Tài liệu lịch sử : Niên biểu Văn Nghị Công (phần 2)

 

 

THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỦA PHỤ CHÁNH ĐẠI THẦN

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

 

 

 

 

“ Vào thời  Pháp can thiệp, trang sử nước ta ghi đậm dấu son của nhiều nhân vật kiệt xuất như Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ, nổi tiếng v́ tinh thần cởi mở đối với văn minh phương Tây và những khác vọng cải cách của họ; hay như Nguyễn Tri Phương, Ḥang Diệu, v́ cái chết anh hùng và sự phản kháng quyết liệt của họ chống mọi thỏa hiệp với phương Tây. Nhưng cũng có những nhân vật không kém xuất sắc, cũng từng đứng vào hàng đệ nhất công thần, nhưng cho đến nay tên tuổi c̣n chưa được nhiều người biết đến bởi v́, tuy ủng hộ duy tân, song họ không có dịp sang Pháp như Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ. Là nho sĩ chân chính, họ đă hy sinh bi thảm v́ nghĩa vua tôi nhưng không có vinh dự xả thân giữa chiến trường như Hoàng Diệu, Nguyễn Tri Phương. Trong số những người ấy, có Trần Tiễn Thành”. 

Đó là những lời mở đầu của nhà học giả Đào Duy Anh trong bài giới thiệu về thân thế và sự nghiệp của Phụ chánh đại thần Trần tiễn Thành, đăng trên tạp chí Huế thành hiếu cổ (BAVH, 4-6/1944, bản dịch Bùi Trần Phượng).

 

Xem phần giới thiệu :  http://giaodiemonline.com/2016/09/ttthanh.htm


 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

                 

 

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH  VIỆT VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN

 

 

 

 

 

 

 

Francis Garnier bị quân Cờ đen hợp tác với Hoàng kế Viêm giết chết tại Cầu Giấy

 

 

 

QUYỂN IV

 

 

 Quư dậu năm Tự Đức thứ 26 (1873)  Ông 61 tuổi.

 - Tháng giêng, vâng tuân ân dụ nguyên giáng 4 cấp lưu, được khai phục 3 cấp. Vâng dụ có khoản : Thự Hiệp biện đại học sĩ Trần Tiễn... trước đây nhân có việc, chưa được cùng thăng trật với đồng liêu. Nay cho thực thụ, các hàm y như cũ. Khanh thụ tri trước và lâu nhất, trỗi vượt mọi người, tiến đến bậc cao quí. Lại ban cho tên đẹp v́ muốn cho cái tên Tư Nghĩa nên thật hơn để khiến vật, thịnh hợp không lo chứ không phải hậu đăi kẻ được biết. Nay đạo làm con của khanh đă cố gắng chu toàn rồi, đạo làm tôi lại đang lo nghĩ để toàn vẹn nữa, ngơ hầu với nước là tôi trung, với nhà là con hiếu. Mệnh vua, mệnh mẹ chẳng đă trọng ư ? Huống chi nay nước nhà chưa được đỡ lo, một chữ Thành là điều chí yếu của thánh hiền truyền thụ cũng chưa phải dễ. Tiễn là khanh đang gắng sức mà thêm gắng cho đến mức phải giúp được như thế nào vậy. Khanh vừa có học thức, cần ǵ phải đợi trẫm nói, may cho khỏi được sự hổ thẹn biết nhận nhầm 224 th́ mới là hết sức tốt đẹp vậy.

- Dâng phiến tâu : Ngày 17 tháng này vâng Dụ cho thần được thực thụ Hiệp biện đại học sĩ, các hàm vẫn giữ như cũ . Vâng huấn thị các lẽ, thần kính tiếp bản sao, cầm đọc đi đọc lại chưa từng không khỏi kinh sợ, lo nghĩ rồi lặng thầm rơi lệ vậy. Thần  từ khi ngữa trông được cất nhắc đến mức việc được làm, kế được theo cầm bộ Binh và Cơ mật viện, tham gia tính đến hơn mươi năm , mọi việc đều vâng tuân đúng mức. Về phương lược, thần chẳng có chút sở trường nào để xứng địa vị cao, vâng được Hoàng thượng thương t́nh cho, giữ vẹn cho, không phải chỉ giữ cho khỏi chịu tội lớn mà lại c̣n được trọn đạo hiếu nữa.

Gần đây bốn phương nhiều việc, tướng soái hết sức báo đáp ở biên thùy mà thần riêng được theo hầu gần gũi, mật vâng mưu kế, thực nhờ Hoàng thượng suy từ chữ Hiếu mà trị và thể tất cho quần thần, thương xót phần có mẹ già mà không để xót một ngày không phụng dưỡng vậy. Năm trước may gặp Đại khánh tiết, ban cho mẹ thần lụa tiền, mẹ thần từng dạy thần rằng : Ơn vua to lớn tột độ như thế, nay mẹ không dám có con vậy ! Năm ngoái mẹ thần bị ốm, vâng sắc cho Thái y điều trị thuốc men, nhiều lần được Trung sứ 225 thăm hỏi. Mỗi lúc thần hầu hạ thuốc thang, mẹ thần đều giục thần vào chầu, khóc nói: “Vua ban ơn riêng như vậy, con tuy có sinh làm chó ngựa cũng khó gọi là xứng với ḷng thủy chung”. Lời mẹ dạy, thần không dám quên. Nay cái ngày thờ mẹ thần đă hết rồi, ḷng thần chỉ c̣n biết có nước, có việc công mà thôi, c̣n việc nhà với việc tư há dám quan tâm chi khác. Từ nay trở đi, làm thế nào để khỏi hổ thẹn với đồng liêu để an ủi mẹ thần nơi chín suối th́ những danh vị, những chức vụ mà thần đă nhận trước đây thật e sợ là không xứng đáng. Huống chi gần đây nhiều cớ tiêu cán 210 không yên.

Hoàng thượng cho phép thần sau 3 tháng trở lại nhiệm vụ, thần không dám vượt phép để theo tang chế cho nên kim cách vô tị  226 người xưa đă làm như thế, Hoàng thượng thực châm chước cho lẽ ṭng quyền, thần cũng đỡ được mối hiềm việt phật 227 Nay chợt bỗng hưởng ân sủng mới, thần thực không biết lấy ǵ cởi được lời dị nghị chung 227 . Thần thưa thật ḷng, không dám màu mè chút nào cả, ngữa nhờ mặt trời mặt trăng trên cao chiếu rọi đă lâu, khẩn xin thu hồi mệnh lệnh đă ban, cho thần vẫn dùng hàm thự, chỉ giữ một chức để đem hết khả năng kém cỏi ngựa bết dao nhụt mà cố gắng dong ruổi. Ḷng thần như xô đẩy, lúng túng cả người, việc lo sợ về báo đáp thực sâu hơn nỗi lo nghĩ  về cù lao đến ứa nước mắt chẳng biết nói sao, xiết bao run sợ đợi mệnh.

Kính vâng Châu phê : Đấy là nếp thường, người ta đều thế mà khanh quá từ khước, trẫm cũng không cưỡng ép, hăy nghe theo để khanh phô hết khả năng báo đáp cho tỏ rạng lời dạy của mẹ hiền, xứng với sự sử dụng của quốc gia, may ra việc biên cương sớm xong sẽ thưởng không muộn.

- Tháng 2, can việc giải quyết chậm hai sớ của Quảng namKhánh ḥa bị phạt bổng 1 năm. Can việc nháp phiếu thưởng và đề bạt Cai tổng Đồng Văn Bôi không hợp bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. -Kính vâng 4 bài thơ luật thất ngôn ngự chế dặn Cơ mật viện đại thần 229 :

 

Bài 1 : Ta chẳng chọn sinh phải lúc này.

Học vấn khôn thi thố với ai

Sức chẳng theo ḷng, làm, nói khó

Lư thường lụy thế, duỗi, co gay.

Giữa trời sấm sét nghe càng hăi,

Cả dăy nhà to đỡ một tay.

Chẳng thiết bàng quan ai phỉ báng

Chỉ cần tri kỷ hiểu là may.

 

Bài 2 :  Bấy lâu lắm việc nhọc lo cùng

Đôi ngọn bút lông khéo vẫy vùng.

Yếu sức mai gầy nào sợ gió *

Vững ḷng tuyết trắng phủ thân tùng **

Ba điều đau ngứa sao xen nhỉ ?

Hai sắc tóc nâu đă trộn chung ***

Đáng tiếc Tử minh khôn gắng sức 230

Hoa sơn liệu có giấc say nồng ? 231

 

Bài 3 : Thềm son tối tối lại đầu hồ 165

Khu phủ bút nghiên  chẳng lúc khô

Cây cứng lẽ nên làm cột vững

Chim khôn há cứ đậu riềm cao

Việc đâu cố ư gây già cỗi ?

Người lại vô t́nh cứ đẩy xô.

Tạo mệnh nghiệp hầu ai giống nổi ?

Dễ thua khí số măi hay sao ?

 

Bài 4  :Khí số lất lây chửa thực t́nh

Cơi ḷng nào ngại chẳng cho yên ?

Năm nhiều sự vật sao không hại 232

Nếp cũ vua tôi cứ giữ nguyên.

Trung ái cốt sao cùng trọn vẹn

Tầm thường đâu dễ đọ ngu, hiền ?

Nghĩa t́nh hăm mấy năm trời ấy

Sao được yên vui thỏa mọi bên.

 

- Tháng 4, cùng Phó sứ hải pḥng là hậu quân Nguyễn Thịnh dâng phiến tŕnh : Giờ Dậu ngày 15 tháng này, vâng sắc xét kỹ các đồn lũy, các hạng súng bắn thuyền cướp là của đồn nào ? Mấy khẩu ? Khẩu nào bắn bao nhiêu phát ? bao nhiêu đạn, thuốc ? Hăy tŕnh lên ngay. Lại vâng sắc, các Tham biện Pḥng luyện tra rơ lần này các thuyền tải bị giặc cướp đi như thế nào ? Các đồn lũy bắn là do ai truyền sức như thế nào ? Hăy tŕnh lên.

Vâng tuân, vâng xét thấy giờ Tỵ ngày hôm ấy vâng gía hạnh giang tŕnh, bọn thần cùng Tham biện Pḥng luyện Lê Hữu Dực, Tôn Thất Duyệt, Lại Hiệp Ngoạn theo hầu, tiếp đó vâng gía trở về, được chuẩn cho hai loại thuyền của Long sư với Thủy sư chèo đua, thần là Nguyễn Thịnh vâng lệnh cưỡi thuyền hành dinh ra ngoài sông đua đến chổ cắm tiêu th́ đậu lại đó, thần là Trần Tiễn... về thuyền ăn. Lúc giờ Mùi, nghe có tiếng súng bắn ngoài biển, thần là Nguyễn Thịnh liền tới gần thuyền đua, vào lũy phải của bờ sông, lên lũy ấy đă thấy các viên điển bác, hộ cảnh 233 quản suất doanh Thần cơ cùng biền binh có mặt đầy đủ, một mặt ra sức sửa soạn các khẩu súng, một mặt chạy về nhờ tâu, giữa đường gặp thị vệ chuyển truyền vâng sắc cho chỉnh súng bắn tiếp. Vâng lệnh, thần là Nguyễn Thịnh liền chạy về lũy ấy, sức cho suất đội doanh thần cơ là Tôn Thất Hiền đốc sức biền binh bắn. Thần là Trần Tiễn... liền lên đồn lũy Bát phương, gặp Lê Hữu Dực cùng đến, trông ra thấy ngang với cửa biển, phía ngoài khơi, thuyền tuần hay thuyền tải bắn với thuyền cướp, không phân biệt được, liền xuống lũy chạy về gởi lời tâu th́ vâng giá ngự ở lầu Lưỡng Kiêm cho phép thần là Trần Tiễn... đến nhanh thành Trấn hải, thấy Tôn Thất Duyệt, Lại Hiệp Ngoạn ở đấy, Lê hữu Dực cũng đến theo. Bọn Lê hữu Dực, Tôn thất Duyệt, Lại hiệp Ngoạn khai rơ rằng :

Bấy giờ Tôn Thất Duyệt đang ăn cơm ở chỗ đồn trú, Lê Hữu Dực, Lại Hiệp Ngoạn đang ứng trực ở nhà quan cư th́ nghe tiếng súng ngoài khơi, thần là Tôn Thất Duyệt liền chạy ngay đến thành Trấn hải, đến ngoài cầu cổng thành đă nghe súng trên thành bắn, thần là Tôn Thất Duyệt hỏi ra th́ là Phó quân cơ sung Trú pḥng Tôn Thất Minh cùng suất đội Tôn Thất Tụy bắn, liền sức Hiệp quản Lê Trọng Ḥa sang tŕnh với Lê Hữu Dực, Lại Hiệp Ngoạn biết. Lại Hiệp Ngoạn một mặt nhờ Lê Hữu Dực báo gấp cho bọn thần xét liệu, c̣n Lại Hiệp Ngoạn sang ngay thành Trấn hải, tiếp thấy thị vệ chuyển truyền vâng sắc cho chỉnh súng bắn tiếp và cùng Tôn Thất Duyệt tuân lo.

Bấy giờ bọn thần đều có mặt ở thành lũy ấy, trông thấy hai chiếc quan thuyền, một chiếc đă bị giặc cướp giữ, một chiếc chạy ra phía đông. Bọn thần tưởng rằng chiếc chạy về phía đông ấy có thể là thấy không tiện vào cửa nên phải nhằm hướng đông định thoát thân. Tiếp đó, thấy viên Tấn thủ Hồ Văn Thông đến báo đây là 9 thuyền tải của B́nh định từ Nam chạy ra gặp hai thuyền cướp từ phía đông chạy vào chận, đôi bên bắn nhau, hai thuyền tải ấy bị giặc bắt đi, nhờ chúng tôi tŕnh lên như thế. Lại theo lời Tôn Thất Minh, Tôn Thất Tụy bẩm, th́ bấy giờ nghe tiếng súng ngoài khơi, bọn họ liền lên thành Trấn hải thấy ngoài khơi, ngang với cửa biển hiện ra 2 chiếc quan thuyền nối nhau chạy nhanh bị 2 thuyền cướp chận ngay, đôi bên bắn nhau, họ liền sửa soạn súng trên thành chờ lệnh, vẫn sức viên quản thành ấy là Lê Trọng Ḥa chạy bẩm bọn thần xét liệu. Vừa đến ngoài cầu cổng thành, bỗng thấy một chiếc thuyền cướp áp gần chiếc quan thuyền chỗ dải cát ngầm phía ngoài cửa biển. T́nh h́nh cấp bách, bọn họ lính quính bắn gấp hai phát cứu viện, may sao thuyền cướp ấy rút lui, chiếc thuyền tải kia vào cửa đỗ lại.

Kế đó, thấy Tôn Thất Duyệt, Lại Hiệp Ngoạn lần lượt đến thành tuân sức bắn tiếp. Bọn họ bấy giờ vội gấp đối phó, xin cam chịu tội. Bấy giờ vâng giá hạnh ở gần mà ngoài biển có thuyền cướp bắn trộm, hai chiếc thuyền trực hầu cửa biển đang thánh thính ngoài cửa cùng các viên quản suất, Tấn thủ ở hai lũy Tả, Hữu của thành Trấn hải không bẩm ngay với bọn thần tâu lên, mà bọn đóng giữ trên thành như Tôn Thất Minh, Tôn Thất Tụy thấy thuyền giặc áp bắn quan thuyền quá gấp nên tự ư đem súng của lũy bắn, đều đáng có tội, cùng bọn thần sai sức không nghiêm đến nỗi xảy ra lầm lổi như thế, muôn phần xin giao cả cho bộ H́nh nghị xử để công việc được nghiêm túc.

Vâng Châu phê : Giao bộ H́nh xử thật nặng, phải xong trong 3 ngày để răn. Kính vâng Dụ, trong có khoản : Lần ấy tuần hạnh Thuận an, duyệt xét việc hải pḥng, nhận thấy giặc bể thừa sơ hở đánh cướp thuyền tải. Việc đốc suất đối phó bất lực của bọn can tội đă giao nghị xử rồi. Hai bộ Binh, Công cùng Thủy sư hải pḥng đều đă thân sức là từ nay nên gia tâm liệu định cho hết chức trách để làm mạnh cho uy tín quốc gia.

- Can việc các đồn lũy hải pḥng đặt súng không hợp, bị giáng hai cấp lưu. - Can việc dự đ́nh nghị trễ năi, bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 6, can việc thuộc ty để lộ bản chép việc nha Đê chính chận sông không kết quả, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Can việc thuộc ty giải quyết trễ công văn của Lưu Vũ cùng Phùng Đề, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 6 nhuần, can việc họp xét không hợp vụ xâm khuy của tàu Đằng huy, bị giáng một cấp lưu.

- Tháng 8, cùng Phó sứ là Hậu quân Nguyễn Thịnh dâng phiến tâu : Tháng 6 năm nay, tuân vâng làm dày thêm, cải chế ba chiếc xe súng Phá địch, Kích viễn, Khoá hải. Việc xong, vâng giá hạnh duyệt xem bắn thử đều được ổn tĩnh, không nghiêng đổ như trước, như thế chắc đă chịu được việc đặt ở các đồn lũy. Thế nhưng chỉ mới thử có một lần, xin đợi thử lại, nếu quả được vững vàng mới xin chế tạo lại hàng loạt để sung cho công việc pḥng bị.

Duy xe ấy có nặng hơn kiểu xe cũ, nếu có khiêng dời chổ khác không khỏi khó hơn, xin cho bọn thần sức thợ chế thử một cỗ xe, so với xe mới chế này chừng bằng 2/3 rồi xin bắn thử, may mà dùng được th́ xin so lại, cải chế để tiện dời đặt đúng lúc. Vâng tuân nay căn cứ Tham biện Pḥng luyện Lê Hữu Dực tŕnh, đă thân sức thợ lănh vật liệu có chước giảm, chế thử một chiếc xe súng  Phá địch đă xong, xin tŕnh lên để xét rơ. Bọn thần bắn, thấy phép bắn ria có khó hơn 234 Viên huấn luyện ấy cùng các viên học tập đă bắn nhiều lần đều chưa được nên cần phải tập thêm. Bọn thần xin chọn ngày mồng 10 tháng này, thần là Nguyễn Thịnh đi cửa Thuận an bàn cùng các Tham biện Pḥng luyện sức bảo Hiệp quản Bùi Văn Khả, Cai đội huấn luyện Vơ Văn Chất cùng học. Các biền binh hộ cảnh 233 của súng thần cơ tập họp tại băi cát phía ngoài, sau lưng góc hữu đồn Ḥa Duân, y theo tiêu đóa 235 trước kia, đem một xe Phá địch mới chế có giảm bớt trọng lượng với súng Phá địch có làm dày thêm, các xe Phá địch , Kích viễn, Khóa hải cùng với súng dời đến đặt ở đấy, sức các người học tập bắn thử mỗi cỗ 3 phát đạn giả cọng thành 12 phát, tiện cho việc học tập phép bắn của họ để kiểm nghiệm xe vững vàng ra sao, xin tŕnh lên liệu định. Kính vâng chuẩn y.

- Dâng phiến tâu : Trộm thấy thân phụ quá cố của thần là Trần Bá... trước kia từ trần, thần c̣n nhỏ, mọi việc toàn nhờ người trong tộc lo giúp. Đến khi thần trưởng thành nhiều nhà phong thủy nói là mộ của cố phụ thần e bị nước ngấm. Thần nghĩ rằng an táng đă nhiều năm, không dám động đến. Năm nay vành mộ sụp lở, nhân tiện thăm thử để sửa sang, thấy quan quách bị nước ngấm mục nát, thần thật hối hận không thôi, nên đă chọn ngày mồng 8 tháng này, cải táng thân phụ thần ở vùng núi xă Châu chử huyện Hương thủy để khỏi lo nước ngấm nữa. Đấy là điều vạn bất đắc dĩ mà con em thần đều vụng về khó ủy thác được. Nay ngữa xin ân chuẩn được nghỉ vài ba ngày để cải táng cho cố phụ thần, việc xong xin về hầu ngay. Kính vâng Châu phê : Việc đang nhiều, thực không  thể nghe theo. Đành phải đồng ư cho được tận t́nh.

