă biết đặt quyền lợi quốc gia dân tộc lên trên quyền lợi của bản thân và tôn giáo ḿnh. Việc tha tội Hoàng Cự Đà sau đây càng chứng tỏ điều đó.

V́ không được ăn xoài do vua ban, Hoàng Cự Đà tức giận đào ngũ khi quân giặc đến. Sau khi tan giặc, triều đ́nh đ̣i xử tội Cự Đà, vua nói: “Tội của Cự Đà thật đáng chết, nhưng đó là do lỗi của ta. Nay tha tội chết, cho đánh giặc lập công để chuộc tội. (Sđd – 26)

Đức anh minh, nhân ái của Thái Tông như thế, nên khi bàn về vua, sử gia Phan Huy Chú (1782 – 1840) đă viết: “Thiến tính vua rất nhân hậu, tin dùng hiền tài, định ra các lễ nghi, h́nh luật, pháp độ điển chương, thật đáng khen ngợi”. (Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí).

Để thấy rơ hơn hành động của Thái Tông, chúng ta có thể đọc thêm lời b́nh phẩm sau đây của sử gia Ngô Th́ Sĩ (1726 – 1780): “Mấy năm sau vua để tâm đến việc học, nên tiến bộ rất nhiều, lại nghiên cứu sâu nội điển, làm sách Khóa Hư Lục, mến cảnh sơn lâm, coi sống chết như nhau, tuy ư tứ gần với đạo “không tịch” mà chí khí th́ xa rộng, cao siêu; cho nên bỏ ngôi báu như trút đôi dép nát” (Việt Sử Tiêu Án – q.III).

Thiết tưởng qua ư kiến của hai sử gia trên đây cũng đă có thể minh họa được phần nào chân dung một vị vua khai sáng đời Trần.

                          Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều
 

Kế nghiệp của Thái Tông là Thánh Tông (1258 – 1278). Đức sáng suốt và ḷng nhân hậu của ông có thể nói là nối chí được vua cha. Khi triều đ́nh mở dạ yến, vua cùng ăn chung với các vương hầu tôn thất. Hôm nào trời tối không về được, th́ vua tôi cùng trải chiếu dài ngủ với nhau tại hoàng cung rất là thân mật. Vua từng nói với người trong hoàng tộc: “Thiên hạ là thiên hạ của tổ tông, người nối nghiệp của tổ tông phải cùng hưởng phú quư với anh em trong họ. Tuy bên ngoài có một người ở ngôi tôn, được cả thiên hạ phụng sự, nhưng bên trong th́ ta với các khanh là đồng bào ruột thịt. Lo th́ cùng lo, vui th́ cùng vui. Các khanh nên truyền những lời này cho con cháu để chúng đừng quên, th́ đó là phúc muôn năm của tông miếu xă tắc”. (Sđd – 35)

Chẳng những đối với gia tộc của vua cư xử đầy ḷng nhân hậu mà đối với triều thần vua cũng tỏ ra độ lượng khoan dung. Khi quân Nguyên tiến vào kinh thành, triều đ́nh có người trở ḷng giao thiệp với giặc. Đến khi giặc rút, triều đ́nh bắt được một tráp biểu hàng giặc của các quan. Có người đ̣i khui ra để trị tội những kẻ phản trắc. Nhưng Thánh Tông (lúc này đă là Thượng hoàng) sai đem đốt hết để yên ḷng mọi người (Sđd – 63). Tư cách đặc biệt của vua đă được Ngô Th́ Sĩ mô tả: “Họp quần thần ở B́nh Than, đăi phụ lăo ở Diên Hồng, không hạng người nào không hỏi đến… Nghĩ lại khi đi Chí Linh, Vạn Kiếp, trận đánh Đại Than, Bạch Đằng, những lúc con thuyền lênh đênh dùng bát cơm hẩm, vua tôi, cha con, vẫn một ḷng lo sao cho nước nhà qua cơn sóng gió”. (Việt Sử Tiêu Án).

Và sau đây là lời b́nh luận của sử thần Ngô Sĩ Liên: “Vua trung hiếu nhân từ, tôi hiền, trọng đạo, cha khai sáng trước, con kế thừa sau, cơ nghiệp nhà Trần được bền vững vậy”. (ĐVSKTT. II. 28)

Đức nhân hiếu là cái gốc của mọi người, đối với bậc đế vương đức tính ấy lại càng cần thiết để thu phục nhân tâm, khiến cho mọi người tin yêu, kính trọng và tuân phục, nhờ đó mới xây dựng được một triều đại hùng cương và thịnh trị. Nối nghiệp vua cha, giữ ǵn giềng mối xă tắc là Nhân Tông (1279 – 1293), ông cũng nổi tiếng là bậc minh quân, như lời nhận định của sư thần họ Ngô: “Vua bẩm thụ tinh anh của Thánh nhân, h́nh dáng đạo mạo, sắc thái như vàng, thể chất hoàn hảo, thần khí tươi sáng…. nhân từ ḥa nhă, cố kết ḷng người, sự nghiệp trùng hưng sáng ngời muôn thuở, thật là bậc vua hiền đức đời Trần”. (Sđd – 42) 

Khi Toa Đô thua trận Tây Kết, bị quân ta giết, đem đầu đến dâng vua. Trông thấy đầu Toa Đô, vua thương hại nói: “Người làm tôi nên như thế này”. Rồi cởi áo bào bọc đầu Toa Đô, sai quân đem liệm chôn. Cử chỉ ấy vừa biểu lộ phong độ của bậc đế vương, lại vừa có tác dụng cổ vũ tinh thần quân sĩ hết ḷng v́ nước.

Lúc ngự chơi bên ngoài, nếu gặp gia đồng của các vương quốc ở ngoài đường, vua thường gọi lại thăm hỏi, không cho các vệ sĩ quát tháo họ, và bảo với tà hữu: “Ngày thường th́ có vệ sĩ tả hữu nhưng khi quốc gia lâm nạn th́ chỉ có bọn chúng có mặt” (Sđd – 66). Biểu lộ t́nh thương chân thật với từng đứa gia đồng hèn mọn của các vương hầu, hành vi ấy c̣n có người làm được, chứ yêu thương cả kẻ thù của ḿnh th́ chỉ có Nhân Tông, một người đă thấm nhuần tinh thần từ bi, vị tha của Phật giáo, một tổ sư Thiền mới làm được như vậy mà thôi.

Năm 1293 Nhân Tông nhường ngôi cho con là Anh Tông (1293 – 1314). Sau khi lên ngôi, Anh Tông vâng đi chúc Thượng hoàng, gả công chúa Huyền Trân cho chúa Chiêm Thành là Chế Mân (1306). Vua Chiêm dâng hai châu Ô, Lư để làm sính lễ. Việc làm này của Anh Tông vừa giữ được ḷng thành tín, vừa gây t́nh thân thích với lân bang, vừa mở mang bờ cơi cho đất nước phú cường.

Một hôm, lễ rước linh cửu của Thượng hoàng Nhân Tông đă đến giờ mà dân chúng c̣n đứng chật cả cung điện, quân tướng xua đuổi mấy dân chúng vẫn không tan. Vua sai Trịnh Trọng Tử giải tán. Trọng Tử bèn tổ chức từng đội quân, chia ra làm nhiều chỗ, hát những khúc long ngâm, dân chúng thấy lạ đua nhau đến xem, nhờ vậy mới rước được linh cửu của Thượng hoàng về an trí ở lăng Quy Đức. Qua cảnh tượng này chúng ta thấy rơ ḷng ái mộ của nhân dân đối với triều đ́nh và đức thân dân của các vua Trần.

Sau khi đă lên làm Thái Thượng hoàng, một hôm Thượng hoàng cho mời Huệ Túc Vương vào cung đàm luận. Vốn hay bài xích Phật, Lăo, thấy Thượng hoàng đang ăn chay, Huệ Túc Vương nói: “Thần không biết ăn chay, ăn chay nào có lợi ích ǵ”. Thượng hoàng đón biết ư ông liền dụ rằng: “Ông cha ta ngày xưa thường ăn chay, cho nên ta bắt chước đó thôi”. Huệ Túc im lặng, lui ra (Sđd – 114). Lời nói của Anh Tông sao mà thâm trầm, đôn hậu và cung kính đến thế.

Đến khi Minh Tông (1314 – 1329) lên nối ngôi chùa, ông cũng tỏ ra là một vị vua nhân hậu, sáng suốt, xứng đáng giữ ǵn sự nghiệp vẻ vang của cha ông. Câu trả lời của vua với Hiệu Khả cho ta thấy rơ điều đó. Một hôm Hiệu Khả ca ngợi vua giỏi hơn Anh Tông, vua biến sắc mặt, ngăn không cho nói và trách: “Ai mà khen người khác giỏi hơn cha, th́ đó hẳn là kẻ bất hiếu nên mới nó ra lời ấy” (Sđd – 112). Cử chỉ này vừa tỏ ḷng tôn kính vời tiên vương, vừa có tác dụng uốn nắn tính t́nh của Hiệu Khả.

Bấy giờ có người dâng sớ nói là trong dân gian có nhiều người sống lang thang tới già vẫn không có hộ tịch, không chịu sưu dịch, thuế má ǵ cả. Vua nói: “Nếu không có những người như thế th́ sao có thể gọi là đời thái b́nh? Ngươi muốn ta trách phạt họ th́ có được việc ǵ không?” (Sđd – 137).

Nhân cách của vua thật đặc biệt nên sử thần Phan Phu Tiên đă khen ngợi: “Minh Tông có bẩm tính nhân hậu, nối nghiệp thái b́nh, giữ vững được phép tắc của tổ tiên” (Sđd – 137).

Năm 1362 đời vua Dụ Tông (1314 – 1369), đất nước bị thiên tai, mất mùa, dân chúng đói và bệnh, triều đ́nh mở kho lấy tiền gạo đem phát cho dân. Ai đau ốm th́ được phát cho hai viên hồng ngọc sương, hai tiền và hai thăng gạo (Sđd – 141). Để thấy rơ ḷng nhân ái, đức sáng suốt và phẩm cách đặc thù của các vua đời Trần như thế nào, chúng ta có thể nghe lời nhận xét của Lê Quư Đôn (1726 – 1784): “Nét đặc sắc của triều đại nhà Trần là việc truyền ngôi cho con (tr. 169)… Nhà Trần đăi ngộ sĩ phu rộng răi mà không bó buộc, ḥa nhă mà có lễ độ. Cho nên nhân tài thời ấy có chí khí tự lập, hào hiệp cao siêu, vững vàng vượt ra ngoài thói thường làm rạng rỡ sách sử, trên không hổ với trời, dưới không thẹn với đất. Ôi người đời sau có thể theo kịp thế nào được! Từ bản triều (nhà Lê) về sau phong độ ấy dần dần không được nghe thấy nữa!” (Kiến Văn Tiểu Lục. Nxb. KHXH, 1977, tr.258).