- Kính vâng ngự chế bài thơ luật 7 chữ : Việc nhiều, bảo Đại thần viện Cơ mật 236

 

Quân tử phải làm sét quét mây

Đồng ḷng giải quyết việc xong ngay.

Văn chương chưa chắc đền ơn nước,

Thao lược cần đem gỡ kiếp này.

Tài sản Dương công đâu đă có ? 237

Giáp binh Phạm tử dễ ai tày ?139

Cơ trời may hợp ḷng người nhỉ ?

Tóc bạc cùng ôn chuyện lúc này.

 

  - Nhân tết Vạn thọ, vâng tuân nguyên giáng 5 cấp lưu, được khai phụ 3 cấp.  Can việc thuộc ty xét và thân sức không đúng về vụ thuyền tải đụng cướp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 9, can việc  thuộc ty tiếp nhận sớ, sách, văn bản trể năi, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.  Can việc lúc c̣n ở bộ Công chọn bổ Đại giám công phủ là bọn Dương Ất, chở trộm gỗ, ngói, không phát hiện được, bị giáng 1 cấp lưu.  Can việc thương nghị không hợp vụ thuyền của Đồ phổ nghĩa xâm nhập tỉnh Hà nội bị giáng 1 cấp lưu. - Can việc cho đổi chức quản suất và phân phối nhiệm vụ cho các thuyền đồng ở biển Hà tĩnh không hợp lư, bị giáng 1 cấp lưu.  Can việc bày cách giúp cho chiếc tàu con của Nguyễn Đức Hậu đang đậu ở cửa Trà úc được vào sông, bị phạt bổng 3 tháng.

- Cùng Phó sứ hải pḥng là Vơ Lữ dâng phiến tâu : Vâng xét nguyên Kiêm sung Phó sứ hải pḥng là Nguyễn Thịnh, viên chức mẫn cán, chẳng may thiếu kiểm tra mà bị tội, ngữa mong hoàng ân chẳng nỡ bỏ mặc, cho được cách chức giao về quân thứ Tam tuyên để hiệu lực để mong kết quả về sau được hối cải, hiểu ơn dày là may lắm. Duy quân thứ Tam Tuyên gần đây phái đă nhiều người mà việc hải pḥng của kinh kỳ rất là quan trọng, lại xét Nguyễn Thịnh trước từng có quản suất biền binh đàn áp 58 các đồn lũy mặt cửa biển đă 2-3 năm, từ ngày được phái Kiêm sung Phó sứ, mọi việc đều có ḷng lo liệu tháo vát các đồn lũy, sông biển, cách thức pḥng giữ đă am thuộc nhiều, ngữa xin ân chuẩn cho Nguyễn Thịnh được đổi phái thành “ṭng hải pḥng hiệu lực” để việc sử dụng hiệu quả hơn mà khi gặp việc cũng có người sai phái thích hợp vậy. Kính vâng chuẩn y.

- Dâng phiến tâu : Gần đây vâng gửi ra một chiếc hộp có ngự phê, thần tuân vâng mở niêm, kính vâng Châu phê một tấm bài ngà, một thỏi châu 238 cùng mật sớ của Nguyễn Trọng Hợp một bản. Thỏi châu cùng mật sớ sẽ do Viện thần tuân mệnh phúc tŕnh, duy vâng lời phê hỏi, thần trộm thấy người Pháp nuôi ḷng rất giảo quyệt, chứa mưu kế quá sâu độc, đă bách ở ḥa ước mới chưa xong, lại bách ở vụ Phổ bồi 239 rất quá quẫn nữa vậy. Họ cứ ngang nhiên cầu cho có được ḥa ước để họ hưởng lợi, đó là cái ḷng nôn nả của người Pháp vậy.

Đất Bắc kỳ của ta vật hóa nhiều, quặng vàng bạc cũng lắm, có đường sông thông vào nội địa Vân Nam, cũng là cái mà người Phú nhơ dăi từ lâu vậy. Nhưng ta nhân có việc, phái sứ đi giao thiệp rộng răi mới tŕ hoăn được, mà ta lâu nay nhiều vấn đề, của hao sức ṃn, bọn chúng ḍm dơ đă rơ ràng. Gần đây thấy khắp các nhật báo Quảng đông cùng kết quả thám báo của Nguyễn Hoằng th́ mưu tính của chúng đối với Bắc kỳ không phải chỉ mới một ngày. Lại nghe các thương gia người Thanh kể là người Anh xúm đến Vân nam khá nhiều, đạo diễn lắm tṛ khiến chúng nóng ḷng lo sợ cho về sau nên quyết ư làm bậy như thế.

Lấy sự thế hiện nay của ta, dùng sức th́ e có chỗ chưa chịu nổi, lại để mối lo ngại xa xăm. Dùng lối mềm mỏng th́ chúng quá giảo quyệt hiểm độc, ngày ngày sinh lo, kính vâng phê bảo thực đă rơ ràng. Mấy lần trước từng vâng phê chuẩn, tự ta pḥng bị cho nghiêm, không chọc tức họ, không theo điều kiện họ đ̣i hỏi, thực là không thể làm cách nào khác thế được. Duy kẻ kia vốn ngang ngược không lường mà ta không sơ hở cho chúng dựa cớ, không có lời lẽ nào để chúng cố chấp, chắc chúng cũng chưa dám làm bậy, chỉ xét lời chúng có nói : quan lại Bắc kỳ không thật ḷng ḥa giải với chúng, nếu có mối lo nào chợt xảy đến, kẻ kia đă sức phái viên nó không dự vào, chúng không ra tay hành động trước mà có kẻ nhận sự ủy thác ngầm của chúng. Một bọn nào, một thuyền nào đó gây hấn, làm cho ta lắm chuyện để đ̣i ta bất đắc dĩ phải làm theo chúng, hoặc chúng ngồi xem thu lợi, thật là đáng lo. Nghĩ hăy làm thế nào cho tŕ hoăn để tính dần may khỏi rơi vào mẹo của chúng.

Hiện nay cùng các quan đ́nh viện phúc tŕnh, chờ vâng xét định tuân hành. Như thần học thức vụng cạn, từ lâu đă rất hổ thẹn đảm nhiệm gần đây lại mất chỗ cậy dựa, đau thương không xiết kể, lại thêm tuổi ngoài 60, khí lực suy nhược, không bằng phân nửa năm trước, mỗi lúc nghĩ đến đáp ơn c̣n chẳng mấy ngày. Huống gặp sự thế này, làm sao dám thương tiếc mà chẳng hết ḷng hết sức được ư ! Lâu nay việc Tây, việc giặc cướp, thần ngày đêm chẳng thể quên nổi, có chút nào đáng lo cùng có chổ nào biết rơ th́ cùng Viện bàn bạc tâu lên. Tuy đấy là những điều tầm thường vô bổ nhưng chỉ cầu cho tỏ cái nghĩa không giấu điều ǵ, không có được kế hay, mưu sâu để giải bớt tiêu cán 210 thật biết là mang tội đă sâu.

Vâng Châu phê rằng: Nước nhà chỉ c̣n trông cậy vào tài sức của số đông, làm như thế nào cho ổn thỏa được việc, mỗi người phải đem hết trí tuệ mà suy nghĩ, nói cho hết ḷng thành, nếu có sinh ra mối lo nào là mang tội với nước rất lớn, mọi người đều khó chối từ mà khanh là thủ phạm vậy.

- Tháng 10, kính vâng cho đổi sung Hải pḥng sứ. Dâng phiến tâu : Vâng chiếu thấy Thuận an là cửa ngơ của Kinh sư, hiện đặt súng khá nhiều ở các đồn lũy, người bắn đang cần nhiều mà xem ra có Phó vệ úy vệ Loan giá là Tôn Thất Phê, Chánh sứ Từ tế Hữu ty Tôn Thất Cơ vóc dáng tráng kiện, là người tháo vát, am tường súng đạn, trong đó Tôn Thất Phê có hơn, Tôn Thất Cơ sau một bậc. Nay xin đem Tôn Thất Phê cải sung làm Trú pḥng cửa Thuận an, Tôn Thất Cơ đổi sung làm Huấn luyện ở Cửa cho có người đắc lực khi cần. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Nếu khuyết th́ cử ngay các người đó.

- Cùng Đô thống Nguyễn Chí, Phó sứ Vơ Lữ dâng phiến tâu: Vâng xét cửa biển là nơi quan yếu, đă vâng đặt đắp đồn lũy pḥng giữ sông biển, trí súng, đóng quân để chuẩn bị nghiêm túc, bọn thần trộm nghĩ : dùng binh cốt yếu là bắn súng các loại cho tinh. Trước đây bọn thần đă cùng các Tham biện pḥng luyện nhiều lần vâng sức cho biền binh tập luyện, chỉ có thực hành mới được thực dụng, nhưng xem ra các viên Điển bác, Hộ cảnh ở các đồn lũy, các biền binh Thần cơ mỗi năm vâng giá hạnh vài ba lần mới vâng cho chi thuốc để bắn thật, hoặc mỗi người chỉ được bắn 3 phát, hoặc có người chưa được dự bắn cùng các vệ biền binh trú giữ mang theo Thần công, Quá sơn, Điểu thương, mỗi năm theo lệ rút lấy những người sáng mắt, nhanh tay sát hạch mỗi người cũng 3 phát mà lại có số mới điền thêm, số tiếp tục giải ngũ khá kém cơi hời hợt, nếu đều được luyện tập thường xuyên, việc bắn c̣n e chưa được tinh thay.

Bọn thần đă bàn bạc cùng quan Pḥng luyện Lê Hữu Dực, Tôn Thất Duyệt, Lănh Chưởng vệ Nguyễn Đ́nh Khoa, Tham biện Lại Hiệp Ngoạn, Châu Văn Khoa, nay xin cho trích phát số thuốc cũ hiện trữ ở các đồn lũy là 300 cân 240 trong số đó, giao 200 cân cho các biền binh Điển bác nhận lănh, vẫn sức cho dựng đoá trường 241 chia ngày huấn luyện cho lính dự bắn đạn thật. C̣n 100 cân giao cho trú binh các đồn lũy nhận lănh cũng dựng đóa trường hoặc tập trận pháp, tập bắn Thần công, Quá sơn, Điểu thương. Căn cứ vào số thuốc cũ dùng bao nhiêu mà xin đoạn tiêu, xin cứ theo lệ 10 thành tiêu 1 242 , tư cho quan bộ Binh xét số đạn c̣n lại. Được như vậy th́ người người đều tinh mà lúc dùng đến th́ cũng được việc thực sự . Kính xin chuẩn y .

Lại vâng Châu phê : Ngày giờ nào tập bắn phải tâu trước để đỡ sợ khi nghe 243 .

- Dâng phiến tâu xin bố trí cho việc hải pḥng 2 lớp rồng sắt, giang pḥng 2 lớp róng gỗ . Rồng sắt nên làm lớn hơn, dài hơn để sung việc pḥng bị. Lại xin cắm chông tre cho dày chung quanh thân lũy của các đồn lũy hải pḥng. Về ứng chi vật hạng, cấp thợ bao nhiêu xin do bộ Công định, chuyển bảo các vệ cấp phát lănh về để kịp làm .Kính vâng chuẩn y . Lại vâng Châu phê : Tuy rất tốn phí nhưng cũng không thể không lo gấp.

- Dâng phiến tâu : Nay tiếp một trang mật tư của Phó sứ hải pḥng là bọn Vơ Lữ. Vâng xét mọi việc trong lời tư th́ thấy cũng là chuyện đă dự pḥng trước đây, nay bắt đầu thấy, chỉ là sự dối lừa quá căng để lộ rơ dấu vết, phải đề pḥng để đỡ lo. Chiến thuật chờ đợi phải nên như thế. Hiện phái viên của Pháp ở Hà nội gây hấn mà văn thư qua lại của Soái ấy chưa có mối khích nào đáng chấp. Xin từ nay trở đi, nếu có tàu Tây đến đậu ngoài biển, thuộc hải phận của cửa biển, nên để những Phó sứ ra hỏi trước rơ ràng những ư họ đến làm ǵ. C̣n như vài ba chiếc tam bản vào cửa, nghĩ cũng không hại ǵ, hoặc cỡ 1 tàu nhỏ vào th́ hoặc nói khéo cho họ đậu bên ngoài đợi tŕnh lên, một mặt tâu ngay chờ cho phép.

Như họ cố ư đ̣i chạy vào th́ cũng nói họ đậu ở hạ lưu chờ giải quyết, nhưng vẫn do những Phó sứ ấy ngày đêm đốc sức tuần tra cho nghiêm, cùng các thuyền ứng trực ở cửa biển các vọng lâu Nam, Bắc của cửa, các vọng lâu ở đổn lũy thành phải làm nhiệm vụ trông ḍ liên tục, như thấy thuyền họ chạy đến hải phận 2 xă Cự lại, Thành công th́ cứ chiếu theo những chổ quan yếu của đồn lũy mỗi nơi, phải nạp thuốc đạn vào vài ba khẩu pháo, dự bị nghiêm chỉnh chờ sau khi họ bỏ đi mấy ngày vô sự mới lấy thuốc đạn ra, hầu ngừa chuyện bất ngờ. Cần nhất là các viên Phó sứ nên báo cho tất cả phải trấn tĩnh, chớ để lộ chút động thanh động sắc ǵ khiến người ta ḍm dỏ được. Việc này xin bàn cho nhất trí với quan Thương bạc. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Nên đem bản đă phê bảo hôm trước cùng tờ phiến này dâng lên, không nên tự tiện sao chép ra bản khác.

- Dâng phiến tâu: Xét thấy cửa Tư hiền khá xa cửa Thuận an, chỉ có một viên Quản đốc Lê Trọng Sâm, nay thấy có viên nguyên Tham biện trước can án (v́ hồi c̣n ở huyện, gọi lính thiếu) bị giáng điều, hiện bổ làm ty vụ ở Trường tự ty bộ Lại là Nguyễn Văn Thi, cử nhân xuất thân, nay được đ́nh thần chọn cử sang hải pḥng, xin đem viên ấy làm Thượng biện các đồn cửa Tư hiền cùng với Lê Trọng Sâm đốc sức việc huấn luyện, pḥng bị để có được nhiều người cùng lo việc. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Cửa ấy cũng nên pḥng bị cẩn thận, tuy tàu nhỏ cũng chận để giử yên cho mặt sau Thuận an. Nên nghiêm sức điều đó.

- Dâng phiến tâu :  Vâng Châu phê : Tại Cửa đă nhiều nhân viên, ngày thường th́ ai chuyên trú đồn nào phải có chuyên trách. Ai không pḥng bị kỹ th́ hỏi tội ngay. Các Tham biện Pḥng luyện cũng vậy, ngày thường, trừ lúc họp bàn, đi lại bên ngoài, c̣n th́ cũng chia ra để mỗi người cùng hết ḷng với nhiệm vụ. Vâng tuân, xét các đồn lũy hải pḥng giang pḥng 2 cửa Thuận an, Tư hiền cùng 2 lớp rồng sắt của hải pḥng, hai lớp róng gỗ của giang pḥng, nguyên chuyên trú đôn đốc người nào ở chổ nào, vâng theo cắt đặt lệ thường mà chia phái đă có chuyên viên. Duy các viên pḥng luyện, Tham biện chưa có chuyên trách, nay xin vâng tuân phê bảo chiếu theo giản đơn hay quan yếu để mỗi người đều có dự định của ḿnh.

Vâng nghĩ cửa Thuận an là nơi pḥng bị trọng yếu, hai bên thành Trấn hải vừa lập các đồn Ḥa duân, Trấn lăng, Cáp châu. Cửa biển có 2 lớp rồng sắt. Lộ châu th́ có 2 đồn trước và sau. Thuận hy có 2 lớp róng gỗ. Pḥng bị sơ sài hơn chỉ có các nơi Qui lai, Thuận ḥa, Phổ lợi, Thủy tú, Triều sơn, số nguyên phái ra trú giữ ở đấy như Điển bác, Quản suất, Huấn luyện, xin cứ giữ như cũ. C̣n những nơi trọng yếu, xin phái các viên Tham biện Pḥng luyện, Chưởng vệ chuyên sức, kiêm sức. Lại xin đem những người am tường về súng là Bùi Văn Khả, nguyên Cai đội sung Hiệp quản vệ Thần cơ trú pḥng, lấy nguyên hàm cải sung làm Phó trú pḥng để cùng với Trú pḥng Tôn Thất Phê, Huấn luyện Tôn Thất Cơ chia phái cho các nơi trọng yếu để ở hẳn nơi ấy đốc sức luyện tập. Các Tham biện Pḥng luyện, Chưởng vệ tuân chia viên nào chuyên sức hay kiêm sức nơi nào, nhưng trong lúc rảnh rỗi cũng nên luân phiên đổi nhau kiểm sức các nơi, pḥng bị các chổ giản đơn cùng các chỗ quan yếu, cùng bàn bạc hội họp với Thự đô thống Nguyễn Chí, Phó sứ Vơ Lữ, khi lâm sự th́ chiếu theo phần ḿnh mà chuyên sức: Vơ Lữ th́ chỉ huy chung, Nguyễn Chí th́ qua lại kiêm đốc, c̣n phía nước của Cửa th́ cũng nhiều, xin cho Nguyễn Đ́nh Khoa chuyên chú, chuyên đốc, miễn là cứ 5 ngày gặp nhau một lần.

Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Cốt cho đồng tâm hiệp lực th́ chí tất bền, ư kiến tất sáng suốt. Để xứng với sự ủy thác quan trọng, việc ràng buộc, hiệu lệnh cần phải nghiêm minh, vâng đúng. Người nào người nấy, nơi nào nơi nấy đều đắc lực th́ mới là tốt.

- Dâng phiến tâu : Xét thấy 2 dải cát ngầm ở hai đầu đường Cảng nắm ngang trước mặt đồn Lộ châu, từ năm ngoái trở về trước chổ rộng 5 trượng 74 , chỉ sâu 6-7 thước, nay do nước lụt chảy ra khoét rộng đến 37 trượng, sâu cũng 11 thước, không c̣n bồi đầy như trước nữa, đến nỗi chổ gần lũy rộng chỉ 30 trượng mà cũng sâu 11 thước bùn lắng. Nay tuân đưa 1 thuyền đồng Điềm dương cùng 5 chiếc thuyền tuần tra đến đấy buông neo chờ việc rồi báo cho quan Thủy sư Nguyễn Chí điều nhiều binh thuyền, chở đá đổ vào thuyền đồng cho ăn mớn nước trên dưới 9 thước, thuyền tuần tra phải ăn mớn nước trên dưới 7 thước th́ lúc nước ṛng các thuyền ấy cũng ít di chuyển được.

Những ngày sắp tới, có thể tạm buông neo dàn chữ nhất theo ḷng cảng cho tiện các thuyền qua lại. Vạn nhất ngoài Cửa hữu sự thỉ dàn ngay hàng ngang, buông neo ngăn chận rồi dùng súng trên lũy bắn đến cho thuyền ch́m th́ có thể được việc. Mỗi thuyền để lại :

- Thuyền đồng : một suất đội 15 lính .

- Thuyền tuần : mỗi thuyền một đội trưởng, 10 lính canh giữ, cùng đem theo 3-4 chiếc tam bản khi vào việc, buông neo ngăn chận xong th́ ai nấy đi vào bờ, đến lũy ra sức pḥng bị.