 

2. Các tướng lĩnh văn vơ toàn tài

a. Giỏi quân sự

Quân Nguyên Mông là đoàn quân thiện chiến, đánh bộ giỏi, cưỡi ngựa hay, vượt đường xa, từng đánh chiếm cả nửa châu Âu và rất tự hào là ít khi thất bại. Thế mà ba lần sang xâm lược nước ta, cả ba lần đều chuốc lấy thất bại thê thảm. Những chiến công lừng lẫy của quân dân ta có nhiều nguyên nhân mà một trong những nguyên nhân đó chính là tài thao lược, đức dũng cảm của các tướng lănh lúc bấy giờ. Các tướng đă biết dùng sở trường của ḿnh để chọi sở đoản của địch: 

1. Dùng thủy chiến giao tranh với giặc 

2. Dùng phục binh để đánh bất ngờ 

3. Dùng đội quân ái quốc đánh quân xâm lược 

4. Dùng quân bản địa đánh quân viễn chinh 

5. Chặn đánh các đoàn quân tiếp tế

Phàm là quân viễn chinh th́ chúng rất lo ngại về phương diện tiếp tế. Khánh Dư (? – 1339) hiểu rơ nhược điểm ấy của địch nên đă phục binh đánh đoàn tiếp tế của quân Nguyên tại bến Vân Đồn, thu được quân lương và khí giới vô số kể.

Ngày 28 tháng 11 năm 1287, Nhân Đức Hầu dùng thủy quân đánh thắng quân giặc tại vũng Đa Mỗ, thu được nhiều chiến thuyền và khí giới. Đến ngày 8 tháng 3 năm 1288, quân ta lại đánh một trận quyết định tại sông Bạch Đằng. Trận đánh này quân ta toàn thắng và giành được chiến công oanh liệt, thu 400 thuyền giặc, bắt sống Ô Mă Nhi và Tích Lệ Cơ, kết thúc cuộc chiến. Khi làm lễ mừng thắng trận tại Chiêu Lăng, Nhân Tông đă cảm hứng đọc hai câu thơ:

“Xă tắc hai phen lao ngựa đá,

Non sông muôn thuở vững cơ đồ”

(Sđd – 60)

 

b. Giỏi cả văn chương

Các tướng đời Trần không những giỏi quân sự mà c̣n có tài văn chương, biết dùng ng̣i bút để động viên quân sĩ. Đọc đoạn văn sau đây trong bài “Hịch tướng sĩ”của Hưng Đạo Vương (1232 – 1300) ai mà không cảm kích:

“Huống chi ta dùng các ngươi sinh ra thời loạn lạc, gặp phải buổi gian nan. Trông thấy tướng giặc đi lại nghênh ngang ngoài đường, uốn lưỡi cú diều mà lăng nhục triều đ́nh, đem thân dê chó mà bắt nạt tổ phụ; thác mệnh Hốt Tất Liệt mà đ̣i ngọc lụa để thỏa ḷng tham không cùng, giả hiệu Vân Nam vương mà thu bạc vàng để vét của kho có hạn. Thật khác nào như đem thịt mà nuôi hổ đói, tránh sao khỏi tai vạ về sau!”

“Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đ́a; chỉ giận chưa thể xẻ thịt, lột da, ăn gan uống máu quân thù, dẫu cho trăm thây này phơi ngoài nội cỏ, ngh́n xác này gói trong da ngựa, ta cũng cam ḷng”. (Thơ Văn Lư Trần, tập II – quyển thượng – tr. 392-Nxb. KHXH, Hà Nội, 1988).

Rơ ràng một sức kích động phát ra từ những lời văn như hồi trống giục, khiến ta có liên tưởng đến lời nhận xét của Quang Trung về ng̣i bút của Ngô Thời Nhiệm: “Ng̣i bút của Ngô Thời Nhiệm mạnh hơn cả mấy sư đoàn”.

      Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn

Trong lời di chúc lâm chung, Hưng Đạo Vương đă bàn về chiến lược quân sự với vua Anh Tông: “Vua tôi đồng ḷng, anh em ḥa thuận, cả nước dồn sức lại th́ chúng đành phải chịu trói… Nếu thấy quân giặc đến ồ ạt như lửa to gió táp th́ đó là t́nh thế dễ chế ngự… Phải gây dựng một đội quân cha con rồi có thể sử dụng được. Vả lại, nên dưỡng sức dân để làm kế gốc sâu rễ bền, đó là thượng sách giữ nước vậy” (Sđd – 397).

Gây dựng một đội quân cha con, đó là mục đích mà Phạm Ngũ Lăo (1255 – 1320) đă thực hiện được. Ông sống rất b́nh dị, đối xử với quân sĩ như người thân, đồng cam cộng khổ, người bấy giờ gọi đoàn quân của ông là “Phụ tử chi binh” (Sđd – 562). Ngoài ra ông c̣n có tài làm thơ, trong bài “Thuật hoài” của ông toát ra một hùng khí ngất trời:

“Múa giáo non sông trải mấy thu,

Ba quân hùng khí át sao Ngưu.

Công danh nam tử c̣n vương nợ,

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu”.

(Trần Trọng Kim – Việt Nam Sử Lược)

Cùng một giọng lẫm liệt và hùng tráng như vậy là giọng thơ của tướng Trần Quang Khải (1241 – 1294):

“Chương Dương cướp giáo giặc,

Hàm Tử bắt quân thù.

Thái b́nh nên gắng sức,

Non nước ấy ngh́n thu”.

(Sđd – 114)

 

Các tướng mỗi người một vẻ, khác với Quang Khải có giọng văn khí khái, hùng hồng, Nhật Duật (1255 – 1330) th́ tỏ ra thâm trầm và rất am tường phong tục của thổ dân miền thượng, lại biết ràng ngôn ngữ của họ. Do đó khi Trịnh Giác Mật ở Đà Giang làm phản, ông cùng với tên lính hầu đến thẳng trại giặc, thuyết phục chúng đầu hàng. Giác Mật v́ cảm phục và kính trọng tài năng của ông nên đă đem cả gia thuộc xin hàng, khiến cho ba quân không tốn mũi tên mà vẫn thu được thắng lợi.

Tướng tài của đời Trần c̣n nhiều, chúng ta có thể nhắc đến một vị tướng vừa có tài xông pha trận mạc vừa giỏi binh pháp đó là tướng Trần Khánh Dư (? – 1339). Khi đề tựa sách “Vạn Kiếp Tông Bí Truyền Thư” của Hưng Đạo Vương, ông viết: “Phàm người giỏi cầm quân th́ không cần bày trận; giỏi bày trận th́ không cần giao chiến; giỏi giao chiến th́ không thể thất bại; khéo thất bại th́ không bị tổn hại” (ĐVSKTT, 11, 82). 

Đời Trần sở dĩ có nhiều tướng tài kiêm văn vơ như vậy là v́: “Vua lập ra trường học, tôn trọng nghề văn, dựng lên nhà tập vơ, cả văn lẫn vơ đều có vẻ rực rỡ lắm”. Đó là lời nhận xét của Ngô Th́ Sĩ trong Việt Sử Tiêu Án. Ông tiếp: “Cho nên các ông Hán Siêu, Trung Ngạn, Nhật Duật, Ngũ Lăo, nối nhau xuất hiện. Văn Trinh và Hưng Đạo là danh Nho, danh tướng lừng lẫy thời bấy giờ, đó là kết quả của sự tôn trọng văn vơ vậy”.


 

3. Những nhà ngoại giao xuất sắc làm vinh dự quốc gia

Khi Ô Mă Nhi tiến quân đến Đông Bộ Đầu, Nhân Tông muốn ḍ xét t́nh h́nh của địch, bèn sai Đỗ Khắc Chung đến doanh trại của y nói là đến xin thương thuyết. Để trấn áp tinh thần của sứ giả, Ô Mă Nhi cật vấn nhiều điều khúc mắc, nhưng Khắc Chung vẫn b́nh tĩnh, thản nhiên đối đáp lưu loát, khiến cho họ Ô rất khâm phục, bảo với các tướng của y: “Người này ở vào hoàn cảnh bị uy hiếp mà lời lẽ tự nhiên… giỏi ứng đối. Có thể nói là không nhục mệnh vua, nước của nó có người giỏi, chưa dễ mưu tính được”. (Sđd – 51) 

Tài ứng đối lanh lợi của sứ giả Việt Nam một lần nữa ta lại thấy xuất hiện ở Mạc Đỉnh Chi (1284 – 1361) khi ông làm trưởng đoàn ngoại giao đi sứ nhà Nguyên năm 1308. Lúc tiếp xúc với triều thần phương Bắc ông đă làm cho họ thán phục tài hùng biện của ḿnh. Đến khi vào chầu, nhân lúc nước ngoài dâng quạt, vua Nguyên bảo các quan làm bài Minh. Đỉnh Chi liền cấm bút viết xong bài Minh như sau:

“Chảy vàng tan đá, trời đất như ḷ, ngươi bấy giờ là Y, Chu Đại Nho.

Gió bấc căm căm, mưa tuyết mịt mù, ngươi bấy giờ là Di, Tề, đói xo.

Ô! Được dùng th́ làm, bị bỏ th́ nằm co, chỉ ta dùng ngươi là như thế ru!”.

(Sđd – 93)

Qua đó, vua tôi nhà Nguyên lại càng thêm khâm phục. Và tương truyền vua Nguyên đă phong cho ông là “Lưỡng quốc Trạng nguyên” (Trạng nguyên cả hai nước).

Lại chuyện Nguyện Đại Phạp cầm đầu phái đoàn ngoại giao ta sang sứ nhà Nguyên năm 1292. Khi vào thăm các quan hàng tỉnh, thấy Chiêu Quốc Vương Ích Tắc ngồi đó, Đại Phạp chào hỏi mọi người, chỉ chừa Ích Tắc, Ích Tắc hỏi: “Ngươi không phải là tên biên chép ở nhà Chiêu Đạo Vương đó sao?”. Đại Pháp đáp: “Việc đời thay đổi, Đại Pháp trước vốn là tên biên chép cho Chiêu Đạo Vương, nhưng nay là sứ giả, cũng như B́nh Chương xưa kia là con vua, mà nay lại là người hàng giặc”. Ích Tắc có vẻ hổ thẹn. (Sđd – 66)

Chẳng những khi đi sứ sang phương Bắc, các sứ giả đă làm cho Bắc triều phải kính nể người Việt Nam, mà lúc sang sứ phương Nam, các nhà ngoại giao ta cũng làm cho họ phải thay đổi cả thông lệ. Theo nghi lễ Chiêm Thành, sứ giả khi vào triều phải lạy chúa Chiêm trước, rồi mới đọc chiếu thư. Nhưng khi Nhữ Hài đến đó, lúc vào triều kiến bưng chiếu thư để trên án nói với chúa Chiêm: “Từ khi sứ Thiên triều mang chiếu thư của Thiên tử sang, xa cách long nhan lâu ngày, nay mở chiếu thư thật như trông thấy mặt Thiên tử, nên tôi phải lạy chiếu thư đă rồi mới tuyên đọc”. Từ đó về sau, sứ thần ta sang Chiêm Thành không c̣n lạy vua Chiêm nữa (Sđd – 86). V́ vậy, Thượng hoàng Nhân Tông khen: “Nhữ Hài đúng là người giỏi”.

Cố nhiên nhân tài thời nào cũng có nhưng các sứ giả ngoại giao đi sứ nước ngoài đă không làm mất thể diện quốc gia, mà c̣n khiến cho các nước lân bang phải kính nể, thán phục th́ phải thừa nhận đời Trần thật là đặc sắc.