C̣n số thuyền đồng hiện ở các đồn thủy binh, nguyên đă dự đặt các hạng pháo và thuốc đạn, thuyền tuần đều đă lên bờ đều không súng đạn, nay các thuyền chở sẵn đá ch́m bít, các thuốc súng xin dời về hai lũy trước và sau của Lộ châu, cùng xin phái thuyền thường, ghe sông, tùy nghi chia đặt để sung vào việc pḥng bị. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Khanh nên dặn bảo cốt sao đừng lộn xộn c̣n việc dựa t́nh h́nh mà tranh thắng lợi th́ tùy nghi mà liệu : trên bờ cũng phải vững chắc, trên biển th́ chớ bắn ra xa, phải nhớ thế luôn luôn.

- Dâng phiến tâu : Đồn Phổ lợi nguyên trước đặt 10 khẩu đại bác, 2 suất đội kỳ vơ thần cơ 40 biền binh, sắp vâng lệnh rút bớt. Nay xin đặt súng y như trước và phái binh trú giữ để nghiêm việc pḥng bị. Kính vâng chuẩn y.

- Cùng đ́nh thần chung phiến tâu: Việc biên giới trong Nam ngày càng khác trước. Mười lăm năm nay, ta với người Pháp qua lại đều gọi là tin cậy, không lo họ lừa dối, chỉ có điều là người xa th́ không tin được, từ xưa đă vậy rồi. Nay ta vừa chiều lụy xong mà kẻ kia th́ ngày càng buông tuồng đ̣i hỏi quá lố, việc xử sự khi biến, lo lắng lúc gay thật khó nổi. Đă có lần vâng phê cho Viện bạc 244 của thần biết các việc. Ngữa thấy ḷng vua nóng bỏng, quá xót xa nỗi khó khăn của thời thế, dù có cơ hội có thể thư bớt nỗi lo th́ cũng không nhẹ nhơm trong ḷng để xuống tay lựa chọn. Khốn nỗi bọn thần thấp thỏi nông cạn không báo bổ được lượng cao sâu, từng cùng đ́nh thần tâu lên, những ai có quan tâm đến những chuyện rầy rà há dám bưng bít mà chỉ ngại v́ nhiều người nghe nên không dám hé lộ đấy thôi.

Xét ra người Pháp gần đây sở dĩ ḍm ngó mưu lược của ta - ta vốn không phải mới tiếp sứ bộ trong một sớm - tất là dối lừa rằng Toàn quyền muốn sang Bắc kỳ, tất nói về bảo hộ, t́nh trạng tham lam giảo quyệt ấy khó mà bày tỏ được. Nay những thương ước của sứ thần chúng lờ đi mà không nhắc đến rồi lại đi Hà nội mở riêng cuộc điều đ́nh khai thương, chưa chuyển tin về th́ chúng đă chiếm thành tŕ. Xem ra th́ ư ngầm của chúng không phải là không lấy cớ ḥa ước chưa định xong th́ đă xùy 245a ra mối việc. Sắp tới, đất Bắc thông thương, xin phái một viên đại thần khác ra giải quyết cho ổn thoả, có điều là sứ thần ngao du trên sông qua ngày 245b cũng đă nhiều rồi. Tuy nói là phải kiên tŕ với họ nhưng họ vị tất động ḷng. Ngay bọn thần nhiều lần cố mềm mỏng điều đ́nh, thế mà soái ấy nói :

Biên ḥa có một vài chỗ, chờ đoạt xong sẽ dồn vào một khoản, cùng việc bồi tiền họ c̣n nói lửng lơ là tùy ở viên Toàn quyền sớm phái quyết định mới xong. Gửi thư giục nhưng thuyền binh được phái th́ chẳng nói là sẽ tiếp tục đến, họp đảng nhau mà làm thói ương bướng. Vả việc thông thương là điều nằm trong ư họ mà chiếm đất giành thành là cách làm xằng, thói nham hiểm giảo quyệt chẳng họ c̣n có chỗ chưa thể biết được. Bọn thần cùng nhau nghĩ hết mọi đường rằng họ ở trong Nam, 3 tỉnh Long, Giang, Hà, từ lâu họ muốn có được một để khoe khoang với các nước vậy. Ta không khứng chịu như thế mà họ cứ lấy đó nói măi, nói mà không được nghe theo th́ mưu kế ngày càng thêm giảo hoạt : hăm dọa, vu vạ, lại tiếp tục dùng binh. Sự chịu lép của ta chưa vừa với tham muốn của họ, rất e nhân đó ḷng hung tham càng thả thêm nọc độc 206 .

Vừa qua ở Hà tiên đổi lại phủ huyện, đổi lại môn bài các trạm, ḷng tham của chúng sẽ không dừng lại ở mức đó. Nếu không nghe theo chủ ư ḍ xét kiếm chuyện của họ th́ việc đi hay ở của An nghiệp chẳng lẽ không xem quy định của ḥa ước ? Nếu không th́ là họ làm trái ḥa ước. Họ nghĩ cũng khó mà được việc sớm nhưng xét thư của họ th́ đă lấy đấy làm điều đ̣i hỏi. Cân lường sự thế, nếu nhân đấy mà thành th́ có khi có thể thư bớt nỗi nguy cấp ở Bắc kỳ được.

Nay xin chuẩn y cho việc một thư Thương bạc gọi là thư mới đến xin ra mắt Soái ấy có việc khẩn, chắc là lời nói trần 246 không phải dối trá. Xin chuẩn cho sứ thần cùng họ định ḥa ước về 3 khoản đă bàn trước đây. Trừ các điều cũ đă thỏa thuận cùng xét lại xem điều nào đáng giữ, đáng sửa th́ sửa, làm thành văn bản giao cho sứ ta gửi về, vẫn để sứ ấy một mặt gửi gấp cho quan binh Tây lui ra ở công quán phía ngoài thành, để ở  đấy vài ba chiếc tàu, c̣n bao nhiêu phải lui ra biển chạy về để tiếp Hải dương, Hà nội báo kết quả, Thương bạc cùng sứ thần biết, chiếu dạng bản ấy cùng kư và đóng dấu lên đấy làm tin, do Thương bạc hứa với sứ thần Toàn quyền là sẽ gởi sắc văn đến cho Soái họ họp định bàn tạm. Về cuộc thương thuyết ở Hà nội, cũng do viên Khâm mạng mới ấy thương nghị tạm cho kịp việc.

Tuy lần này làm thế, họ không thể không ḍm dỏ chỗ nông sâu của ta nhưng thế và sức của ta là tùy ở đường sạch hay bẩn, lúc tỏ hay mờ, cũng là chuyện mà xưa kia hay sau này thường trải qua mà trước kia e khi ta đi Tây thả nổi mà không định ước. Nay thấy ta bàn bạc kết ước cùng họ khá hợp điều mà ư họ đang mong, không nghi ǵ nhau, nhưng đă là cách nảy ngoài mắc 247 giở những ngón phi lư, lại nhân đấy hồi tâm, không khỏi lại sinh ra vô số chuyện dối bậy nữa. Nếu không thế th́ mỗi ngày một lắm, rất lo rằng việc định ước không thể không mở ra mà toàn cơi đất Bắc có khi bị mất, bấy giờ mưu tính càng khó thêm. Người xưa có nói :” việc biên cương th́ một là của kẻ kia, một là của kẻ này chứ đâu có đo thời lượng sức măi làm ǵ ! 248

Hoàng thượng đă rơ thế từ lâu nên vâng lời phê bảo có nói : “ làm cũng bị tội, không làm cũng bị tội”, bọn thần vâng đọc, khôn xiết nức nở, tự xét ḿnh tầm thường không được ǵ, chẳng gỡ được nỗi tiêu cán 210 , mang tội càng sâu nặng vậy. Có điều là vận hội ngày một đổi thay, thời cơ, t́nh thế ngày thêm gay khó, quyền biến theo thời nghĩ không thể không châm chước mà ứng phó để cầu vớt vát chút đỉnh, tiện cho mưu đồ về sau. Xin dám mạo muội mật tâu, mong đợi xét đoán.

- Dâng phiến tâu : Xét năm trước, trên đường sông Qui thuận, trên th́ có lũy Qui lai trung, dưới có hai lũy Hy du, Hải tŕnh để pḥng đuờng sông cùng trên dưới hai lớp róng gỗ mà hai  lũy Hy, Hải hợp cùng đồn sau cửa Lộ châu, lại pḥng cửa đầm xă Diên trường cùng hai lũy Qui thuận, bờ sông đều có lũy dài, mở cửa pháo xiên về phía sông để chuẩn bị khi cần th́ đặt súng bắn chéo.

Vừa qua, nghe sức phải đắp lại thêm, nhưng xét Qui thuận, Lộ châu, trước sau 4 đồn lũy, số biền binh ở đấy đều sung vào việc tập luyện pḥng bị, xin phái thêm 2 quản vệ, 4 suất đội, 200 biền binh đến các lũy ra sức đắp thêm, do các Phó sứ Tham biện Pḥng luyện là Vơ Lữ, phái ủy cho Cai đội Lê Thuận Lư đi trước, theo dấu cũ mà chỉ bảo, đốc sức. Tham biện Pḥng luyện mỗi ngày luân phiên đến đôn đốc làm việc để năm ba ngày cho xong, c̣n cửa đầm Diên trường xin để các Phó sứ sang khám, chẻ tre, lấy đất lấp bớt, chỉ chừa một cửa nhỏ nước chảy để tiện bắn chụm. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Xong phải xin đặt súng cùng lính giữ ngay.

 

 

- Tháng 11, dâng phiến tŕnh : Mồng 1 tháng này thần tuân lệnh truyền Lănh Đề đốc Nguyễn Hanh mật bảo Phó vệ úy Vơng thành là Lê Văn Bằng cùng 30 tên lính giả danh đi bắt hổ rồi đến xứ Năm khe trinh thám. Thần sai riêng viên Dịch thừa của trạm ở Kinh là Châu Viết Ḥa cưỡi ngựa chia nhau đến xứ Năm khe và vùng núi An nông, tiếp tục ḍ la đến ngày mồng 2 Châu Viết Ḥa cùng chiều mồng 7 chia cho Lê Văn Bằng về trước báo cho Đội trưởng Vệ Vơng thành cùng khai là không có âm thanh, dấu vết ǵ. Chiều hôm ấy, Lê Văn Bằng về báo: Lần ấy đi thẳng tới Năm khe, theo đường núi đi khắp hai bên đầm băi đến vùng núi đá Phù bài 249 cùng các vùng núi gần trạm Thừa lưu không thấy có vẻ ǵ khác.

Hôm trước nghe Văn minh Quận công Hồng Dật nói rằng Năm khe là nơi họp đảng, theo lời Pḥ mă Nguyễn Cửu Trản thuật lại th́ lần ấy cả Thái giám Trần Đạt cùng nghe rơ ràng. Thần đă hỏi Hữu quân Lê Sĩ 250 đến nhà Pḥ mă hỏi nguyên ủy, cứ khai là nghe quận công ấy nói như thế chứ viên ấy không có nghe thấy chưa từng dám nói. Lại nghe ông ta nói ở An ḥa có mấy tay hảo hán mưu riêng cùng nhau lén phá dân đi đạo, thần liền phái ngay người ngầm sang ḍ đích xác nhưng lặng tanh không thấy ǵ cả, trộm nghĩ dưới ổ trục xe 251 quả có người ấy việc ấy, hơi tiếng khó che cho hết, nay dựa vào đó mà phái người đi ḍ chuyện của Tử hư 252 có khi do kẻ hiếu sự tung ra, đều là tin đồn đăi thất thiệt đấy thôi. Kính vâng Châu phê : Tên nào biết rơ mà chưa giúp cho nó thú tội th́ giam lâu càng khó rơ. Cần phải giúp nó ngay th́ mới xử rơ được.

- Cùng Thượng thư Phạm Phú Thứ dâng sớ nói : Mồng 10 tháng này vâng giao 3 bản mật tâu của Nguyễn Tư Giản cùng lời phê dặn các việc, bọn thần tuân vâng bàn xét thấy trong đó đại lược là sự tham bạo của người Pháp khó mà làm láng giềng được. Muốn chế ngự được mũi nhọn hung ác đó th́ phải có tay mạnh. Hiện nay, kẻ mạnh ở phương Tây là nước Phổ. Viên ấy muốn có sắc ấn toàn quyền, cáo bệnh rồi cải trang cùng Ngô Hoằng, Bùi Viện sang Cảng, theo Vương Sưu để liên kết với Phổ, đến đô thành nước họ bắt chước Thân Bao Tư 253 khóc ở sân Tần để xin binh sang rửa nhục lớn. Lời nói ấy rất hùng tráng, chí khí rất lớn lao, xuất phát từ ḷng trung trinh phẩn nộ chưa phải là trái chính sách, có điều là bọn thần trộm có chỗ nghi : các nước mạnh của phương Tây th́ Nga, Anh, Pháp là chúa trùm, sở dĩ Phổ sánh vai được cùng đuổi kịp như ngày hôm nay là nhờ không tự đại, không làm cho người ta nghi vậy. Ba thành ở phía Đông bị Pháp chiếm đă mười năm rồi, nếu một sớm kéo quân khôi phục lại, nếu trở bàn tay, người Pháp nhận tiền bồi thường kể c̣n 50 năm mà chưa thôi, ấy là ta cam chịu ḥa mà chúng được lợi lớn là lượng chừng chúng với ta kết nhau nương tựa như môi với răng, hai nước giữ cái t́nh hợp tác bề ngoài không thể bỏ nhau ngay được. Nay khiến cho kẻ kia bỏ lợi lớn mà t́m sự đền bù nhỏ thật e chưa chắc. Người Thanh bị Anh tàn ngược ngày càng chồng chất mà oán sâu, bấy giờ mới khiến Sùng công đi Tây cầu cứu với Công hội 254  giúp đỡ để cởi ách ấy trong tương lai. Sùng công đậu măi ở các nước phương Tây đằng đẵng đến nay, kết được niềm vui mà rốt cuộc cũng chưa vào được Hội, xét ra là v́ do người Anh nắm hội ấy. Nay ta chưa có được cái thế tiên dung 255 của Sùng công mà muốn làm cái kế của Lân Phạt 256 thật e chưa chắc.

Ôi ! Lấy danh nghĩa nhường Tần mà đánh Tề để thêm đất, Tần không bị Sở ghét mà thế của Tề không lớn hơn Sở th́ Sở đắc chí vậy ! Tách ĺa người Kim mà đi cầu quân Nguyên ở xa chỉ làm cho quân Kim ở trong thêm thù hơn mà quân Nguyên lại làm cho Tống hao tốn hơn. Việc đă qua mà không soi gương được hay sao ? Việc trong thiên hạ là Thế, là T́nh. Thế là Sức, T́nh là Lợi vậy. Đối với Phổ chỉ là cái T́nh mới đến mà Pháp th́ đă ép bằng Sức cho nên nước xa mà lửa gần th́ sông Giang sông Hán không dập kịp ánh sáng cỡ đom đóm 257. Kẻ ta giao thiệp th́ ở xa, mà kẻ ta thù th́ ép đến, mối hại sẽ như thế nào? Huống chi trước kia Trần Hi Tăng 258 về chưa từng nói Vương Sưu dùng được người PhổNgô Hoằng là bọn lái buôn 259. Bùi Viện có chí nhưng chưa thử thách, vả lại lấy được binh nước Tần đang mạnh cứu một nước Sở đă mất th́ chỉ mỗi một ḿnh Thân Tử mà thôi 260 . Được hay mất sau chuyện đó, cái Thế rất nhẹ mà nghĩ đến cái T́nh lợi hại trước mắt của quốc gia  vốn đă không bằng được nhau vậy. Vâng phê : đă rơ về cơ hội mà lo ngại về khó khăn của nó.

Bọn thần lui về suy nghĩ càng thấy cái khó của nó mà không thể không nghi được. Đành rằng ngọn lửa tham của người Pháp đang hừng hực th́ ta cũng cụp tai nhai lưỡi để chịu tróc nhớt ư ? Bọn thần ngày đêm dốc cạn sức lo lắng ngu ngốc, trộm cho là muốn chế ngự người Pháp th́ nên như người Pho làm cho Pháp không sợ mà nên như người Thanh, kết giao với các nước Tây. Có thể sắp tới, hai miền Nam Bắc thế chúng ngày càng ép th́ ta chưa thể mưu tính xa. Mưu mà không làm nỗi th́ bị nhục. Nguyễn Văn Tường, Trần Đ́nh Túc sớm muộn rồi sẽ báo tin về, nếu chúng y theo lời thư ta gởi th́ tốt, nếu vạn nhất tướng họ sửa thư đó, có những điều cưỡng hành, yêu sách mới chịu giảng ḥa, ta nói họ không nghe theo mà bỗng nỗi mối binh, e hại càng lớn. Xin hăy nín nhịn tỏ ư ḥa : phía trong th́ xin họ một vài người có khả năng quân sự dạy tập việc binh, mở cửa mời họ đến đặt lănh sự để tập buôn bán khiến họ dứt khoát không nghi ta, ngoài th́ cử nhiều sứ giả lấy danh nghĩa thăm viếng mà đi chơi, kết ḥa hiếu với các nước láng giềng. Cầu Phổ không được th́ giao thiệp với Anh, nếu họ đ̣i bến tàu, đ̣i có đảo để ở tạm ta đều cho ngay. Nếu Anh, Phổ mà đều tính chuyện v́ ta th́ binh ta đă tự mạnh, vũ khí càng thêm sắc, họ nguyện giúp càng đông, trong ngoài kết hợp chặt chẽ khiến ta có thể đưa người ra chận bớt quyền người Pháp vào lúc ấy được.

Thánh nhân nói : Rồng ngóc đầu lên th́ rắn co ḿnh lại, phải ch́u theo đường đi sạch sẽ hay dơ dáy, không chịu được sự cầm chân ở Cối kê th́ không phá nát được nước Ngô 261 , không nhịn được tước phong Thục Hán không diệt được Hạng 262 . Ta mười năm nay chưa duổi ra một sớm cũng chỉ v́ chưa co được vậy. Người xưa bàn việc binh mà trễ năi th́ họa lớn, ngày nay dùng binh nhanh lại sợ họa lớn, cái thế tương phản như vậy 263 . Bọn thần ư kiến ngu cạn mong cho mau mà không chắc được hiệu nghiệm. Nỗi phẫn lên th́ hối hận tất nhiều,chỉ thường giở điệu viển vông nghĩ đi nghĩ lại rất biết là mang tội quá nhiều, chỉ v́ không dám bụm miệng làm thinh, dùng lời bụi vẩn nói lên, mọp vâng xét định.

- Tháng 12, can việc Nguyễn Văn Diệu mạo vào sách Anh danh, không xét rút ra được, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Can việc bộ H́nh cứu xét Bùi Hi, Nguyễn Trạch can việc viết thư riêng, xin giao tra xét, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

 

Quân Pháp tấn công thành Hà Nội

 

Giáp tí năm Tự Đức thứ 27 (1874)  Ông 62 tuổi

- Tháng giêng, vâng giá hạnh Thuận an duyệt biền binh bắn diễn tập nhanh nhẹn, được thưởng gia 1 cấp.

- Tháng 2, can việc thuộc ty thảo phiến cho tỉnh Nam định mộ binh trễ năi, bị giáng 1 cấp lưu . Can việc thuộc ty nhận lo trể năi sớ của lính Thị vệ khai xin tiêu hủy số nhung y hỏng rách, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Can việc tháng chạp năm trước ghi lộn xộn số lính t́nh nguyện nhập vơ học sinh, bị phạt bổng 1 tháng.