 

4. Trên dưới đoàn kết một ḷng

Nhờ có đời sống gương mẫu, các vua đời Trần đă cố kết được ḷng người, khiến cho toàn dân đoàn kết, trên dưới một ḷng, thậm chí đứa trẻ con cũng thấy ḿnh có trách nhiệm khi tổ quốc lâm nguy. V́ vậy mà triều đ́nh họp bàn việc chống giặc ngoại xâm, Hoài Văn Hầu Quốc Toản hận ḿnh c̣n nhỏ, chưa được phép tham dự, phẩn khích, bóp nát quả cam đang cầm trong tay lúc nào không biết. Sau đó lui về, huy động gia nô, sắm sửa vũ khí, dực một lá cờ để lên sáu chữ: “Phá cường địch báo hoàng ân”. (Phá giặc mạnh, báo ân vua); rồi tự động điều quân, xông pha đánh giặc (Sđd – 46)

Thượng tướng Quang Khải và Hưng Đạo Vương vốn ít thân nhau, người ta ngờ rằng giữa hai bên có điều ǵ hiềm khích. Để giải mối nghi ấy, một hôm hai người gặp nhau, bèn tắm cho nhau. Hưng Đạo nói: “Hôm nay được tắm cho Thượng tướng”. Quang Khải cũng nói: “Hôm nay được Quốc công tắm cho”. Từ ấy t́nh nghĩa qua lại giữa hai người càng thêm đậm đà thân mật (Sđd – 70).

Một chi tiết rất nhỏ này đă nói lên cái ư nghĩa rất lớn: tinh thần đoàn kết giữa mọi người. Nhất là ư thức gia đ́nh, t́nh gia tộc keo sơn. Đọc trong lịch sử xưa nay, chúng ta ít thấy có triều đại nào mà t́nh gia tộc nồng nàn như triều đại đầu nhà Trần.

                                             Ảnh minh họa Nguồn: Internet

“Đánh”, tiếng hô thốt ra từ cửa miệng của các bô lăo tại Hội nghị Diên Hồng do Thượng hoàng Thánh Tông triệu tập. Đấy là biểu hiện của sự nhất trí và quyết tâm cao, đồng thời là sự thách thức đối với dă tâm xâm lăng của địch. Có lẽ sử thần họ Ngô đă nói đúng khi nhận định về việc này:

“Giặc Hồ vào cướp là nạn lớn của đất nước. Hai vua hiệp mưu, bề tôi họp bàn, há lại không có kế sách ǵ chống giặc hay sao mà phải đợi ban yến hỏi kế của phụ lăo? Là v́ Thánh Tông muốn làm thế để xét ḷng thành ủng hộ của dân chúng và để dân chúng nghe lời dụ hỏi mà cảm kích hăng hái lên thôi. Đó là giữ được cái nghĩa người xưa nuôi người già để xin lời hay vậy” (Sđd – 44).

Ba lần chiến thắng quân Nguyên, tạo ra một đoạn sử hiển hách nhất của dân tộc, phải chăng các vua Trần đă khéo lợi dụng được sự nhất trí của toàn dân? Trong dân gian Việt Nam có câu: “Đoàn kết chặt chẽ th́ sống, chia rẽ sụt sùi th́ chết”. Thế th́ sự đoàn kết quả là một trong những yếu tố quyết định thành công của một tập thể.

 

5. Tinh thần tự tín, tự cường

Tinh thần đoàn kết là một yếu tố cần thiết, nhưng muốn được đoàn kết, nhà lănh đạo phải có ư chí tự tín, quyết đoàn th́ mới thuyết phục được mọi người tuân theo mệnh lệnh của ḿnh.

Tháng 12 năm 1225 thế giặc đang tiến mạnh, quân ta phải lui về giữa sông Thiên Mạc, Thái Tông liền dời thuyền đến chỗ Thái sư Trần Thủ Độ (1194 – 1264) hỏi kế chống giặc. Thấy tâm trạng đang lo lắng của Thái Tông, Thủ Độ trả lời: “Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo ǵ cả”. (Sđd – 26)

Lời nói đầy tự tín của Thủ Độ có một tác dụng rất lớn, vừa khiến cho Thái Tông yên ḷng, vừa động viên mạnh mẽ ḷng dũng cảm chiến đấu của ba quân.

Cùng một lối cương quyết và đầy khí phách là câu trả lời của Hưng Đạo Vương với Thánh Tông. Khi quân Nguyên đang rầm rộ vào kinh thành, Thánh Tông giả vờ hỏi ông: “Thế giặc như vậy, ta phải hàng thôi”. Hưng Đạo trả lời: “Bệ hạ chém đầu thần trước rồi hăy hành”. Và một lần khác vua Nhân Tông đến hỏi t́nh h́nh quân giặc th́ ông đáp tỉnh bơ: “Năm nay đánh giặc nhàn” (Sđd – 57).

Thủ Độ có công xây dựng cơ nghiệp nhà Trần, có tinh thần gia tộc rất mạnh, việc ǵ cũng lo toan chu đáo, hành động th́ cương quyết, tự tin. Kế thừa truyền thống gia đ́nh, Hưng Đạo tỏ ra là một bậc anh hùng lỗi lạc, văn vơ song toàn. Vừa tự tin vào tài năng của ḿnh, vừa biểu lộ một tấm ḷng yêu nước cực độ. Nhân cách và tài trí của ông khiến cho triều đ́nh vững ḷng, quân sĩ phấn khởi. Ba lần chiến thắng quân Nguyên, công ông không nhỏ. Phải chăng v́ vậy mà tục ngữ có câu: “Anh hùng làm nên lịch sử”? Mỗi lần giở lại trang sử xem, chúng ta không khỏi xúc động và hănh diện nhớ đến h́nh ảnh lẫm liệt của bậc anh hùng xuất chúng đời Trần.

 

6. Tinh thần độc lập tự chủ

Tinh thần tự tín, tự cường cần thiết để xây dựng đất nước như thế nào th́ tinh thần độc lập, tự chủ cũng không kém phần quan trọng trong công cuộc dựng nước và giữ nước. Bằng tinh thần độc lập, các văn nhân nước ta đă có ư thức tạo ra một thứ chữ riêng cho dân tộc gọi là chữ Nôm. Công việc này đă manh nha từ trước, nhưng phải đến đời Trần nó mới hoàn chỉnh. Bài “Văn tế cá sấu” nổi tiếng của Nguyễn Thuyên là một ví dụ. 

Ông làm bài văn này giống như việc tế cá sấu trước kia của Hàn Dũ, nên được vua Nhân Tông ban cho họ Hàn gọi là Hàn Thuyên. Nhưng rất tiếc bài văn ấy nay không c̣n nữa. Ngoài ra chúng ta c̣n thấy Nhân Tông có hai bài là “Cư trần lạc đạo phú” và “Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca”; Huyền Quang (1254 – 1334) có “Vịnh Vân Yên tự phú” và tương truyền Mạc Đỉnh Chi có “Giáo tử phú”. May thay các áng văn này ngày xưa chúng ta c̣n giữ được. Đó là những bảo vật trong kho tàng văn học nước nhà.

Tính độc lập tiêu biểu nhất là câu trả lời của vua Minh Tông (1314 – 1329) với triều thần. Nhân các ông Lê Quát, Phạm Sư Mạnh muốn thay đổi chế độ, vua nói: “Nước ta đă có phép tắc riêng, Nam Bắc khác nhau, nếu nghe theo kế của bọn học tṛ mặt trắng cốt t́m đường tiến thân, th́ chỉ thêm loạn mà thôi” (Sđd – 138).

Vua Trần Minh Tông (1314-1329)

Vua Nghệ Tông (1370 – 1372) cũng nói: “Triều đ́nh dựng nước, tự có pháp độ riêng, không theo chế độ nhà Tống là v́ Nam Bắc đều làm chủ nước ḿnh, không cần phải bắt chước nhau. Khoảng năm Đại Trị (1358 – 1369) kẻ học tṛ mặt trắng làm việc nước không hiểu thâm ư khi lập ra pháp độ, cho nên đem pháp chế cũ của tổ tông thay đổi theo tục phương Bắc, như y phục, ca nhạc và nhiều thứ khác. Bắt đầu từ nay, chính trị phải trở lại đúng lệ đời Khai Thái (1324 – 1329).

Qua đó chúng ta thấy rơ ư thức tự chủ quốc gia và tinh thần độc lập dân tộc của các vua đầu nhà Trần và những nhà yêu nước tiến bộ. Họ muốn tạo ra một bản sắc đặc thù Việt Nam, tách rời những ảnh hưởng của phương Bắc, bằng một niềm tự hào về những truyền thống tốt đẹp của cha ông.

 

7. Những phẩm cách đặc biệt

Người xưa nói: “Nhất gia nhân, nhất quốc hưng nhân” (một nhà có ḷng nhân, th́ cả nước có ḷng nhân). Phải chăng nhờ ảnh hưởng tinh thần độc lập và tự trọng của các vua Trần mà B́nh Trọng đă khẳng khái trả lời với tướng giặc khi ông bị bắt? Biết ông là bậc danh tướng, quân giặc muốn thuyết phục ông hàng, nhưng B́nh Trọng thét lớn: “Ta thà làm quỷ nước Nam, quyết không làm vương đất Bắc” (Sđd – 51). Lời khẳng định ấy vừa biểu lộ khí phách hào hùng của một viên danh tướng, vừa tự gắn chặt ḿnh với hồn thiêng sông núi thân yêu.

Trần Liễu (1211 – 1251) vốn đau buồn v́ việc mất Thuận Thiên, có ư hiềm oán Thái Tông, nên khi lâm chung cầm tay Quốc Tuấn bảo phải chiếm lấy ngôi báu. Quốc Tuấn không cho là phải. Sau đó muốn thử ḷng hai kẻ tùy tướng là Dă Tượng và Yếu Kiêu, Quốc Tuấn bèn đem lời cha dặn nói với hai ông. Hai ông cùng đáp: “Làm kế ấy tuy được phú quư một thời mà để lại tiếng nhơ muôn thuở. Nay Đại vương há chẳng đủ phú quư hay sao? Chúng tôi thể xin chết già làm gia nô, chứ không muốn làm quan mà không có trung hiếu” (Sđd – 77). Quốc Tuấn là bậc danh tướng có học thức rộng nên phân biệt phải trái, điều đó cũng dễ hiểu. Nhưng hai người kia là kẻ tùy tướng, ít học mà biện luận sáng suốt, có nghĩa khí cao thượng như vậy đáng thán phục.

Đó là khí phách đặc biệt của các vơ tướng, và đây là đức kiêm khiết của một danh thần. Đỉnh Chi vốn tính thanh liêm, nên gia thế rất thanh bạch. Vua thương t́nh cảnh ấy, sai người ban đêm mang 10 quan tiền bỏ vào nhà ông. Hôm sau vào chầu, ông cứ t́nh thực tâu lên vua việc ấy; vua bảo: “Nếu không ai nhận, khanh cứ lấy mà dùng” (Sđd – 108).

Bề tôi th́ sống đạm bạc kiêm khiết, nhà vua th́ quan tâm đến đời sống của mỗi triều thần. Ôi, thực là cảnh vua Thánh, tôi hiền hiếm có!

Ngoài ra có Chu Văn Trinh (? – 1370) là người thẳng thắn, cương nghị, giữ bền tiết tháo không cầu danh lợi. Khi dâng “Thất trảm sớ” (Sớ xin chém 7 tên nịnh thần) lên vua Dụ Tông (1314 – 1369), không thấy vua trả lời, ông bèn giũ áo từ quan, về nhà mở trường dạy học. Học tṛ ông có nhiều người đỗ đại khoa, giữ những chức vụ trọng yếu trong triều đ́nh. Phạm Sư Mạnh, Lê Quát làm đến hành khiển mà vẫn giữ lễ học tṛ; khi đến thăm thầy th́ lạy ở dưới giường, được hầu chuyện cùng thầy th́ mừng lắm. Ai có điều không tốt th́ ông thẳng thắn nghiêm trách; thậm chí quát đuổi không cho gặp mặt. 