- Tháng 3, quân binh ở Tuyên 264 đánh tan giặc Anh 265 ở An lập, báo tiệp. Cơ mật viện tâu : Hoàng Anh quấy nhiễu ở các hạt, quân thứ ở Tuyên có cả vạn lính dơng không phải là không đủ để đánh vậy. Thế nhưng quan Thứ ở tỉnh Tam Tuyên trù xét th́ muốn rút lính dơng ở hai tỉnh Cao lạng. Hà nội th́ muốn mượn binh thuyền của người Pháp. Tỉnh Lạng th́ muốn gọi Lưu Ngọc Thành, từ khước là đang triệt về. T́nh h́nh giặc th́ cứ bàn lan man như thế th́ thật khó lường xa. Trộm nghĩ việc giữ yên biên giới chỉ có đánh dẹp hoặc vỗ về mà thôi. Một mặt để Nguyễn Uy gởi thư Lưu Ngọc Thành nói : Nước chúng tôi với Pháp kết giao hiếu mới có 10 năm mà soái ấy muốn đánh giúp không phải là không công phẫn, quư Tổng thống thủy chung 266 việc này, vội muốn triệt binh th́ t́nh nghĩa ngh́n trăm năm mới gọi là ǵ ? Một mặt để cho quan tỉnh Hà nội hỏi phái viên Pháp Lê Na đánh giúp để thông đường buôn bán xem họ đáp lại như thế nào rồi xét làm cho hợp. Kính vâng chuẩn y.

- Can việc thuộc ty nhận xét trể năi việc Phó vệ úy Tôn Thất Nghị gây việc nhũng tệ, bị phạt bổng 1 tháng.  Vâng tuân ân dụ nhận tết nguyên đán, vốn bị phạt giáng 8 cấp lưu, được khai phục 5 cấp.

- Kính vâng Dụ trong có khoản : Quyền giả Tham tri 267 bộ Lễ sung làm Phó sứ đi Tây 268Nguyễn Văn Tường mùa Đông năm trước đă giảng giải thu hồi 4 tỉnh, được thưởng chức Thượng thư bộ H́nh sung Cơ mật viện đại thần, tấn phong Kỳ vĩ bá. Vả Nguyễn Văn Tường với Trẫm, tri ngộ tuy do từ huyện Thành hoá mới bắt đầu nghe tiếng nhưng phần nhiều là do Thự Hiệp biện Trần Tiễn... đề cử mới biết, nhân đó mà tiến dần. Nếu không biết cái lệ ngh́n thu, suy ra tận gốc để thưởng mà thôi được ư ? Trần Tiễn... được chuẩn cho thực thụ lại tái thăng Thự Văn minh điện đại học sĩ 269 mọi hàm như cũ, gọi là tiến cử người hiền th́ nhận thưởng trên vậy, xưa nay cùng nề nếp đó, quyết không được khước từ, huống chi năm gần đây Cơ mật việc nhiều, vài ba đại thần ngày đêm tựa sức nhau thật nhọc đuối. Ấy là Trẫm không có đức khiến cho quần thần không được nghỉ ngơi, ngày ngày trông mong lúc nào được thấy cảnh thái b́nh, lúc nào thấy được kẻ nhọc nhằn phải nghỉ ngơi, phải nới sức để tiến bộ.

- Tháng 4, cùng Lê Bá Thận, Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Tư Giản, Phạm Phú Thứ tâu: Mồng 1 tháng này kính vâng Châu Dụ : việc nhiều th́ lộc hậu, chức trọng th́ trách nhiệm cao xưa có đường phong nay nên châm chước, lệ định rằng sung Cơ mật viện đại thần th́ phạm lỗi việc công được giảm phạt mà bổng chưa thêm nghĩ cũng chưa xứng. Nhiếp thân đài 270 việc ít hơn mà c̣n được đặc biệt thêm bổng huống chi là việc của Viện ? Thân với người thân, hiền với người hiền cũng là một đạo thôi. Từ nay định cho cứ hễ sung Viện bạc, đại thần th́ toàn năm mỗi người đều được thêm tiền bổng 300 quan 271 bắt đầu từ nay, giáng phạt miễn khấu, vĩnh viễn giữ lệ ấy.

Bọn thần kính xem, nh́n nhau sợ, thẹn không biết nói ǵ. Trộm nghĩ, bọn thần không có khả năng, đang đợi chịu tội. Khu phủ làm việc có kẻ trước, người sau, kẻ lâu, người mới không đều mà tài cũng không xứng với ơn đăi ngộ, sự nhọc nhằn không che được lỗi lầm, nhất là đang lúc vô sự c̣n không dám mượn cớ việc nhiều để mạo nhận bổng lộc ân huệ huống chi nay, ngoài th́ láng giềng mạnh xử ép, trong th́ quân nuôi đă 5-6 năm mà chưa giải, dưới th́ không lấy ǵ cứu gian nan, trên th́ không lấy ǵ làm thư thái tiêu cán, bọn thần tự hỏi ḷng, thật là chỉ sức nhỏ mà gánh nặng, dây ngắn mà múc sâu, quá nhờ ơn bao dung được khỏi tội là may, lại trộm hưởng thêm lộc để thêm lệ 272 .

Vả chiếu theo lệ định, những sai lầm việc chung bị phạt đều được chước giảm, như thế từ trước đến giờ chưa thêm bỗng mà đă được cho ở đấy rồi. Lại nay các quan trong ngoài xuống đến một mạng người lính, phận tuy có lớn nhỏ, chẳng ai không đem cực nhọc mà đeo đuổi công việc, c̣n chưa được bàn đến việc tăng bổng, bọn thần có công ǵ mà được hưởng riêng ? So với các ngài ở Thân đài, lệ trước nhận lương bổng ngoài cách, chẳng những ḷng có chỗ không yên, e với nghĩa cũng chẳng nên lạm nhận. Mọp trông lượng cao minh cúi xuống chiếu cho bọn thần ngu ngốc, đem khoản tiền bổng mới thêm cho bọn thần, được đ́nh miễn, đợi ngày nào các quan viên văn thần có lệ thêm bổng, bọn thần nhất loạt nhận ban, không dám nhường suông nữa, ngơ hầu hợp nghĩa công lao trước bổng lộc sau, hoặc cũng nói được là thích hợp chút ǵ trong muôn một vậy.

Nay dám hợp lời kêu xin, mọp chờ minh chỉ. Kính vâng Châu phê : Đă biết rằng như thế không đủ làm tổn ích, chưa xứng với đạo mà ḷng trẫm đối đăi với bề tôi. Có điều nước nhỏ, thuế ít nên đành phải tỏ ơn và lễ nhỏ như thế đấy thôi. Huống chi quyết định ấy là lệ măi măi, lượng theo cước mà nhận lộc chứ chẳng riêng ǵ các khanh mà! Lấy lư ǵ mà từ khước ?

- Can việc cùng Viện bạc dâng phiến xin cho Nhă sĩ Đặng Văn Kiều về Nghệ hiếu dụ không được việc, bị giáng 2 cấp lưu.

- Tháng 5, can việc thuộc ty ở Cơ mật viện vâng sắc có sai lầm, bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 6, can việc Cơ mật viện chậm lập phiếu tâu mật của Tổng đốc Nghệ an là Nguyễn Chánh, bị giáng 2 cấp lưu.

- Vâng dụ các ư : măi măi giữ trung, cần, cứu gỡ kịp thời những khó khăn, không để Trẫm phải lo nghĩ mới là hết ḷng với chức vụ.  -Can việc cùng các đại thần cấp bằng, phát cho Nguyễn Đức Hậu, bị giáng 4 cấp lưu 273 . -Can việc cùng bộ thuộc là bọn Trần Khắc Nghị giấu, giảm số đào binh, bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 7, cùng Cơ mật viện đại thần là Thượng thư Nguyễn Tư Giản, Phạm Phú Thứ dâng phiến tâu: Nay vâng cho bọn thần quỳ dài ngoài cửa lớn của cung để quan Nội các đọc sức hỏi. Bọn thần vâng nghe, thật rất sợ hải, không chổ dung thân, vâng chạy vào nhà Tả vu, lại vâng đọc lời Châu dụ, lời lời nghiêm khắc hơn búa ŕu, bọn thần nh́n nhau nhận rơ tội lổi, trộm lấy lẽ hơn 10 năm nay biện cương nhiều việc binh đuối của hao, ngữa phiền cửu trùng tiêu cán, bọn thần tội không thể từ, vâng chiếu nhiều lần đ́nh nghị các sự kiện. Tôn nhân hoặc đ́nh thần với bọn thần nhiều lần bàn kỹ nên chăng rồi mới khởi thảo.

Thần Trần Tiễn... thật chẳng  dám lấy thành kiến mà nh́n người, thần Phạm Phú Thứ, Nguyễn Tư Giản cùng Lê Bá Thận, ư kiến có chỗ không hợp cũng cân nhắc trước sau, không dám cẩu thả đồng ư, chỉ có điều là bọn thần trí thức ngắn cạn, tài năng yếu kém, không thể ngữa thấy chổ sâu xa đến nỗi sinh nhiều việc, để lại mối lo, chưa thấy chút ǵ có thể vớt vát được. Bọn thần ngày đêm lo sợ, càng thấy như rơi vào hang sâu. Trước đây tuân lo bàn về thương ước cùng thư Thương bạc, khoản nào khoản nấy đều bậy, như bị đoạt mất hồn phách quay về lo lắng, nhiều lần vâng bị khiển trách nghiêm khắc, tật điếc, đui mới được mở ra mà xót xa hối hận đă không kịp nữa.

Lại vâng nghiêm huấn sức hỏi, chỉ có cúi đầu hối lỗi mà thôi. Từ nay trở đi xin răn dặn nhau sửa chữa tội trước, vĩnh viễn thường không dám giẫm nhầm điều trái đạo để mắc lại tội, ngữa mong mặt trời trên cao, nói tự đáy ḷng, không dám dấu diếm chút nào, bọn thần run sợ, rất đổi hớt hăi 274 liền dám mạo muội xin chịu tội. Kính vâng Châu phê : Chưa chắc chân thành nhưng cũng là có học. Người quân tử há nỡ dối trời măi ư ! Khỏi cần gạn lại, sẽ có chỉ.

- Tháng 9 can việc Sứ bộ đi Thanh trở ngại lâu chưa về, bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 10, vâng Dụ có khoản : Hôm trước, ngẫu nhiên bị hàn thấp ốm nhẹ, Thái y viện nghĩ tiến phương thuốc, nay đă đỡ, yên. Đến dự có Hoàng tử Kiểm Trực, các viên Cơ mật. Trần Tiễn... được thưởng sa, đoạn, trừu, sô mỗi thứ 1 cây để khuyến khích. Vua ốm đă đỡ, vâng làm lễ mừng. Kính vâng Dụ ban một tấm ngân tiền Viết Trung, vâng ban các loại áo quần rét.  -Can việc Bộ ty chủ thủ lầu tàng thư, lấy trộm sách và sổ bộ, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Vâng Dụ có khoản : Hôm trước Trẫm mệnh giá đích thân duyệt tập trận ngựa, tập trận voi, tuy người, ngựa đông đảo, cũng có một vài vụ sợ sệt, quưnh quáng cũng là chuyện khó tránh khỏi, c̣n th́ đều được nhuần thục, không trái kỷ luật mà một khi nghe sắc mệnh th́ thao luyện cả tháng để chờ đợi, cũng đáng gọi là siêng năng. Trẫm há nở hà tiện việc trích thưởng mà không dùng nó khích lệ sĩ khí, an ủi ḷng quân hay sao ? Kẻ lo việc điều khiển là Trần Tiễn... và kẻ lo việc luyện tập là Lê Sĩ, đều được thưởng kỷ lục 2  lần. Lại ban cho Trần Tiễn... một sợi đai ngự dụng dát vàng, nạm châu báu màu vàng, viền quanh bằng san hô và pha lê để nhung phục đầy đủ, rực vẻ oai nghi.

- Tháng 12, Cơ mật viện tâu : Nay vâng Châu phê trong có khoản : Cuộc tiễu phỉ ở Tam Tuyên dùng đạo binh của Lưu Vĩnh Phúc làm lực lượng chính nhưng y lại khước từ để về giữ Bảo thắng. Bảo thắng là cửa ngỏ thông thương, nếu như người Pháp có phiền trách điều ǵ th́ sao ? Bọn thần vâng xét Hoàng Tá Viêm lâu nay vâng mệnh điều độ cuộc tiễu phĩ đă nên cuộc rồi, cứ nghe theo mọi liệu tính của ông ấy. Vừa qua, Tá Viêm điều ba đạo sang Tuyên để tiễu quân Hoàng Anh. Gần đây tiếp tư văn th́ đă tiến hành. Vĩnh phú cũng báo là đă đưa phu vận lương đến nơi. Như vậy là thế đă thành, người đă tập kết, chính là có thể gặp dịp rồi. Huống chi việc binh thường là thoắt chợt, có đến tận nơi mới rơ hết được, xin Dụ cho quan ở Thứ nói cho Vĩnh Phúc yên ḷng cố sức diệt giặc, sớm dẹp bọn cướp Hoàng Anh cho xong việc biên giới mà hoàn thành trách nhiệm.

- Dâng phiến tâu : Kính vâng Châu phê, trong có khoản nói : Giang lưu ba, Tân gia ba không phải là Hạ Châu à ? Thuộc xứ nào vậy ? Trần khanh hăy tŕnh lên. Thần tuân vâng xét t́m : Giang lưu ba, Tân gia ba, Hạ châu đều thuộc địa phận Đồ bà, một bị Xích mao chiếm lấy đặt tên là Hạ châu hoặc Tân gia (tức la Singapore ngày nay), hoặc gọi phố mới đều là một xứ cả, một là bị Ḥa lan chiếm lấy đặt tên làm Giang lưu ba (tức là Indonesia ngày nay). Từ Hạ châu đến Giang lưu ba, đi thuyền buồm mất 8-9 ngày, đi tàu thủy 1-2 ngày mà thuyền bè tấp nập, hàng hóa buôn bán mạnh hơn ở Giang lưu ba.

- Can việc bản tâu của đạo Quảng trị cùng việc đắp đê ở đường cảng Lộ châu cùng mua gỗ làm cừ, bị giáng 1 cấp lưu.

 

 

 

CHÚ THÍCH:

 

224.   Biết, nhận : biết = sự tuyển bổ của vua thông qua guồng máy triều đ́nh và thi cử; nhận = tiếp thu ơn vua, tức làm quan.

225.    Trung sứ : sứ giả làm nhiệm vụ riêng của cung đ́nh .

226.    Kim cách vô tị : không tránh nhiệm vụ quân sự. Lấy ư Kinh Lễ: Tam niên chi tang, kim cách chi sự vô tị giả giả... (đang để tang cha mẹ, gặp lúc phải cầm khí giới (kim) mặc áo giáp (cách) th́ không tránh...). Theo Lễ, có tang cha mẹ th́ phải nghỉ chức quan, ngưng đi thi trong hạn 3 năm, bằng không khi bị Đô sát viện đàn hặc sẽ bị cách chức, truất tên. Cụ Trần là Thượng thư bộ Binh, lại được chính vua thăng chức nên việc vô tị được thuận lợi, khỏi mang tiếng điều ǵ.

227.    Việt phật : vượt qua sợi dây khiêng quan tài.

228.    Lời dị nghị chung: theo đạo hiếu, trong lúc để tang phải sống khổ hạnh, nhưng được thăng th́ phải khao vọng mới được coi là nhận chức mới và làm thế sẽ bị dị nghị nên cụ Trần từ chối, vin lư do tai tiếng để khỏi mếch ḷng vua.

229.    Dịch âm :              Kỳ nhất :

Ngă sinh hà trạch thử hà th́,

Sở học nan thi dữ thế nhân

Lực bất ṭng tâm ngôn cánh tác,

Lư thường lụy thế khuất nan thân.

Bán không tịch lịch Kinh văn sự,

Đại hạ qui mô trọng trách thân.

Mạc hướng bàng quan cầu giải báng,

Duy đồng tri kỷ sách tinh thần

                                           Kỳ nhị:

Niên lai đa sự cọng ưu lao

Lưỡng kiểu kinh doanh nhất thế hào

Tùng cảnh hữu tâm do tuyết nhiễm

Mai cù v́ lực phạ phong tao.

Thùy thư thống dưỡng phi tam nhĩ,

Bất giác suy phiền dỗ nhị mao,

Thán tức Tử minh nan tọa trí

Hoa sơn hà nhật thụy phương lao.

                                       Kỳ tam :

Đan tŕ dạ dạ sá đầu tiêm

Khu phủ th́ th́ bút nghiễn triêm.

Ưng thị ngạnh nam đương đống cán

Khởi như yến tước xử đường thiềm

Sự phi hữu ư thôi nhân lăo

Nhân cách vô t́nh sử sự thiêm

Thùy tự nghiệp hầu năng tạo mệnh

Mạc qui khí số tư yêm yêm ?

                                       Kỳ tứ :

Khí số yêm yêm vị tận thành,

Nhất tâm hà hoạn bất năng b́nh?

Đa niên sự vật ninh vô cổ.

Lịch đại quân thần trách thủ thành.

Trung cứ tất nhiên đồng nhất sự,

Dungsàn hề túc xổ tam sinh ?

Duy quan nhị thập dư niên nghị,

An đắc vô ngu ủy lưỡng t́nh ?

*  Tác giả chú : Ta vốn ốm yếu, gần đây bị phong ngứa khắp người.

**  Tác giả chú : chỉ cụ Trần vốn to béo, nhưng gần đây giảm, râu tóc bạc cả.

***  Tác giả chú : Ta râu tóc đă chen bạc.

230. Tử minh : Tên gọi loài cây. Sách Dị uyển chép : Có người ở huyện Vĩnh Khang vào núi bắt được con rùa to, bắt trói chở về. Gặp trời tối phải ghé thuyền cột vào gốc dâu to. Nửa đêm, nghe tiếng cây dâu bảo rùa: - Nguyên tự nhọc quá nhỉ? Rùa đáp : - Tử minh chớ lắm lời ! Họa sắp đến rồi đấy ! (Người dịch đoán là câu thơ trên có liên quan câu tục ngữ “ Cây muốn lặng mà gió chẳng dừng”, Tự Đức ngầm than thở về thời cuộc và t́nh cảnh ḿnh).

231. Hoa sơn : tên núi thuộc tỉnh Giang tô, Trung quốc căn cứ địa của Lăo giáo (Câu này có lẽ vua Tự Đức tỏ tâm sự với tri kỷ họ Trần, liệu cả hai có thoát khỏi chiếc cối nghiền của thời cuộc không ?)

232. Nguyên văn : Đa niên sự vật minh vô cổ (Nhiều năm sự vật sao khỏi có sâu cổ). Cổ là tên loài sâu rất độc dùng để luyện thuốc độc bằng cách : thả nhiều con vào chung một chén, chúng hung hăn đấu nhau, con c̣n lại cuối cùng cũng chết nốt v́ nọc độc trong đám “nạn vật” kia phát tác. Nghiền xác con này làm chất kịch độc. Có lẽ ở đây vua  Tự Đức lư luận : chuyện thực dân xâm lược là lẽ thường t́nh, đă sống nhiều năm tất phải công nhận qui luật đó, chỉ lo giữ đạo thành của ḿnh là đủ.

233. Điển bác, hộ cảnh : người bắn súng và người quan sát, bảo vệ.

234. Bắn ria : nguyên văn ‘’bính đạn’’ có nghĩa là bắn văi trên một diện tích rộng bằng cách xêdịch mũi súng nhiều và nhanh, điều đó bất tiện cho kiểu xe mới vốn nhẹ hơn nên dễ xảy sự cố mất thăng bằng hơn xe cũ vốn đằm. Bắn ria khác nghĩa với bắn đạn ria ngày nay.

235. Tiêu đoá : ụ đất đắp cao làm mục tiêu ngắm bắn .

236. Dịch âm : Sự phồn, Thự Cơ mật viện đại thần.

Văn lôi quân tử chính kinh doanh,

Nhất nhị thần đồng sự diệc thành.

Vị tất văn chương năng báo quốc.

Tu tương huân lược giải hư sinh.

Dương công thân hậu vô tài sản

Phạm tử hung tung hữu giáp binh

Nhân nguyện thiên cơ năng hạnh hợp.

Bạch đầu tương đối thoại tiên t́nh.