Nhân cách đặc biệt của ông như thế nào, qua lời b́nh luận của sử thần Ngô Sĩ Liên sau đây có thể thấy rơ: “Văn Trinh thờ vua rất thẳng thắn, can ngăn, xuất xử làm theo nghĩa lư, đào tạo nhân tài th́ công khanh đều ở cửa ông mà ra, tiết tháo cao thượng th́ thiên tử cũng không thể bắt làm tôi được. Huống chi tư thế đường hoàng mà đạo làm thầy được nghiêm, giọng nói lẫm liệt mà bọn nịnh hót phải sợ. Ngàn năm sau nghe phong độ của ông, há không làm cho kẻ điêu ngoa thành liêm chính, người yếu hèn biết tự lập hay sao? Nếu không t́m hiểu nguyên cớ th́ ai biết thụy hiệu của ông xứng đáng với con người của ông. Ông thực đáng được xem là ông tổ của nhà Nho nước Việt ta và đáng được đem thờ vào Văn Miếu vậy” (Sđd – 153).

Xem thế đủ thấy nhân cách và đạo đức của các bậc tôi hiền là những nhân tố rất thiết yếu để xây dựng một xă hội có tôn tri trật tự và ổn định nhiều mặt. Phẩm hạnh của họ là những tấm gương sáng để mọi người noi theo và nhờ đó tạo thành giềng mối kỷ cương cho một xă hội lư tưởng.

Những nguyên nhân mà chúng ta đă t́m hiểu trên kia tạo thành các nhân tố tích cực để đưa đất nước đến phú cường. Điều đó hiển nhiên. Nhưng thử hỏi động lực nào đă tựu thành các nguyên nhân ấy, và nguyên nhân nào là cốt lơi trong tất cả các nguyên nhân? Có lẽ đó là:

 

8. Đời Trần đă lấy Phật giáo làm quốc đạo

Trong bài văn bia chùa Thiên Phúc, Lê Quát than phiền: “Cái thuyết họa phúc của nhà Phật sao mà cảm động ḷng người sâu sắc đến thế? Trên từ vương công, dưới đến thứ dân, hễ nói đến việc bố thí cúng dường Phật sự th́ dù hết của, hết tiền cũng không tiếc. Ngày hôm nay được cúng dường vào việc xây chùa, dựng tháp th́ lấy làm hân hoan như là ngày hôm mai sẽ được báo ứng tốt đẹp. Thế nên từ trong kinh thành đến ngoài châu phủ, khắp nơi thôn cùng ngơ hẻm, không cần ra lệnh mà cũng tuân theo, không bắt phải thề mà vẫn giữ đúng. Hễ chỗ nào có nhà th́ ở đó có chùa Phật. Chùa hư nát th́ sửa lại, lâu đài chuông trống chiếm đến phân nửa dân cư. Sự hưng thịnh của đạo Phật quá dễ dàng mà sự tôn sùng th́ rất mực”. (Việt Nam Phật Giáo Sử Luận – I – Nguyễn Lang – tr.413). 

Và văn bia chùa Khai Nghiêm của Trương Hán Siêu (? – 1354) viết: “Tượng giáo đặt ra là để đức Phật dùng làm phương tiện tế độ chúng sanh, khiến cho người ngu không biết, người mê không ngộ nương vào đó mà trở về đường thiện… V́ thế những nơi u nhă thanh kỳ trong nước, chùa chiền đă chiếm một nửa”. (TVLT-II. thượng.748)

Tuy hai nhà Nho Siêu, Quát không ưa đạo Phật, có ư chỉ trích, nhưng qua đó chúng ta thấy hai ông đă chứng minh một cách cụ thể đạo Phật lúc bấy giờ rất hưng thịnh, trên từ vương khanh, dưới đến lê dân đều rất mực tôn sùng. Giáo lư từ bi cứu khổ, nhân quả thiện ác đă thấm nhuần sâu sắc trong mọi tầng lớp nhân dân. Ngoài ra nếu đọc các tư liệu khác (như Khóa Hư Lục, Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục, Tam Tổ Thực Lục v.v…) chúng ta sẽ thấy đạo Phật lúc bấy giờ đă khéo triển khái những khía cạnh tích cực, sinh động, thực tiễn và tiến bộ để đáp ứng những nhu cầu thiết thực của thời đại. Sau đây là một số đặc điểm nổi bật:

 

a. Tinh thần độc lập tự cường

Phật giáo Việt Nam tiếp thu hai nguồn ảnh hưởng từ Ấn Độ và Trung Hoa, trải qua thời gian, các thiền sư đă dần dà dung hợp để tạo thành một bản sắc đặc biệt Việt Nam. Đó là phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử mà Trần Thái Tông là người có công lớn trong sự khai phá. Kế thừa truyền thống của cha ông, Trần Nhân Tông đă xây dựng hoàn chỉnh một phái Thiền độc lập gọi là “Trúc Lâm Yên Tử” mà ông là đệ nhất Tổ. Vị Tổ sư thứ hai là Pháp Loa (1284 – 1330) và thứ ba là Huyền Quang (1254 – 1334) cùng tiếp tay nhau xiển dương phái Thiền này ngày thêm rực rỡ.

                         Phật hoàng Trần Nhân Tông

 

Theo sách “Trần Triều Thiền Tông Bản Hạnh” của Thiền sư Chân Nguyên (1647 – 1726) th́ trong đời Trần Thái Tông có hai Thiền sư Trung Hoa là Thiên Phong vằ Tống Đức Thành sang Việt Nam. Hai ông sang Việt Nam không phải v́ mục đích truyền giáo mà v́ nghe tin Thái Tông đắc đạo nên t́m đến để thụ giáo. Mặc dù hai ông sau này có đóng góp vào sự chấn hưng Thiền học Việt Nam, nhưng điều đó đủ nói lên tính chất độc lập và tinh thần tự lực cao độ của Phật giáo Việt Nam lúc bấy giờ.

 

b. Tinh thần nhập thế hành động

Các vua Thái Tông, Thánh Tông và Nhân Tông vừa lo việc triều chính, vừa học đạo, hành Thiền. Đối với các ông, sự tu học gắn liền với mọi sinh hoạt của cuộc sống đời thường và liên hệ chặt chẽ với những hoạt động của mọi người trong xă hội. Thánh Tông th́ vừa dự yến, vừa bàn đạo Thiền; Tuệ Trung Thượng Sĩ (1230 – 1291) th́ “ḥa ánh sáng của ḿnh trong cuộc đời bụi bặm”; và Nhân Tông th́ “cư trần lạc đạo” một cách ung dung:

“Ở đời vui đạo cứ tùy duyên,

Hễ đói th́ ăn, mệt nghỉ liền.

Châu báu đầy nhà đừng chạy kiếm,

Lặng ḷng đối cảnh hỏi chi Thiền?”

(VNPGSL.I.NL.316)

 

c. Tinh thần phóng khoáng, tự do

Mặc dù Phật giáo đời Trần có địa vị là một quốc giáo, các vua Trần lại là những phật tử nhiệt thành, thế nhưng họ không muốn giành quyền độc tôn cho đạo Phật, mà lại khuyến khích giúp đỡ Nho giáo và Đạo giáo phát triển trong tinh thần dung hợp với quan niệm “Tam giáo đồng nguyên”. Việc lập Văn Miếu để thờ Khổng Tử (551 – 479 tr.TL) và các vị tiên hiền của Thái Tông nói lên ư nghĩa cởi mở và bao dung của đạo Phật.

 

d. Tinh thần Thiền, Tịnh đồng hành

Trong sách “Khóa Hư Lục” (Việt Nam Phật Điển Tùng San. Tổng hội Phật giáo Bắc Kỳ, 1943) chúng ta thấy Thái Tông vừa bàn đến phương pháp tham Thiền vừa luận về pháp môn Tịnh độ, vừa đặt ra những khóa lễ sám hối để hành tŕ sáu thời trong mỗi ngày. Như vậy rơ ràng Thiền và Tịnh không tách rời nhau. Trong “Thượng Sĩ Ngữ Lục” – dù là một quyển Ngữ Lục, nặng tính chất Thiền học, nhưng Tuệ Trung vẫn đề cập đến Tịnh độ:

“Đức Phật Di-đà ẩn đáy ḷng,

Pháp thân châu biến khắp Tây Đông”.

và trong “Cư trần lạc đạo” Nhân Tông viết: “Tịnh độ là ḷng trong sạch, chớ c̣n ngờ hỏi đến Tây phương, Di-đà là tính sáng soi, lọ phải nhọc t́m về Cực lạc”.

 

đ. Ít dùng Mật giáo, chuộng sự trong sáng

Đạo Phật Việt Nam vào cuối đời Lư pha trộn nhiều tính chất Mật giáo, nhất là phái Thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi, các thiền sư thường khai thác những diệu dụng của Mật giáo để cầu mưu, trị bệnh, v.v… Thế nhưng, bước sang đầu đời Trần, sắc thái Mật giáo dường như rất ít. Chỉ đến đời Pháp Loa mới chú trọng đến những lễ quán đỉnh và một vài h́nh thức khác.

Trúc Lâm (Nhân Tông) sau khi xuất gia, hoạt động rất tích cực, thường đi khắp châu phủ, khuyên dân chúng phá bỏ các dâm từ (đền thờ sinh thực khí) và thực hành giáo lư Thập Thiện (Tam Tổ Thực Lục).

Như vậy, Phật giáo bấy giờ chú trọng xiển dương những phương diện tích cực, thực tiễn và trong sáng; tước bỏ những yếu tố nào xét thấy không c̣n thích hợp với những sinh hoạt đương thời.

Tóm lại, trong một đất nước có vua sáng, tôi hiền, triều đ́nh ḥa mục, trên dưới một ḷng, trên từ thiên tử, dưới đến thứ dân, từ một em bé thơ ngây đến những cụ già đầu bạc, tất cả đều một ḷng v́ dân, v́ nước. Trong mọi lănh vực quân sự, ngoại giao, giáo dục, chính trị, đều có những nhân tài xuất chúng. Mọi người trong xă hội đều có tinh thần độc lập, tự chủ, tự tín và tự cường. Như thế, tất nhiên có đủ điều kiện để xây dựng một quốc gia hùng mạnh. Nhưng điều quan trọng hơn hết chính là tư tưởng chủ đạo để hướng dẫn tất cả mọi hoạt động ấy. Đó chính là tinh thần Phật giáo. Một tinh thần nhập thế hành động, từ bi cứu khổ, lấy con người làm đối tượng để phụng sự.

Các vua Thái Tông, Thánh Tông và Nhân Tông vừa là một vị nguyên thủ quốc gia, vừa là một nhà lănh đạo tinh thần. Họ là những nhà chính trị xuất chúng, đồng thời cũng là những nhà đạo đức gương mẫu. Họ vừa có kiến thức thế học vững chắc lại vừa có tŕnh độ Phật học uyên thâm. Họ dùng đạo Phật để phục vụ cho mục đích chính trị, nhưng đó là một nền chính trị nhân bản, lấy con người làm trung tâm điểm.

H́nh ảnh một lănh tụ quốc gia cầm quân ra trận khi tổ quốc lâm nguy mà đồng thời cũng là một thiền sư siêu thoát lúc đất nước thanh b́nh, đó là kết tinh kỳ diệu của một nền Phật giáo tự chủ, trong một quốc gia độc lập phú cường.

 

Thích Phước Sơn

 

Source : http://phatgiao.org.vn/tu-lieu/201611/
Nguyen-nhan-nao-lam-cho-cac-trieu-vua-dau-doi-Tran-hung-thinh-24961/