237. Dương công : tức Dương Chấn, người đời Đông Hán, học vấn và đạo đức được coi là Khổng tử của miền Quan tây (phía tây ải Hàm cốc, tức các tỉnh Cam túc, Thiểm tây), làm quan đến chức Thái úy (như thủ tướng ngày nay) rất liêm khiết nên nghèo măn đời. Có lần kẻ đến hối lộ ông lúc nửa đêm, bảo ông “Không ai biết đâu !”. Ông nói :  Ông biết, tôi biết, trời biết, đất biết, sao bảo là không ai biết ? Từ đó người ta thường dùng hai chữ Tứ tri để gọi lương tâm.

238. Châu : son mực tàu.

239. Phổ bồi : gọi tắt khoản bồi thường cho Đồ phổ nghĩa (Jean Dupuis) .

240. Cân= 600 gram = 16 lạng = 160 tiền.

241. Đoá trường : trường bắn tập đại bác.

242. 10 thành tiêu 1 : 10 viên được phép vỡ một viên (đại bác cổ điển chỉ có khả năng sát thương bằng nguyên viên đạn, nếu vỡ th́ vô hiệu. Viên đạn bằng gang, nếu nhồi thuốc quá nhiều sẽ bị vỡ).

243. Đỡ sợ : đỡ sợ nhầm là bị tấn công.

244. Viện Bạc : Tên khác của Cơ mật viện cơ quan do cụ Trần chấp chưởng.

245a. Xùy : nguyên văn ‘’Tẩu’’ (dùng miệng làm ra tiếng để sai khiến chó) .

245b. Ngao du trên sông qua ngày : nguyên văn ngao trường hà thượng, ư trong Nam hoa Kinh, chỉ sự thong dong tự tại không bị g̣ bó danh lợi, nhưng ở đây mượn để mô tả t́nh trạng bị vô hiệu hoá

246. Lời nói trần : nguyên văn ‘’tiễn ngôn’’. Ư nói viên Toàn quyền mới “chân ướt chân ráo” tới đây, chưa kịp nắm rơ ư đồ riêng tư và đen tối của bọn thực dân tại chỗ cũng như chưa rơ thực lực yếu hèn của triều đ́nh, may ra việc xử sự của y c̣n giữ được thiên lương bản thiện chăng (!).

247. Cành nảy ngoài mắc : nguyên văn tiết ngoại sinh chi, chỉ sự gượng ép không thể có được.

248. Câu này cũng có thể cắt nghĩa : “Việc biên cương th́ 1 nửa là của bên kia, 1 nửa là của bên này, chứ đo tài lượng sức chi măi ?”

249. Phù bài : Liệu có phải là địa danh Phú bài ngày nay?

250. Lê Sĩ Thôi : nguyên câu văn : “Hữu quân Lê Sĩ Thôi lai cai Pḥ mă viên thần”, do chữ Hán không viết hoa nên có 2 cách hiểu: a/ Quan Hữu quân Lê Sĩ Thôi đến nhà viên Pḥ mă ấy; b/ Quan Hữu quân Lê Sĩ dẫn cụ Trần (người điều tra vụ việc) đến nhà Pḥ mă ấy. Chức Hữu quân không phải nhỏ nhưng tên Lê Sĩ Thôi không thấy nổi lên trong thời điểm này, do đó người dịch nghiêng về nghĩa b, nhưng lời văn lại buộc dịch theo nghĩa a.

251. Dưới ổ trục xe : nguyên văn “cốc liễn chi hạ”, dựa ư Sử kư Tư Mă Thiên “thị Hồ Việt khởi ư cốc hạ” (đấy là rợ Hồ rợ Việt nổi lên dưới ổ trục xe). Rợ Hồ ở phương bắc, rợ Việt ở phương nam, ngụ ư khắp nơi nổi lên. Điều này đúng với t́nh h́nh xă hội đời vua Tự Đức, nhưng ư của cụ Trần th́ lại là “chả đáng ǵ mà quan tâm”.

252. Tử Hư : tên nhân vật trong bài Tử Hư phú của Tư mă Tương Như đời Hán. Tử Hư có nghĩa là Ngài - Không - Thật, và ngài đó c̣n ngoại hiệu là Ô-Hữu-Tiên-sinh (tiên sinh không có) .

253. Thân Bao Tư : quan Đại phu nước Sở đời Xuân thu. Sở bị Ngô thôn tính, ông sang Tần cầu cứu, đứng dựa tường cạnh sân chầu khóc 7 ngày đêm, cuối cùng Tần vương sai tướng cứu được Sở. Sở Chiêu vương về nước, đền ơn. Thân trốn đi, không nhận.

254. Công hội : có lẽ chỉ giáo hội.

255. Tiên dung : được giới thiệu, đề cao một cách nhiệt t́nh.

256. Lâu Phạt: chưa tra cứu được (điển tích trong Xuân Thu hoặc Đông Chu liệt quốc ?).

257. Ánh sáng cỡ đom đóm : ở đây phải hiểu là hậu quả đám cháy gây ra từ chút lửa nhỏ xíu (chế biến từ câu: nhất tinh chi hỏa năng thiêu vạn khoảnh chi sơn) .

258. Trần Hi Tăng : vốn tên là Trần Bích San, qua đời năm 26 tuổi ( trong câu đối khóc ông Trần, vua Tự Đức than: Bán chi bán văn chương cái thế (mới 1/2 của 1/2 đời người) ... ông nổi danh liên trúng Tam nguyên, v́ thế vua Tự Đức cho tên là Hi Tăng, tác giả câu : ứng thí bất trạng nguyên, thú thê bất công chúa, sĩ hoạn bất tể tướng thị hư sinh dă (đi thi không đổ trạng, lấy vợ không được công chúa, làm quan không được tể tướng là sống vô vị).

259. Lái buôn : hàm ư không đáng tin cậy, v́ nhà nho có câu “thương nhân đa trá” .

260. Thân tử : gọi Thân Bao Tư theo tinh thần tôn kính của Trung quốc.

261. Phá nước Ngô : Đời Xuân thu, Ngô thắng Việt, vua Việt là Câu Tiễn bị Ngô an trí ở Cối Kê. Nghe kế Phạm Lăi, Câu Tiễn nhẫn nhục đóng vai thần phục nên được cho về, nhờ đó khôi phục cơ đồ, trả thù đích đáng.

262. Diệt Hạng : Lưu Bang cùng Hạng Vơ đánh nhà Tần, giao ước ai vào trước Hàm dương (Kinh đô Tần) th́ làm vua. Lưu Bang nhờ Trương Lương đa mưu, Hàn Tín đa tài nên thắng cuộc Hạng Vơ chậm bước v́ phải đánh nhiều nên đến sau, tuy vậy thu góp được lực lượng lớn nên nuôt lời. Nghe kế Trương Lương, Lưu xin vào trấn Quan trung (sau này là Tây Thục của nhà Hán) xa tầm kiểm soát của Hạng Vơ, nhờ vậy chuẩn bị tốt để về sau tranh hùng và cuối cùng diệt Hạng Vơ. Câu Tiễn và Lưu Bang đều dùng chiến lược “ở nhỏ ăn tiền”. CụTrần muốn đem áp dụng cho hoàn cảnh bấy giờ.

263. Thuyết T́nh Thế và thuyết Co Duỗi của cụ Trần với cụ Phạm rất đáng chú ư về mặt logique.

264. Tuyên : nguyên văn viết Quân, người dịch nghi nhầm từ chữ Tuyên nên chữa lại cho hợp nghĩa.

265. Giặc Anh : giặc Cờ vàng do Hoàng Sùng Anh cầm đầu.

266. Thủy chung: ngụ ư rằng giặc Anh khởi thủy là của Tàu, Lưu ngọc Thành truy kích, giờ bỏ cuộc là không trọn thủy chung.

267. Quyền giả Tham tri: chức Tham tri thuộc Hàm Ṭng nhị phẩm, dưới Thượng thư 1 bậc (Thượng thư hàm Chánh nhị phẩm). Vào thời điểm này, phẩm hàm của ông Tường c̣n thấp nên phải mang chức giả cho đúng tầm cỡ Phó sứ.

268. Đi Tây : đi điều đ́nh với Tây tại Việt Nam , trên phần đất đă nhường cho Tây.

269. Con đường nhiêu khê của lần thăng này : Cụ Trần hiện là Thự Hiệp biện đại học sĩ, về phẩm là Ṭng nhất phẩm nhưng cấp th́ thấp hơn thực thụ Hiệp biện. Nay thăng 2 bước cùng một lần : Bước 1 : Thực thụ Hiệp biện để lên 1 cấp ; Bước 2 : Thăng Thự Văn minh ... lên một cấp nữa, về hàm th́ lên Chánh nhất phẩm, thuộc vào Tứ trụ đầu triều .

270. Nhiếp thân đài : tên gọi Tôn nhân phủ. Quyền lợi ở đấy cũng khá, các chức Tả tôn khanh, Hữu tôn Khanh cũng hàm Chánh nhị phẩm, ngang với Thượng thư.

271. Cũng nên lường mức phấn khởi của vua Tự Đức nhân thu hồi 4 tỉnh miền Bắc : lương hàng năm của Thượng thư như ông Nguyễn Văn Tường là 250 quan thêm tiền may đồ Tết 50 quan, như thế là tăng lương 100% !  Lương Hiệp biện của cụ Trần là 300 quan + áo Tết 60 quan = 360 quan nay được : Văn minh: 400 quan + áo Tết 70 quan + tăng 300 quan = 770 quan . 

272. Lệ : tội (ngày nay vẫn dùng từ tội lệ) .

273.Nguyễn Đức Hậu cũng như Nguyễn Hoằng ở Nghệ An là 2 người theo đạo Công giáo,  giỏi ngoại ngữ và được sử dụng như t́nh báo kiêm đặc phái viên. Cụ Trần bị “dính đ̣n” vố này hơi nặng.

274.Hớt hăi : nguyên văn “vẫn việt chi chí” (té sấp té ngữa đến nơi đến chốn !!)

         

 

 


 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

               

  

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH  VIỆT VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN

 

 

  

QUYỂN V

 

 

Triều đ́nh Huế- 1875

 

 Ất hợi năm Tự Đức thứ 28 (1875)  Ông 63 tuổi.

- Tháng giêng, trên ngự chầu, gọi lên cho ngồi, vâng mệnh truyền đọc thơ ngự chế nhân tết nguyên đán cùng một bài Quảng yên báo tiệp. Kính vâng Sắc bảo giao, ngụ ư cùng khích lệ nhau gắng sức.

- Kính vâng Dụ: Sáng 29 tháng này duyệt binh, phái Thự Văn minh điện đại học sĩ, Lănh Thượng thư bộ binh Trần Tiễn... sung làm xuất lệnh đại thần, đến ngày ấy nếu Trẫm trong ḿnh chưa khoẻ, cùng phái đại thần ấy sung làm Khâm mạng duyệt binh đại thần lănh sắc mệnh Long kỳ xuất lệnh duyệt kỹ việc, xong theo sự thực tâu lên để tập quen quân luật.

Bấy giờ ông mắc chứng đau bụng xin nghỉ, vừa hơi đỡ liền gượng vào bái tạ chầu hầu, được gọi vào diện sắc :- Khanh đă đỡ chưa ?  Ông tâu:- Bệnh thần nay đă giảm nên lật đật vào bái tạ.

Vâng Sắc nói : - Trẫm thường thể tất cho các quan, thấy khanh một lúc mà vái tạ đến hai lần nên ḷng chưa yên, khuyên khanh hết ḷng phụng sự để yên nước nhà, chuyện vặt trẫm không nỡ trách đâu. - Vâng tuân ân dụ nhân tết nguyên đán, nguyên giáng 10 cấp lưu được khai phục 6 cấp.

- Tháng 2, vâng sung làm Đại tự tán, được ban thích phúc. Can việc Khâm thiên giám không đoán trước được nguyệt thực, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.  -Can việc tàu của Phú soái ở Gia định, vào cửa Thuận an, bị giáng 2 cấp lưu. - Can việc thư lại của Bộ ty là Ngô Văn Dật lục chậm công văn, bị giáng 1 cấp lưu.

- Cung kính lập xong Chính phó Phả: Trước kia, Thế phả tộc Trần viết chung các chi trưởng và thứ. Năm trước, hồi tháng 10, Ông biên tập lại, chi trưởng làm Chính phả, các chi thứ làm Phó phả, theo gốc phân chia thứ tự các đời minh bạch. Đến lúc này biên xong, ông soạn thêm bài tựa, định lệ ba năm một lần hội biên, ra lịnh cho thư thủ viết tinh hơn 10 bản, chia giao cho tộc thuộc vâng giữ.

- Tháng 5, vâng Dụ trong có khoản : Lần này Trẫm đến cửa Thuận an, thân duyệt các trận thủy lục cùng biền binh bắn người gỗ đều được chỉnh tề nhanh nhẹn, Trẫm rất khen. Viên chuyên tập là Hữu quân Lê Sĩ cùng viên Lănh Thượng thư bộ Binh 276 là Trần Tiễn… đều được thưởng kỷ lục 2 lần. -Can lấy nhầm bảng gỗ, treo cờ không hợp, không thân sức được, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. -Can việc quân thứ Tĩnh man đánh dẹp, hết khí giới, xin thêm, giải quyết chậm trễ bị phạt bổng 1 tháng. -Ngày 18, em là viên tử Tự Phát phủ quân 277 qua đời.

- Tháng 6, can việc tháng 8 năm 26, Bộ ty làm trễ các khoản giáng lưu của vơ viên ở ngoài, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách. Can việc Hộ trưởng Tôn thất Tháp làm đạn278  ria không cẩn thận, bị phạt bổng 3 tháng ghi sách.

- Tháng 7, can việc giữ áo măo trên thuyền rồng làm sai khác các sắc, mục, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Can trong đội Vũ lâm có một vệ binh lính quá nhỏ bé, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Dâng phiến tâu: Trộm v́ thần chỉ có một đứa em trai lúc sống nương tựa vào thần, nay đă từ trần trước thần. Nỗi đau đớn của chim tích linh279 thật như cắt ḷng. Hăm bảy tháng này chính là ngày an táng, t́nh cốt nhục rất nặng không thể đừng được. Ngữa xin cho thần được nghỉ làm việc tại Thự trong ngày mai 27 để được về chiếu cố cho em thần trong việc ấy. Xin dám mạo muội thưa bày, mọp chờ ân chỉ. Kính vâng Châu phê : Gần đây việc nhiều và gấp, khanh là đầu ban, nếu gặp việc khẩn phải đến ngay để bàn. Chớ trể năi hỏng việc.

- Tháng 10, can việc thuộc viên của Viện Cơ mật biên chép sơ suất, bị giáng 1 cấp lưu.  -Can việc các đồn lũy Thuận an bắn đại pháo điều khiển không nghiêm, binh lính bị đạn làm chết và bị thương, bị phạt bổng 1 tháng.  -Can việc dự hội đồng xét duyệt biền binh Cẩm y, giải quyết trễ năi các khoản, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách.

 

 Đường phố Huế 1875

 

    Bính tư năm Tự Đức thứ 29 (1876)  Ông 64 tuổi.

- Tháng giêng, can việc thuộc viên Lang trung của Bộ vắng mặt ở cuộc hội thẩm, bị phạt bổng 1 tháng.  Can việc bẩm báo chậm số nhân viên đi theo Thứ, giữa đường bị bệnh quay về, tiền của quan không nộp lại, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Can việc thuộc viên ở Sử quán là Bùi Ngọc Chúc  đủ hạn thăng trật mà dẫn lệ không hợp, bị phạt bổng 3 tháng.

- Tháng 2, kính gặp lễ Đại tự, vâng sung hỗ ṭng, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 3, can việc xét bổ suất đội Tấn thủ trái lệ, không hợp bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. -Can việc để việc Bộ dồn đọng, bị phạt bổng 6 tháng.

- Tháng 4, can tŕnh chậm tư văn, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. Can việc cùng Viện bạc dâng phiến đem phái viên của Phú soái đến bàn việc nhưng không tuân theo điều đă bàn, bị phạt bổng 1 năm. -Can giải quyết trễ việc bắt lính nhiều hơn danh sách, gây bất lợi đă lâu chưa xong, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

-Tháng 5, vâng giá đi chiêm bái, ngẫu nhiên gặp mưa gió, có dự xu bái, được thưởng một chiếc kim tiền nặng 2 tiền.  Dâng phiến tâu : Vâng xét Bộ của thần công việc nhiều cần có người siêng năng am hiểu mới giải quyết nhanh được. Nay có Lê Hữu Tá được chuẩn bổ ngoại chức Thương biện khá đáp ứng nhu cầu, lại xét hiện có Thự hữu thị lang bộ Hộ, quyền Kiêm Phó đô Viện Đô sát là Lê Điều, vốn người mẫn cán, trước kia từng Thự thị lang Bộ thần, đă tập rành việc Bộ, ngữa xin ân chuẩn viên ấy chuyển bổ về Bộ thần một chức để có một tay giúp đỡ. Kính vâng Châu phê : Đă định rồi th́ cũng cho như thế, chờ chuyển bổ. Sắp đến hăy cùng nhau gắng sức làm việc. -Can thảo chậm sớ tâu tỉnh Nghệ an cùng việc Hà tĩnh đổi đạo làm tỉnh, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 5 nhuần, vâng Dụ có khoản : Bộ Binh việc nhiều lại dồn đọng, nay đă tăng cho chức Thị lang biện lư, sung một viên nữa. Chức vụ đại thần không gần việc nhỏ, huống chi tuổi cao khí suy càng nên thể tất. Vậy Trần Tiễn... Lănh Thượng thư bộ Binh, từ nay được phép trong mọi việc của Bộ, việc nào thuộc thuyên, trừ, hương, cách, về nhung vụ, binh chính, mọi việc quan trọng chưa có lệ định, lấy danh nghĩa để duyệt tâu, ngoài ra, các việc đă có điều lệ để tuân cùng những việc tư, bảo tầm thường th́ đều để cho các viên Thị lang, Biện lư của Bộ ấy cùng bàn xét giải quyết, chẳng cần quấy rầy để được rảnh rỗi lo cho các việc đôn đốc, duyệt xét, đ́nh nghị mới có thể dồn tinh thần mà tính sâu xa để có được những cố gắng lớn, đóng góp cho công cuộc thịnh trị.

- Tháng 7, can việc thuyền Đằng huy mắc cạn, bị giáng 1 cấp lưu. Bộ Binh dâng sớ xin đem số biền binh, lính dơng chết trận và thất lạc, thuộc các tỉnh, phủ Thừa Thiên, Quảng trị, Quảng nam, Nam định, Hưng hóa, theo lệ cũ tặng tuất ấm nhiêu.

Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Loại ấy nghĩ cũng c̣n nhiều. Từ khi Đà Nẵng hữu sự đến nay, số mất tích không ai khai báo. Bộ hăy sức rộng răi. Đừng để sót.

- Tháng 8, can việc cùng Bộ xét tư cho Phan Vơ Chí không đủ chứng tích, bị giáng 2 cấp lưu. Bộ Binh tâu : Nay đến kỳ nước Pháp giao tặng món quà ḥa hiếu. Đă mở bụng súng điểu thương lau chùi sạch sẽ, xin đem bắn thử ở đoá trường cửa Thuận an. Kính vâng chuẩn y . -Can việc Nguyễn Xuân dùng nhầm ấn tín bị giáng 1 cấp lưu. Tuân vâng ân dụ nhân Vạn thọ khánh tiết nguyên giáng 7 cấp lưu, được khai phục 4 cấp.

- Tháng 9, can việc Ty thuộc ở Nam định giải quyết sai lầm binh tịch của Đặng Phát phải bồi, bị giáng 1 cấp lưu. - Can việc tỉnh Quảng nam sai phái biền binh Nguyễn Thừa Duyệt làm Đốc tải ( có dự duyệt và cũng sai phái y như thế), bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách. -Can chậm xét lên cấp cho binh ở các phủ, bị giáng 1 cấp lưu. Can việc Lang trung của Bộ là Phạm Hữu Hóa vắng mặt lúc hội thẩm, bị phạt bổng 1 tháng.

- Tháng 10, can việc hồi cuối hạ, móc sắt bị mất hai phần mười, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Can chọn bổ Suất đội Trấn thủ không hợp, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 12, can Cơ mật viện dâng phiến đem tờ tŕnh các tỉnh cử chức Nam niết đi sứ phía Đông, giải quyết không hợp, bị giáng 1 cấp lưu. Can việc quản đốc Nguyễn Định miễn bái mạng, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

 

Một cửa vào Kinh thành Huế

 

    Đinh sửu năm Tự Đức thứ 30 (1877)  Ông 65 tuổi.

- Tháng giêng, can việc Ty phong cáo của bộ chậm trễ cáo sức, bị phạt bổng 6 tháng ghi sách.

- Tháng 2, tuân vâng ân chiếu dịp nguyên đán, giáng 5 cấp lưu đổi làm giáng 2 cấp lưu. Gặp lễ Đại tự, vâng giá ngự sung việc đưa đón, được thưởng kỷ lục một lần.

- Tháng 3, can việc thuyền Lợi dụng bị hư nát không kiểm để rút ra, bị phạt giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 4, dâng phiến tâu: Nay tiếp được bản sao của Nội các giao ra cho bộ Công từ phiến đem việc quan tỉnh Ninh b́nh xin khơi xét đường sông, mặt phiến vâng Châu phê : Bộ các ngươi chỉ viết trên giấy, cũng chẳng xét kỹ bản đồ ! Chỉ mới vẽ dở chừng, không biết có quan trọng hay không ? Lại đă giao cho quản Khâm thiên giám cùng với Giám xét rơ cùng đem bản toàn đồ cũ xét tỉ mỉ xem có quan ngại hay không, tŕnh ngay cả hai.

Thần vâng tuân kiểm lại, đem bản đồ núi khe giữa Quư huyện - do Cơ mật viện giữ - cùng bản đồ đường sông Ninh b́nh và sớ tập của Ninh b́nh, cùng với các giám thuộc của thần duyệt xét nhiều lần. Cứu xét ra th́ đường sông ấy từ Vân giang chia rót ra ở địa phận xă Liên tŕ thuộc hạt Yên mô mà 1 chi Trinh nữ chảy giáp trang Chính đại tỉnh Thanh hóa, một chi sông Càn chảy từ Trinh nữ chuyển qua sông Hổ đến cửa Càn, một chi sông Mạc chảy từ ngă ba xă Nộn khê qua phía đông đổ vào sông Hoạch (Vạc?). Giang đạo các sông ấy đều ở Quư huyện do nước khách tạo dựng từ trước cho ngoại triều một bải Thanh long mà long mạch ở Quư huyện th́ chân cát ăn xa hơn.

Nay quan tỉnh ấy lá Đặng Trán xin khỏi vét mấy chổ, cũng chỉ là dựa mấy chổ cũ mà thông lại qua loa, nghĩ cũng không ngại ǵ, chỉ chỗ lấp th́ khơi, chỗ hẹp th́ nới, cốt cho nước đi trong đất đủ tưới tắm là được chứ không cần phải làm sâu rộng chi lắm. Quan tỉnh ở đây chỉ xin, chỗ th́ nới rộng một trượng, sâu 1,5 thước, chỗ th́ nới rộng 1 trượng, sâu 2 thước, chỗ th́ nới rộng 7-8 thước, sâu 3 thước, chỗ th́ nới 5 thước, sâu 2 thước 74 ... không đồng đều, sợ e mất đất nhiều quá. Nay xin : về các nhánh của sông ấy, chỗ nào đă sâu rộng th́ cứ giữ nguyên cũ, c̣n ngoài ra, chỗ nào cạn hẹp cần nạo vét, xin giới hạn cho sâu 2,5 thước, rộng vẫn 2 trượng, không cần phải thêm sâu rộng để thỏa thích mà phải xét kỹ. Kính vâng Châu phê : Chép ra ngay.

- Tuân sắc đem Khâm thiên giám chiêm từ rằm đến 22 tháng này, giờ nào, ngày nào có mưa gió th́ tŕnh ngay. Lại tâu: Huyền tượng kỳ diệu tinh vi máy móc che lấp, bọn giám thần học thức thô thiển không được truyền thụ hân chính, bấy lâu chỉ theo sách mà chiêm, khi ứng nghiệm, khi không ứng, thật là bất thường, đến nỗi không dám tự tin làm bẩn cho tai Hoàng thượng phải nghe. Kính vâng Châu phê : Trần khanh lưu tâm t́m ở ngoài cho được người chiêm tinh tường để dùng, không được làm yếu chức trách.

- Tuân duyệt sớ xin khai thác của bọn Vũ Trọng B́nh, Tổng đốc Sơn tây tŕnh lên : Mỏ ấy với long mạch của Quư huyện hoàn toàn phân biệt, không có liên quan ǵ đáng ngại cả. Xét nên nghe theo cho khai nộp thuế. Duy mỏ ấy từng đă vâng chuẩn nghiêm cấm chờ xét mà nay khám thấy có nhiều dấu vết bị lấy trộm, viên quan tỉnh là Vũ Trọng B́nh nên được xử phân. Kính vâng chờ chỉ. Kính vâng Châu phê : Y theo đă xét, các viên quan tỉnh đều bị giáng 3 cấp để tỏ ư nghiêm trừng.

- Vâng đem thơ ngự chế Việt sử tổng vịnh gộp làm 10 bộ tiến dâng. Can vụ hiệu phái Nguyễn Túc tự tiện về quê nhà, phạt bổng 1 năm ghi vào sách. Can việc chọn phái sai trễ việc thanh tra thị vệ, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 5, cùng Phó sứ hải pḥng là hậu quân Nguyễn Hanh tâu : Hôm trước chở về 6 khẩu đại bác mới tặng, vâng chuẩn cho Bạc thần sang thương lượng sứ Pháp sai người rành đến bắn diễn. Mồng 7 tháng này, tiếp quan Bạc ấy đến bàn với Sứ ấy th́ hiện 3 người Tây ở đấy đều không biết bắn đại bác, không thể sai đi bắn diễn được. Đợi sau này thuyền An ty lạp đến sẽ phái người biết bắn diễn tập, bởi v́ người Tây dương ai chuyên nghề nấy, biết cái này th́ không biết cái kia chứ không phải ai ai cũng biết. Họ không dám tiếc v. v... Bọn thần bàn với Pḥng luyện Tôn Thất Duyệt, vâng xét súng ấy dài lớn mà trong đạn lại có dấu hạt nổ, nạp bắn th́ phải rất cẩn thận. Các bác thủ thần cơ đều thực là không rành việc, bắn diễn sợ chưa tiện, xin hăy tạm hoăn, chờ thuyền An ty lạp đến sẽ thương lượng cùng sứ ấy phái người diễn để được hiểu qua nghề họ rồi hăy vâng bắn thử.

- Tháng 6, can việc nhân viên của Bộ sao chép sót báo cáo của Hiệp đốc Mă 279a ở quân thứ Thái nguyên, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. -Can việc điểm duyệt hương binh ở tỉnh Hưng yên không chỉ trích được sự lộn xộn, bị phạt bổng 2 tháng. -Vâng giá hạnh đến cửa Thuận an duyệt xem đồn lũy.  Tuân sắc chọn rút các biền binh Điển pháo ở các đồn lũy bắn diễn tập đại bác, theo lệ họp lại ghi kết quả tŕnh lên.

- Tháng 7, dâng phiến tâu : Kính vâng Châu phê : Trong lịch, lệ chỉ kê 120 năm, ư Trẫm muốn đem can chi từ Gia long năm đầu đến nay đều kê vào cho đến ngàn vạn năm cũng vậy để rơ chính thống cho đến con cháu về sau cũng vẫn lấy lệ thường 120 năm, không phải chú hời hợt, xem liệu có được hay không th́ lấy năm nay bắt đầu tính mà làm.

Khâm thiên giám của thần vâng bàn xét thấy phần năm ghi ở sau cuốn lịch có hai trang, mỗi trang th́ nửa trên chia làm hai khoản, khoản trên ghi từ 1 năm đến 60 năm, khoản dưới ghi từ 61 năm đến 120 năm. Nửa dưới của trang chia chú các điều nên hay kiêng của các nhà nghiên cứu, xưa nay cứ xoay vần như thế mà tính. Nay vâng kê vào từ Gia long năm đầu đến nay, xét theo đó th́ Gia long năm đầu là Nhâm tuất, Tự đức 15 cũng là Nhâm tuất, xin từ Tự đức năm thứ 15 sấp lên, kê thêm Gia long năm đầu, năm thứ 2, về sau chiếu như thế tiếp nối, chỉ ghi năm làm 2 trang, chỉ c̣n cách để trống phía trên có thể kê thêm, mà giấy trống không bao nhiêu, e có chật hẹp. Như vâng đem phần dưới, nguyên ghi chú các điều nên làm, điều phải kiêng của các nhà dành riêng một trang, c̣n nguyên ghi năm 2 trang lưu làm phần ghi thêm cho mỗi năm từ chính thống đến ngàn vạn năm, có thể kéo dài theo đến vô cùng. Kính xin tuân chế hai kiểu dâng tŕnh. Kính vâng chuẩn y.  -Can việc tỉnh Sơn tây chọn đặt quản suất để tạm quản thủy binh, không hợp theo niêm yết, bị phạt bổng 9 tháng.

- Tháng 8, gặp Khánh tiết Vạn thọ, ân chiếu giáng 3 cấp lưu được cho đổi lại giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 9, can việc ty thuộc là Nguyễn Khoa Sằn tiếp nhận công văn không tŕnh lên, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách.

- Can việc Sử quán khuyết nhiều, tuyển cử chậm trễ, bị giáng một cấp lưu.

- Tháng 11, can việc biên giao móc sắt từ 1-1 đến cuối tháng 6, thiếu hơn 2/10 bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

 

    Mậu dần năm Tự Đức thứ 31 (1878)  Ông 66 tuổi.

- Tháng giêng, vâng Dụ có khoản : Nay nhằm năm mừng, đáng nên ra ơn phong vượt Thự Văn minh điện đại học sĩ Trần Tiễn... gần đây tuổi cao sức kém, làm việc không khỏi trễ đọng, chưa hợp với ḷng người trông mong, nhưng một ḷng trung ái, già mà hăng hái, quả có kiến thức rộng răi, giải quyết được việc lớn, chuẩn y ngay cho thực thụ, các hàm giữ như cũ. Đây tuy là ban ơn trong dịp khánh lễ mà cũng là dựa theo người mà ngụ ư khuyến khích, việc ǵ phải đợi dịp Đại kế 280 mới làm vậy.

- Dâng biểu tâu : Trộm nghĩ : Thần chỉ là một tên học tṛ quê mùa lạm ghi vào bảng vàng, xếp vào sổ tịch hơn 40 năm vâng nhờ cửu trùng đổi mới chính sự, tạm dùng sách lược quần thần mà cứu gỡ nhiều khó khăn.

Thần từ lâu nắm giữ việc Binh, bước lần lên bậc vẻ vang, trong tham dự việc của Bộ, ngoài giải quyết việc hải pḥng, lo cho tṛn chức trách mà chưa nổi, toàn nhờ người mà nên việc, sắp đến tuổi treo xe 281 mà c̣n làm lấm ban Tư mă 282 . Ngữa nhờ ơn sâu không nỡ bỏ bê nên được cúc cung tận tụy, đường dài gắng gỏi ruổi giong, nghe lặp 283 chẳng nề, trước tiệc thường dung suy yếu. Mà thần th́ bệnh tăng theo tuổi, sức trái với ḷng. Trù tính sau màn, toàn nhờ chỉ giáo, phần tư 284 vào cáo, chẳng có mưu sâu. Cương giới biển Nam, hịch của thuyền chưa làm lặng sóng, biên cương mặt Bắc, khúc ca chiến sĩ chưa khải hoàn, hổ thẹn chất chồng, thật ôm chức càng không xứng, kẻ tầm thường mà may mắn vào tâu là nhờ dồn ngày tháng làm công lao, việc nặng lại nhiều, vượt thời gian mà khó nổi. Tŕ trệ động lay miệng lưỡi, tội thần như núi g̣, giữ toàn qua bao khó khăn là nhờ lượng bao dung của ơn vua như trời đất, tự so may được tao phùng, đắp đền bổi hổi tấc ḷng, dốc lo báo đền cho xứng khó thay dám t́m may mắn ngoài thân phận.

Gặp ngày Khánh lễ, lại nhờ ơn sâu khuyến khích, ḷng thần trung ái kích thích sức thần suy lăo, trật Thự Văn minh dự lấy thực hàm không dám từ nan quấy quá, thật là thẹn sợ xiết bao, ḷng tràn cảm xúc, miệng chẳng nên lời.

Nay nhớ ơn Hoàng đế bệ hạ một ḷng thương kẻ ra công, ngh́n xưa nổi bật vượt hẳn, với người không cần tài đủ, ban ơn muốn thật chu toàn, đối xử với thần như với kẻ trung hiếu, trước sau không hở 285 . Ánh xuân đem lại màu vui 286 tô mới cho triều vũ ban hàng, vạc đỏ gợi lo to lớn cho miếu đường vật cũ. Đầu được nghe lời châu dụ ban đến cho kẻ tôi hèn thật chẳng phải nằm mơ cái sợ nổi lo quá phước 287 quay nh́n nhành dâu bóng xế, thêm sợ ơn nhiều. Thần chỉ biết măi nguyện ḷng son, quên màu tóc trắng. Tơ tằm chưa cạn, nguyền dệt nhỏ để không thừa. Răng ngựa vẫn c̣n, dốc hết thân gầy chẳng tiếc. Nghĩ đến ơn vua mang nặng, quá sức thưa lời, cùng với nước buồn vui, muốn cho mấy câu cho các thế hệ. Thần xúc động khôn xiết run sợ thiết tha. Kính vâng Châu phê : Có khí cốt. Chỉ có sơ suất đáng tiếc.

- Tháng 2, vâng sung làm Đại tự tán 275 được ban thịt phúc, được thưởng 4 chiếc ngân tiền Long vân hạng lớn và kỷ lục 2 lần. Can việc tiết đông chí năm trước, biền binh xếp hàng trễ thiếu xử phạt không phù hợp, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Can việc thư lại Vơ bị Nguyễn Văn Đề mạo soạn đơn và bằng, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. Vâng ân chiếu nhân tết Nguyên đán giáng 2 cấp lưu được khai phục tất cả.

- Tháng 4, can việc Khâm thiên giám coi ngày rước thần chủ Thánh vị về Hiển lâm quyền tự không hợp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. Dâng phiến phúc tŕnh : Ngày mồng 6 tháng này tuân xét lập hồ và án phía trước cho cuộc đất Vạn niên đại cát, xin tŕnh bày mọi lẽ.

Kính vâng Châu điểm. Lại vâng Châu phê: Chưa rơ. Nên tâu rơ lại để biết. Vâng tuân, thần sức cho Giám thuộc tra về Địa lư, thấy có giá bút Tam thai 288 , có Tam thai chữ Phẩm, có Tam thai h́nh tán lọng, có Tam thai h́nh cái măo, có Tam thai Mạnh-Trọng-Quí, hoăc có cái ở phía sau làm mâm, hoặc có cái ở phía trước làm án, cũng đều có cả.

Nay băi cát ấy làm án phía trước cho cuộc đất Đại cát, bên trên nhô lên Tam thai: Nhất thai khá cao, Nhị thai hơi thấp, Tam thai thấp. Thứ tự cao thấp đều đối ngang nhau. Phần chính cuộc th́ là Tam thai án Mạnh-Trọng-Qúi mà hai thai kia th́ hợp với chính cuộc làm cấp thứ nhất tương ứng với bái đ́nh ở trên (nguyên trước mặt chính cuộc có ba bậc bái đ́nh). Vẫn kê cứu, thấy sách có nói: 3 sao 1 dạng, thứ tự cao thấp thẳng lại tên là Tam thai án Mạnh-Trọng-Qúi. Lại có nói: Triều án là phối hợp âm dương vậy, gần là án, xa là triều. An nên cho thấp, triều nên cho cao. Cao th́ ngang mày, thấp th́ đúng với tim. Nay băi cát ấy thuộc cận án của cuộc Đại cát, đúng phép th́ phải nên thấp, xin nên đến lúc liệu đắp thêm cho sao thai tṛn trịa để được tương xứng. Kính vâng Châu phê : Đă am tường th́ hai cuộc phải hợp phép mới được.

- Cùng Phó sứ hải pḥng là Nguyễn Hanh tâu: Vâng giá ngự đi duyệt xem 5 băi cát trước thành Trấn hải. Sắc ban rằng nơi ấy khuyết lở nên lo liệu gấp, bàn định thế nào th́ tâu xin cho làm. Vâng tuân, bọn thần trộm nghĩ : Sông biển xô dời bất thường, lư với thế là vậy cho nên khó mà tranh công cùng Tạo hóa nhưng cũng cần làm hết sức người mà giữ ǵn cho đỡ lo ngại.

Nay xin vâng tuân sắc ban, xét chỗ nào khuyết th́ cắm gỗ làm cừ để giữ ǵn chân cát, có điều là sóng biển thường vỗ mạnh và gấp, xét nên đào cho sâu những chổ cát khô phía chân ngoài của lũy bị sóng va đập rồi cắm đứng cừ gỗ, phía trong dùng tre tươi đan thành tấm áp vào cừ rồi dùng rơm và các thứ mềm lèn cho dày kín rồi tấp đất cát vào cho khỏi bị sóng xô rỉ ra. Nhưng xét ra ở Lộ châu chỉ có cây đá, không có các vật cần thiết khác, xin quan bộ Công tư cho phủ Thừa Thiên mua 2.000 cây tre, 300 gánh rơm, các binh sĩ sắm đủ gỗ cừ chừng 1.000 cây dài 5-6 thước 74 ngay trong 2-3 ngày đưa nộp gấp ở đấy. Nay xin cho quan ở Cửa đến trước rút số rồng sắt, bè tre đang trữ ra và làm tre cừ, tre tấm cho nhanh chóng mọi thứ, chờ phủ Thừa Thiên nộp xong tre xanh th́ lo nốt rồng sắt, bè tre. Kính vâng Châu phê : Gọi nhiều lính các đồn hiệp sức làm gấp để xa giá về. Nguyễn Hanh cũng ở lại đôn đốc công việc, hết ḷng xếp đặt cho được bền chắc, xong xuôi tŕnh lên.

- Tháng 6, vâng nghĩ soạn liễn đối treo rạp lầu trong tết Ngũ tuần đại khánh, dâng lên :

 

* Đi theo Tín, nghĩ theo Thuận, chuộng người Hiền để lấy cái tốt của Trời giúp; - Thận từ đầu, Ḥa lúc giữa, Nên lúc cuối, mới mong nhuần thấm đến nhân dân.

* Làm hài ḷng người thân cho cởi mối lo âu, Đại Thuấn tuổi 50 mà được hâm mộ; - Làm theo đạo cho lâu để thành văn hóa, bậc vương giả tất phải nhàn sau người đời 289 .

* Có đức lớn th́ có được địa vị, có được lộc, có được tiếng tăm; - Năm điều phúc th́ nhất là sống lâu, nh́ là giàu, ba là vui khoẻ 290 .

Kính vâng châu điểm.

- Can việc xét xử không thích đáng vụ cháy ở cửa Đông Kinh thành, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. Can việc để bọn khách Đông thành người Thanh xông vào chỗ Nghi trượng, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 7, can việc lập bản nháp về tiêu thuyền 291 không hợp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 8, vâng mệnh đi đàn Nam giao làm lễ cáo thần về tết Ngũ tuần đại khánh.

- Ngày chính lễ vạn thọ đại khánh: Vua ngự ở điện Cần chánh cho phép làm lễ thượng thọ, ban rượu, được vâng sung vào bưng chén (Hoàng tử Cả sung dâng rượu, Thái Thạnh công Hồng Phó sung bưng nậm). Lễ xong, vua thân rót ngự tửu ban cho Thái thạnh công và Ông, tỏ thái độ khoáng đạt trong việc ưu đăi người thân, quyến luyến người hiền.

- Vâng Ân chiếu thưởng gia 1 cấp. Can việc viên hộ thư lại cửa Quảng đức chép trễ bị phạt bổng 3 tháng, ghi vào sách.

- Tháng 9, dâng phiến tâu : Nay tiếp phiến của quan bộ Công chép việc quan tỉnh Lạng sơn là Nguyễn Đ́nh Nhuận dâng sớ xin sửa chữa thành tỉnh. Kính vâng Châu phê : Thành tŕ là quan trọng. H́nh thế của thành đă xây không được tiện lợi rồi. Nay xem kỹ từ bao nhiêu bản đồ đều đă không nêu Cổ bầu là chỗ nào, cũng chẳng ghi chú cá nơi rừng núi, gần nước, cũng có thể nhận ra thành đất cũng có ích hay không, những chỗ vốn để leo lên, nay đă xa không, nhất nhất đều chưa tâu rơ mà đ̣i sửa chữa ? Cần phải thật nặng công xét cho chính xác để một lần nhọc mà được bền măi th́ mới vững cho việc biên pḥng. Nay giao cho Trần Tiễn... duyệt lại xem đă ổn thỏa chưa, ra lệnh cho Bộ nêu rơ thêm rồi dâng lên chờ chuẩn y.

Thần tuân đem tập bản vẽ duyệt kỹ thấy có chú các khoản chưa được minh bạch nên đă tư ngay để xét lại và giao nguyên bản vẽ cho tỉnh ấy khám lại, nêu thêm. Mồng hai tháng trước mới tiếp tục được phúc tŕnh. Chiếu xét thành tỉnh ấy, nguyên chu vi của móng dài đến 593 trượng 74 lại có thành núi đất chu vi 145 trượng, so với các thành tỉnh láng giềng th́ có phần lớn hơn, lúc hữu sự th́ coi cả hai khó chu đáo mà phía tây nam, chỗ th́ ăn thông với núi, chỗ th́ gần chân núi, những chỗ đất đá cao, có thể theo lối đó mà leo lên thành được. Phần móng cũ h́nh thế bất tiện, đáng nên dời chỗ.

Nay quan tỉnh ấy xét xin cắt lấy hai mặt đông và bắc thành cũ sửa cho cao thêm, hai mặt tây và nam dời lùi vào trong dựng móng th́ mấy chổ nguyên có thể leo lên trông cũng đă hơi xa. Hai bên lại xin đắp thêm lũy đất, trồng tre xanh để nghiêm pḥng. Tuy mặt đất c̣n gần thành nhưng tính kỹ cũng đă tách ra ngoài thành, đắp thêm lũy cỏ tranh là đă có giới hạn ngăn chận chứ không như sườn núi trước kia liền với thành, dễ leo lên ḍm ngó. Sự thế có lẽ không thể không làm như thế được. Duy có chân thành dài đến hơn 440 trượng, so với các tỉnh bên là Hưng hóa, Thái nguyên, Quảng yên th́ c̣n rộng hơn, hiện tại đă thêm công đắp mà lúc lâm sự pḥng giữ không khỏi phí binh.

Nay xin để tỉnh ấy tính cắt thân thành chu vi phỏng chừng trên dưới 300 trượng. Thành hơi hẹp chỉ giảm bớt phí tổn và công làm, lại xa các núi, lại dễ chia giữ, nghĩ cũng càng tiện. Xin để quan tỉnh ấy chờ việc rảnh khám lại tŕnh lên. Kính vâng Châu phê : Hoàng Tá Viêm chờ rảnh đến ngay tỉnh ấy xét kỹ so với phiến tâu, trù liệu xem lúc nào lo được, báo ngay chờ cho phép. Bộ hăy sao lại phiến này mà tuân duyệt.

- Can việc chậm lập phiếu vụ án Văn Viết Khai, bị phạt bổng 1 năm. Can việc Quốc sử quán soạn chưa xong Đệ Tam kỷ, Thực lục, cùng các sách hiện làm, bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 11, can việc cùng làm chậm lâu các khoản tiền thưởng nhân lễ Đại tự, bị phạt bổng 6 tháng ghi  sách.

- Tháng 12, Cơ mật viện phúc tŕnh: Từ nay, nếu thuyền Tây vào sông như bị ch́m, vỡ th́ quan của thuyền ấy cùng quan Thương bạc xin giúp đỡ rơ ràng. Quan sở tại phải đến giúp ngay. Nếu v́ gió lụt, thế khó đến giúp, hoặc thuyền đă mỏng, vỡ, cứu cũng khó, cùng không xin cứu giúp th́ thôi, không được trách móc để có hạn định. Các quan Tỉnh đem những điều này nói cho Lănh sự ở đấy biết. Cho chép giao các tỉnh tuân đấy mà làm. Bấy giờ tàu buôn Sĩ điện của nước Pháp ch́m úp ở giang phận tỉnh Hà nội, quan tỉnh phái người lo việc cứu giúp, nghe được chuyện đó, Cơ mật viện đại thần xét v́ tàu ấy vào sông, ngang nghạnh không chịu nạp thuế, nên xin từ nay ngưng việc phái đi giúp như thế. Vâng cho chép ra tuân theo.

 

 Quân Pháp tấn công thành Lạng Sơn

 

    Kỷ măo năm Tự Đức thứ 32 (1879)  Ông 67 tuổi.

- Tháng giêng, Cơ mật viện Thương bạc tâu: Nay các tàu buôn nước Pháp đến, có nhiều tàu đem theo đại bác, không do quan Tấn thủ đệ nạp, chiếu theo ḥa ước thế là có vi phạm. Xin thương thuyết với Lănh sự Pháp cấm họ tự tiện vào.

- Tháng 2, gặp lễ Đại tự, vâng giá ngự được dự sung đón rước, được thưởng kỷ lục một lần. Cơ mật viện tâu: Kỳ này quan thuyền của Anh cát lợi đến Hải dương, nha Thương chính đến thăm Lănh sự Pháp bàn rằng tục Tây không đăi tiệc ấy. Tổng đốc Phạm Phú Thứ không nghe cứ đem phẩm vật tiếp đăi. Vả chiếu theo lệ, những lần thuyền Pháp qua lại, mỗi mỗi đều có tặng và khoản đăi, nay thuyền Anh tới th́ lấy tục Tây không đăi để nói điều phân biệt, t́nh chưa rơ được, quan tỉnh không nghe, nghĩ cũng đă ḍ được chỗ rất kín, nhưng việc khoản đăi so với đăi người Pháp th́ có hơi bạc. Nay xin sắp tới có thuyền Anh đến th́ xin dựa lệ đăi người Pháp mà thêm hơn trước để tỏ t́nh, cho khỏi dối lừa. Kính vâng chuẩn cho chép ra tuân đó mà làm.

- Dâng phiến tâu: Vâng xét Bộ thần công việc nhiều và gấp, thần cùng Lê Điều, Tôn Thất Trường đều có kiêm trách. Hà Văn Quan cũng vâng dự sung tiếp sứ mà đến lúc sát hạch, kiểm duyệt theo hầu các việc ấy hơi thiếu người. Ngữa xin ân chuẩn cho một viên ấn quan để sung chức thú 292 . Lại vâng chiếu viên ngoại lang ở ty Kinh kỳ của Bộ thần là Nguyễn Huy Du, cử nhân xuất thân, nhiều lần theo làm việc cũng có chút công lao mọn, lại từng là ấn quan, am tường nhiều nơi trong ngoài, năm trước v́ nhầm lẫn đă bị giáng bổ, đến nay hàm vẫn là Thừa biện, có phần biết sợ sệt, nay thần dám thưa lên chờ vâng ân cách. Kính vâng châu điểm.

- Can việc chậm trễ gọi lính trốn thiếu, bị giáng hai cấp lưu.

- Tháng 3, can việc sai phái biền binh đốn gỗ thiết mộc không hợp, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách.

- Tháng 3 nhuần, can việc thuộc viên Khâm thiên giám viết lịch sai, khắc in nhầm lẫn, bị phạt bổng 3 tháng  ghi vào sách. Can việc lo trễ năi các cuộc tuần sát, tuần la, bị phạt bổng 3 tháng  ghi vào sách.

- Tháng 4, can việc bắn súng diễn tập ở lũy phải cửa Thuận an, Nguyễn Đăng Tiến phụ bắn bị chết, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.

- Can việc thuyền tuần của B́nh định đi Thanh hoá chở lănh hàng, ra khơi bị cướp bắn và cướp, bị giáng 2 cấp lưu.

- Tháng 5, vâng tuân Thất tuần đại khánh của Hoàng Thái hậu, ân chiếu nguyên giáng 3 cấp lưu đổi làm giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 6, cùng bộ Công xin tháng giêng năm tới đúc thêm 6 khẩu súng đồng Thần oai phục viễn đại tướng quân. Kính vâng chuẩn y.  Tâu xin dựng thêm lũy lớn ở Hữu ngạn Lộ châu, chia đặt súng lớn. Kính vâng chuẩn y. Can việc dự xét quốc thư không chu đáo, bị phạt bổng 6 tháng.  Can việc giải quyết chậm trễ công tội vụ án Vũ Duy Trinh, bị giáng 4 cấp lưu.

- Tháng 7, ngài Thị độc được truy tặng Trung Thuận đại phu Hàn lâm viện Thị độc học sĩ.

Thái từ họ Nguyễn Văn được truy tặng Chánh tứ phẩm Cung nhân.

Ngài Thiêm sự được tặng Gia nghị đại phu, Thiêm sự phủ Thiêm sự, thụy Ôn mục.

Thái từ họ Cao được tặng Chánh Tam phẩm Thục nhân.

Ngài cố Thượng thư được gia tặng Tư thiện đại phu Lễ bộ Thượng thư, thụy Trang Ư.

Thái từ họ Lâm được gia tặng Chánh nhị phẩm Đoan nhân.

- Dâng biểu tâu : Nay kính gặp năm mừng, rộng ban ơn đặc cách : Tằng tổ của thần là Trần Nguyên... được tặng Trung Thuận đại phu Hàn lâm viện Thị độc Học sĩ.

Tằng tổ tỉ của thần họ Nguyễn Văn được tặng Chánh Tứ phẩm Cung nhân.

Tổ khảo của thần là Trần Sĩ... được tặng Gia nghị đại phu Thiêm sự phủ Thiêm sự.

Tổ tỉ của thần họ Cao được tặng Chánh Tam phẩm Thục nhân.

Thân phụ thần là Trần Bá... được gia tặng Tư Thiện đại phu Lễ bộ Thượng thư.

Mẹ thần họ Lâm được gia tặng Chánh Nhị phẩm Đoan nhân.

Cáo sắc viết lên giấy vàng đốt cho mỗi vị một đạo rồi lạy đăng nhận cáo ở nơi thờ trong nhà, hương thơm đưa lên, tột cùng cảm kích, Thần thật mừng thật vui, kính dâng biểu thưa bày cảm tạ :

Cúi mọp v́ :- Nhà nhà mừng rỡ nơi nơi, ơn ban rộng khắp; - Chúa thưởng chẳng riêng ai cả, giữ nếp vua tôi.

- Cỏ chi chói lọi, Hoa qú sáng ḷng 293

Trộm nghĩ Thần : Một cửa thanh bần; - Dơi đời nho nghiệp.

-          Tằng tổ thần Trần Nguyên..., Tổ khảo thần Trần Sĩ...

- Đọc sách mà ḷng nặng v́ lời dạy người xưa;

-Dạy con nhưng tính xa để thấm nhuần đời cháu.

Cha thần là Trần Bá...

- Từ thưở đ́nh xu 11 ; - Được mừng rộng tiến.

Năm Minh mệnh 5, được trao chức Tri phủ Tân B́nh, chẳng may giữa đường sớm mất, nói ra rơi lệ.

Thần :

- May ghé đặng giáp khoa; - Sớm ghi vào sĩ bản.

- Tháng ngày góp lại thâm niên; - Tư cách nêu thành phẩm trật.

- Rảo bước theo đường vinh hiển; - Nhiều phen nhờ đội ơn sâu.

Tự Đức năm thứ 5, thân phụ thần lúc đầu được tặng Hàn lâm viện thị độc, thân mẫu thần được phong Chánh ngũ phẩm Nghi nhân, năm thứ 12, năm thứ 22, thân phụ thần nhiều lần được gia tặng Thái bộc tự Khanh, Thiêm sự phủ Thiêm sự, thân mẫu thần gia phong Ṭng Tam phẩm, Chánh Tam phẩm Thục nhân.

Thần : Báo đền chưa chút mảy may; - Cảm kích thật không bờ bến.

- Như nay suy yếu, tuổi đă về chiều; - Buổi ấy lo toan, việc khu quan trọng 294

- Tài nhẹ mà gánh quá nặng; - Trí kém mà việc lại nhiều.

Binh làm sao cho mạnh, của làm sao cho đủ, biên giới làm sao cho yên, biên thùy cũ làm sao thu lại, ngững lên cửu trùng c̣n phải lo âu; - Nh́n lại phận thần khó từ trách nhiệm.

- Dựa chổ không đáng dựa, trộm lo thẹn gánh ḿnh mang; - Làm việc đáng nên làm, muốn khỏi hổ cùng ngày tháng.

- Nay mừng gặp Khánh lễ; Được nhờ tam đại ân phong.

- Vầng nhật chói trời, soi thấu ân đai chín suối; - Hạt mưa trên lá, 295 xanh tươi cây cối bao đời.

- Suối vàng thảy được gội nhuần; - nhà cửa càng thêm rạng rỡ.

- Đăi ngộ ơn sâu đến thế ! ; - Báo đền mới tính sao đây ?

Nay mọp nhờ Hoàng đế bệ hạ:

- Rộng dung kẻ dưới; mẫu mực từ trong.

- Sáng ngời chữ Hiếu, trị đời gốc tự thân thân 200 ; - Chữ thọ chói chang, ơn rải trước từ quư quư 296

- Gần gủi danh giá quế hoè 297 ; chồng chất ngợi khen hoa cổn 298 .

- Nếu chết mà c̣n đặng biết, xin như Phụ thị để trị Đổ Hồi 299 ;- Hiềm v́ tài chẳng xứng ơn, luống thẹn Trọng Cung, so cùng Trần Kỷ 300 .

Thần chỉ có :

- Ghi ơn xương cốt; - Báo đáp hết ḷng.

- Vạc ghi chí hướng, đền ngay ba kiếp chẳng nề; - Chén rượu nghĩ ngơi, chúc tụng muôn năm sống măi.

- T́m trung trong hiếu, ngơ hầu không bỏ chí tiền nhân; - Với nước cùng vui, may được gởi lời cho măi măi.

Đó là ước nguyện của thần vậy 301 . Có trời chứng giám, ḷng Thần khư khư vinh hạnh chẳng xiết, cảm kích tột độ. Kính xin dâng biểu bày ḷng cảm tạ.

- Kính khắc xong Đệ tam kỷ Thực lục chính biên hoàn thành, được ban yến, cho các vật hạng. Can việc kê khai nhầm số vơ viên, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.  Can việc đứng chung danh sách các người không nêu vụ án Bùi Viện, bị giáng 2 cấp lưu.

- Dâng sớ tâu : Thống chế quyền Chưởng Trung quân Đinh Hội, vơ cử xuất thân, vào lính khoảng 40 năm nay, đáng nói là công lao tận tụy, nay 72 tuổi, bị cách về, chẳng khác ǵ một người dân quèn, xét về t́nh cũng khá đau xót, kính xin chuẩn cho giáng Đinh Hội làm Phó Vệ Uy Cấm binh, do Bộ chọn bổ. Trước đó, giá hạnh Thuận trực, Đinh Hội sung vào đội ṭng giá, can tội bất kính (thuyền của Hội tới gần thuyền ngự) bị kết án miễn chức.

- Tháng 8, vâng tuân ân chiếu nhân tết Vạn thọ, nguyên giáng 7 cấp lưu được đổi làm giáng 3 cấp lưu.

- Tháng 9, can viết phiếu nháp tỉnh Nghệ an xin phái lính thú không hợp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 10, can việc phái người tu bổ 6 Bộ trễ năi, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách.

- Tháng 11, can việc lập bản thảo cho trường thi vơ, không hạch đúng, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

 

Canh th́n năm Tự Đức thứ 33 (1880)  Ông 68 tuổi.

-      Tháng giêng, kính tuân ân chiếu Tết Nguyên đán, nguyên giáng 3 cấp lưu, được đổi làm giáng 1 cấp lưu.

-      Tháng 2, tiến con gái thứ 13 vào cung, tấn phong Quư nhân. Năm ngoái đă vâng sắc dụ tuyển vào cung nhưng ông xin triển hoăn. Năm nay mới chọn ngày lành vâng tiến như thế. Vâng  mệnh cho nữ quan, nữ tỳ đem vơng lọng, nghi trượng, nhă nhạc đón vào cung. Bấy giờ tuổi vừa 14. Vâng mệnh sai trung sứ cùng nữ quan đem một thoi vàng mười nặng 10 lạng, 1 xấp gấm ngũ sắc thượng hạng, thêm 4 xấp gấm đoạn có kim tuyến. Ông xin khước từ không nhận.

-      Tháng 7, Lănh sự Phú xin mua gạo xuất khẩu. Cơ mật viện tâu rằng ruộng vụ hè của 4 tỉnh Thanh hóa, Hưng yên, Sơn tây, Bắc ninh hơi ít, lại bị mưa lụt hao hụt, đang lo không đủ cái ăn. Xin hăy cho chờ giá 4 tỉnh Ninh b́nh, Hà nội, Hải dương giảm bớt đă. Nay xin tạm chờ hai tháng cho trọn t́nh hữu nghị láng giềng. Vua chuẩn y.

-      Tháng 9, vâng diện sắc có khoản: Bộ Binh việc nhiều, Lănh Thượng thư Trần Tiễn… năm nay già yếu, bệnh tật, sức chẳng chịu ḷng, công việc không khỏi ứ đọng. Vả lại chức trách của đại thần là không phải lo đến việc nhỏ nhặt. Các việc quan trọng như điều độ quân cơ, cất nhắc chỉ huy, sai phái chinh phạt mới nên bẩm bạch để xin quyết định, c̣n lại các việc khác hăy giao cho Tham tri, Thị lang họp bàn giải quyết ổn thỏa, đừng để sai sót. Khâm thử.

-      Cơ mật viện phúc tŕnh: Đêm 23 tháng này có thể tiếp nhận công văn do Nội các sao lục tờ tŕnh của 2 phủ Tôn nhơn và Thừa thiên giao xét: Đám công tử Hồng Diêu phạm tội hống hách sách nhiễu. Quan Nội các cũng kèm phiếu tŕnh riêng. Kính vâng Châu phê : Ỷ thế buông tuồng cướp dân, đă quá lắm ! Không trừ tuyệt th́ không thôi. Cơ mật viện phải tŕnh rất gấp cho đầy đủ thoả đáng.

Bọn thần vâng xét bàn: Căn cứ theo án nêu th́ bọn Hồng Diêu, Hồng Hoài đều v́ ỷ thế làm ngang, trong đó Hồng Diêu chỉ có hai khoản là mượn ép thuyền người ta và bắt dân canh giữ, Hồng Hoài th́ cưỡng lấy của dân, định cưỡng quả phụ, hiếp đánh người nhà giàu 302 , người ta không chịu nỗi đến nước chọn nỗi khổ bỏ của ĺa nhà. Một khoản đốt nhà, tuy chưa thú nhận nhưng sự việc hiện có th́ sự buông thói làm ác, so ra c̣n quá Hồng Diêu nhiều.

Nguyên án xét v́ đồng khoa e chưa phân biệt. Tôn Thất Sở khai lần này tuy không án nặng nhưng xét kỹ ra, y nguyên là hộ vệ, say rượu bị đuổi rồi can tội đốt cướp đàn chay đă bị trượng đồ (bẻ gông thả về) mà nay lại vấp lổi trước, đích thị là ỷ thế tới cùng ! Hỏi ra ai ai cũng đều nói rằng can phạm ấy rất là hung hăn, gí lửa lên thịt bảo người ta không được đi báo, có lần tra bằng roi cũng chẳng chịu khai thật, nghĩ không thể so với hạng ngoan cố, tàn ác tầm thường. Hai công tử ấy có càn quấy như thế, cũng do tên can phạm ấy dạy mà nên vậy. Rồi đây loại lêu lổng như thế càng đông, thế mà không trừng trị, bọn khác sẽ bắt chước e rồi đưa đến nỗi lo án ŕu 303 , nói thế không phải là có ư buộc tội.

Về án dọa nạt người ta lấy của, tra luật đă có một khoản ghi rơ: phàm bọn ác ôn bày việc lừa việc quan hay dân, hoặc bày niêm yết, hoặc dọa nạt lấy của th́ tội lớn thực ở hành vi côn đồ. Chuyện xảy ra th́ không phân biệt là từng lấy được hay không lấy được của, kẻ cầm đầu bị tội chém tức khắc, kẻ ṭng phạm th́ giảo giam hậu. Bọn Hồng Hoài, Tôn Thất Sở xin đổi lại theo họ mẹ của chúng (xin để Tôn nhơn tư xét theo thực mà đổi) rồi chiếu theo lệ xử côn đồ mà kết tội chém tức khắc để dứt rễ ác, làm sáng tỏ ư răn đe. Hồng Diêu th́ xin cũng đổi theo họ mẹ rồi kết án giảo giam hậu, giao y cho ngục thất phủ Thừa Thiên, vĩnh viễn xiềng giam. C̣n bên nguyên cùng các khoản được Nội các xét lại đều đă thỏa hợp, xin y theo cái lẽ nên ở sau phiến, cũng là đă châm chước t́nh cảnh mà xét lời xin . Kính vâng Châu phê : Y theo lời xét. Trừ ác cốt cho hết. H́nh phạt v́ vậy mà không nhỏ. Nên trị 1 để cảnh cáo 100, buộc tội để thôi buộc tội. Bộ H́nh giải quyết lập tức !

- Dâng phiến tâu : Ngày 23 tháng này, vâng đem phiến tâu của quan Thứ ở Nghĩa Định là Nguyễn Đăng Ngoạn cùng xét sớ xin vâng phiếu phiến, 1 phiến có châu phê điểm, lại 1 phiếu Châu phê : Trần khanh từng đến nơi ấy, điều đă tŕnh về t́nh h́nh  bọn mọi có đúng thế hay không, lại có nên giải quyết như thế hay không ?

Kính tuân, Thần vâng xét bọn mọi ấy hoảng hốt bất thường, thoát phục tùng, thoát phản bạn, tất nên dùng oai mà chấn chỉnh mới khiến chúng sợ hải chịu phục. Năm trước, Thần kiêm lănh 304 quân thứ Tĩnh man 3-4 tháng, hơi biết t́nh h́nh bọn chúng, đại lược như sớ ấy tŕnh bày. Năm gần đây, quan quá cố là Nguyễn Tấn đă giải quyết cũng bằng cách dùng uy lực của quân đội gây chấn động cho chúng kinh hồn, cũng đạt được chút yên ổn. Nay quan thứ ở đấy dâng sớ tâu bày các khoản t́nh h́nh bọn mọi thần cùng bàn với các đồng sự, nghĩ nên chiếu theo lệ đă làm năm trước để đỡ trể năi hao phí. Kính vâng chuẩn y.

- Tháng 11, dâng phiến tâu: Nay xét theo bản tâu của các quan tỉnh Hà nội, tỉnh ấy có 27 tên đỗ vơ cử đều v́ nhà nghèo, người thân già, xin ở lại cho tỉnh sai phái, học tập chờ khoa.

Vâng xét, vơ cử tất thảy đều lưu lại vơ giám 305 học tập. Lúc đầu đặt ra cho phép tắc để chận cái sẽ xảy ra, ngăn ngừa cái nhỏ nhặt, vốn đă có ư sâu. Xin để cho quan tỉnh ở đấy xét sự thực đích xác, dù có người thân già nua mà là con thứ trong nhà th́ cho ở lại tỉnh, ngoài ra đều phải tuân lệ vào vơ giám học tập chờ khoa để ổn định cái chí kẻ sĩ. Kính vâng chuẩn y.

- Tháng 12, bộ Binh tâu : Nay xét Tham tán Trương Quang Đản dâng sớ tâu Lưu Vĩnh Phúc nhiều phen làm việc gian lao chưa được xét thưởng nên xin tâu thay nếu không cho về làm ruộng th́ xin chờ được ân chuẩn giả hạn để lo cái việc về thăm gia đ́nh, săn sóc phần mộ.

Vâng xét Lưu Vĩnh Phúc do Hoàng Tá Viêm thu dụng, điều khiển, t́nh ư hạp nhau đă lâu, xin cho Tá Viêm sang Thái để tiện gần gũi đốc suất việc bắt lính, nhân tiện đem ư chuộng đức của triều đ́nh giảng rơ khiến Vĩnh Phúc cảm ngộ, yên tâm đánh giặc. Kính vâng chuẩn y.

- Bộ Binh tâu : Tháng chạp này chính là lúc các lễ tết cần nhiều binh lính mà binh số hiện có ít, xin đ́nh các công tŕnh vào ngày 21 này. Ra giêng, ngày mồng 8 hăy hoạt động như cũ.

 

Nguyễn Văn Tường

link: http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng

 

    Tân tị năm Tự Đức thứ 34 (1881) Ông 69 tuổi.

- Mồng 4 tháng giêng, con cả là Tuệ Giản phủ quân 277 mất. Vâng Dụ cho Lănh Binh bộ Thượng thư đổi làm Quản lư Binh bộ sự vụ, các hàm vẫn như cũ (Tham tri Lê Hữu Tá được chuẩn cho làm Thự Binh bộ Thượng thư).

- Tháng 2, Cơ mật viện phúc tŕnh : Nay vâng tuân duyệt bản mật tâu của Phan Liêm về việc mở mang buôn bán cùng chuyên chung vốn đi buôn, khai mỏ và các khoản học tập. Vâng xét viên ấy tŕnh bày không phải là không có kiến thức, trong đó, khoản mở mang buôn bán th́ có chỗ không tiện làm, c̣n các khoản khác xin để các tỉnh xét kỹ đợi có người tự nguyện th́ các tỉnh phúc về hăy xét liệu. Kính vâng Châu phê : Lăo thành lo việc nước từng có ai không xét chín chắn nhưng cũng phải tính làm sao cho có thể ngày càng tiến bộ, không tiến là lùi vậy, sự thế vốn thế, nói suông có ích ǵ !

- Can việc cùng Viện bạc, Nội các giữ chức không thận trọng, Dụ chuẩn cho giáng 2 cấp lưu.

- Tháng 4, Kính dâng Dụ có khoản : Cửa Thuận an là cửa ngơ của Kinh sư, Chánh sứ Trần Tiễn... tuổi cao sức giảm, không tiện đi về kiểm tra đốc thúc được, nhưng nơi ấy không thể bỏ trống. Nay chuẩn cho Thượng thư bộ Lại là Nguyễn Chánh kiêm sung Kinh kỳ hải pḥng Phó sứ để tiện qua lại kiểm tra đốc suất bàn bạc cho xứng thỏa.

- Tháng 5, cùng Hải pḥng Phó sứ dâng sớ tâu : Vâng xét cửa Thuận an là cửa ngơ của Kinh sư, việc xếp đặt huấn luyện rất là quan trọng. Phải có kẻ vơ viên cho trẻ, siêng tinh mẫn th́ mới xứng việc được. Pḥng luyện Tôn Thất Duyệt tuổi cao (68 tuổi) sức yếu, tuy có qui miễn 306 , e không theo ḷng.

Bọn thần th́ chức trách làm cho cách trở, thật khó nhất nhất quan tâm chu đáo hết được nên vâng bàn chung, xét thấy có được viên Lănh binh tỉnh Nghệ an là Ngô Đạt vốn người cần mẫn biết chữ, khá am tường phép bắn đại bác, năm trước từng đă phái đi đàn áp 58 ở Qui lai, Lộ châu có cả năm trời, cũng biết qua t́nh thế, được ra giữ chức ngoài đă lâu ngày. Ngữa xin ân chuẩn cho viên ấy thăng đổi làm Pḥng luyện để có người cùng lo. C̣n như Tôn Thất Duyệt, sẽ do bộ Binh xét và xin giáng chỉ. Ngoài ra, thần là Trần Tiễn... với Ngô Đạt lại là chỗ bà con cô cậu, ngày thường cũng có biết viên ấy cần mẫn, có thể nhận được sai phái nhưng phận không dám tránh vâng bàn. Vâng Châu phê : Sẽ có chỉ riêng.

 

 Phạm Thận Duật

link: http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Th%E1%BA%ADn_Du%E1%BA%ADt

 

 - Tháng 7, Cơ mật viện tâu: Nay vâng tuân xét bàn thêm về 4 khoản mật tâu của Thượng thư bộ H́nh Phạm Thận Duật về việc lập kho nơi hiểm trở, dùng tiếp viện nhanh kịp thời cơ.  Vâng xét các tỉnh lúc đầu sắp xếp đều chọn nơi h́nh thế núi sông tiện lợi, nay việc hải pḥng đă không thể cậy hẳn th́ các sở sơn pḥng xét nên sớm sửa chữa. Xin sắc xuống các quan Tỉnh quản lĩnh các sở ấy chịu trách nhiệm chung với quan ở đạo sơn pḥng doanh điền 307 , xét rơ quả có h́nh thể đáng cậy th́ sửa chữa thành tŕ, kho lẫm vững chắc đầy đủ. Xin lấy Đốc vũ kiêm sơn pḥng 308 ở Thanh, Ninh 309 , nên đặt thêm Tuần vũ Bố chánh, xin khỏi phải bàn.

Việc giang pḥng rất trọng yếu. Chất đá lấp sông th́ trở ngại cho việc chuyên chở buôn bán, mà tạo sẵn thuyền cho nhiều th́ để lâu tất bị hà 310 , bị nát , chở đá khối tất chúng sinh nghi, gây nên bất tiện, xin để nơi nào có đường sông th́ các quan tỉnh thân đến khám với danh nghĩa sửa chữa đê điều. Nơi nào bồi cạn có thể lấp được th́ nhất nhất ghi chép rơ trượng thước, đến lúc cần, do các quan tỉnh sở tại tùy cơ lo liệu nghĩ cũng kịp. Gần đây các tỉnh chở gạo đă xin đóng thuyền, nay xin nhân đấy đóng sẵn, một là để chở, một là để gặp lúc th́ lấy dùng để tiện tiếp viện nhanh, khoản này khá hợp với việc. Xin cho các tỉnh mật ghi để biết mà làm.

Binh mà có súng nhỏ, lớn có thể làm cho hăng hái mà ngăn ngừa được từ tầm xa. Kể ra không phải để cho hay hơn mà là muốn dùng cho khác thứ, e không phải là hoàn toàn tốt. Xin để các địa phương có đủ th́ luôn kiểm tra, bất cứ món khí cụ nào dùng để ngăn chống cùng các môn vơ nghệ mà quân ta luyện tập, nên sớm dốc sức lo luyện tốt thêm cho tinh, vững nhuần nhuyễn để pḥng khi hoăn, lúc gấp, bất tất qui định cứng nhắc là chỉ dùng thuẫn, kiếm, thước gỗ làm ǵ. Kính vâng Châu phê có khoản : Sao hết ra giao cho Đốc vũ các tỉnh mật xét mà thực sự lo liệu.

- Tháng 8, kính vâng chỉ chuẩn cho các phủ tỉnh 311 của Kỳ trực312 chế tạo phao nổi bằng gỗ - theo kiểu do ông nghĩ ra - thả ở mặt sông để pḥng bị. Trước đó, ông chế ra kiểu ấy tiến dâng, trên thấy quan trọng cho pḥng bị nên khen nhận, sau đó ra lệnh cho bộ Công đưa kiểu mua làm, đến lúc ấy lại sai chia ra các nơi chế tạo chở nộp để pḥng sẵn lúc dùng.

- Tháng 10, dâng phiến tâu: Từ Hi Hải cho đến Phổ lợi, róng gỗ trên sông của hai nơi ấy lâu nay đă bị khuyết răng đi nhiều, mà Phổ lợi phía trước có Cáp châu, phía sau có đồn Phổ lợi, đường sông lại có Lộ châu, có róng gỗ đủ để pḥng bị, xin triệt về để khỏi trôi mất mà uổng phí.

- Tháng 11, dâng phiến tâu: Róng gỗ lớp trên ở Hi du xin cho Hải pḥng sứ sai binh thuyền nhổ lên. Xong việc, xin bộ Công cho người đến khám rồi đem số c̣n dùng được cắm điền thêm cho số róng gỗ ở Lộ châu. Kính vâng chuẩn y.

- Kính vâng Dụ: Nguyên Tổng đốc sung Hiệp đốc là Tôn Thất Thuyết nay bệnh đă đỡ, được điều làm Thượng thư bộ Binh, trên th́ có quản lư Trần Khanh, lăo thành luyện đạt, lấy vốn liếng mà làm cho có chất tốt đẹp, dưới th́ có người tham tá để bàn bạc cho khỏi lệch lạc. C̣n Thự Binh bộ Thượng thư Lê Hữu Tá điều làm Thự Công bộ Thượng thư để mọi người đều được xứng đáng thích hợp.

- Tháng 12, vâng ban một tấm Kim khánh hạng nh́ của Y pha nho gửi tặng. Bấy giờ Y pha nho hiến tặng 1 tấm Kim khánh hạng nhất. Lại gửi tặng đại thần 1 tấm hạng nh́.

 

 

 

CHÚ THÍCH:

 

275.    Đại tự tán : giúp đỡ, tham mưu việc tổ chức và thực hiện lễ cúng lớn nhất trong năm của triều đ́nh. Nhờ vai tṛ đó, được chia phần thịt cúng (phúc tộ) .

276.    Lănh Thượng thư : hàm cũ của cụ Trần là Ṭng nhất, nay thăng Thự Văn minh là Chánh nhất, trong khi Thượng thư chỉ hàm Chánh nhị, do đó Lănh Thượng thư .

277.    Phủ quân : tước danh dùng tặng cho người chết mà lúc sống không có chức tước ǵ.

278.    Đạn : nguyên văn “bia”, người viết ghi chép sai nên chữa lại cho hợp ngữ cảnh.

279.    Tích linh : tên loài chim thường đậu ở bờ nước h́nh nhỏ như chim én, bay theo h́nh sóng gợn, tượng trưng cho anh em theo điển Kinh thi “Tích linh chi nguyên, huynh đệ cấp nạn”. 

279a. Hiệp đốc mă: có lẽ là Mă Tư Nhất .

280. Đại kế : theo Chu Lễ, cứ ba năm th́ dựa vào sách các quan, kết toán (kế) công tội một lần để thưởng phạt. Triều Nguyễn cũng áp dụng lệ Đại Kế này.

281. Treo xe : không dùng xe quan nữa. Ư nói hưu trí .

282. Tư mă : Chức quan đầu ngành về quân sự thời thượng cổ Trung quốc. Về sau tên gọi ấy dùng cho nhiều chức vụ khác nhau.

283. Nghe lặp : thính lực suy, nghe 1 lần chưa rơ, ngụ ư già nua.

284. Phầu tư : loại b́nh phong kiểu lưới chắn ở nơi vua làm việc. Khi các quan vào điện bẩm, theo lệ phải đứng đấy suy nghĩ, lựa lời đă.

285. Không hở : nguyên văn vô gián. Không hở tức là gần khít với nhau, mà gần khít là nghĩa của chữ thân mật, thủ pháp của cụ Trần tài t́nh là thế đấy.

286. Ánh xuân : dịch chữ Thanh dương (ánh trời màu xanh) theo thuyết ngũ hành của vũ trụ quan nho gia, màu xanh thuộc phương Đông (đông phương Thanh đế) phương do vua xanh cai quản, từ đấy nảy sinh danh từ Đông quân (Đông quân sao khéo bất t́nh - Cung oán). Phương Đông lại thuộc mùa xuân (Đông phong ®  gió xuân) mà mùa xuân lại muôn hoa đua nở nên Đông quân cũng là chúa muôn hoa (Muôn hồng ngh́n tía đua tươi, Chúa xuân chỉ hái 1-2 bông gần; khoảnh làm chi bấy chúa xuân, Chơi hoa cho rữa nhị dần lại thôi - Cung oán) . Thế cho nên Ánh xuân ở đây vừa chỉ tháng giêng của dịp Ngũ tuần đại khánh, vừa chỉ đích danh hoàng đế. Ngoài ra, từ Thanh dương c̣n chỉ cung vua ở vào mùa Xuân.

287. Quá phước : nguyên văn phước quá, nói tắc của “phước quá họa lai” (phước đi qua nhà, th́ họa xảy tới) của chủ thuyết âm dương. Dịch quá phước không sát nghĩa nhưng s át tinh thần âm dương ấy : vượt quá phước tất là đi vào “đường ngắm” của họa.

288. Tam thai : cũng đọc là Tam đài, tên cḥm sao 6 ngôi, chia ra Thượng thai, Trung thai và Hạ thai. Vận dụng vào khoa phong thủy, cuộc đất Tam thai tiêu biểu cho Tam công (Thái úy - Tư đồ - Tư không) ngụ ư thịnh trị.

289. Nhân sau người đời : nguyên văn ‘’thế hậu nhân’’, chứa hai nghĩa đều sâu sắc : a/ đời sau mới ca ngợi là nhân. Chỉ Đức nhân lớn tầm cỡ chiến lược chứ không hẹp cỡ chiến thuật ; b/ bậc vương giả phải làm cho mọi người được nhân, phiên ḿnh sau cùng, theo kiểu bồ tát, lại “kiêm thiện thiên hạ” theo đạo quân tử .

290. Chú ư cách chơi trội của cụ Trần : đối ư chứ không thèm đối lời, bất chấp cả luật. Đau nhất là “móc ḷ” nhà vua ở câu “Làm hài ḷng người thân th́ cởi mối lo âu” !

291. Tiêu thuyền : có hai nghĩa nghe cùng có lư : a/ thuyền đi tuần; b/ thuyền chở 100 người. Xem chừng dùng nghĩa thứ hai, bởi lẽ thuyền tuần đâu cần phải vẽ và đâu đến nỗi bị phạt ? Mẫu thuyền tuần có sẵn nhan nhăn chứ đâu phải chưa hề có ? Vẽ mẫu làm ǵ !

292. Ấn quan, chức thú : quan có ấn, chức đầu ngành. Cấp bậc ngày xưa từ lớn xuống nhỏ có : ấn quan, kiềm quan đều sử dụng khuôn dấu khắc bằng đồng, trừ ấn vua đúc bằng vàng và to nhất (hơn 8 kg). Dưới Kiềm là triện dành cho Chánh tổng, Lư trưởng, lúc đầu c̣n phân biệt bằng gỗ. V́ vậy, lư trưởng áp triện c̣n gọi nôm na là đóng mộc. Chức thú na ná tầm Trưởng pḥng ngày nay.

293. Cỏ chi, hoa qú : cỏ chi quí hiếm, do đó c̣n tên là linh chi, tượng trưng cho vua. Hoa qú có đặc tính hướng dương, mặt trời cũng tượng trưng cho vua nên hoa qú tượng trưng bề tôi.

294. Khu : cũng đọc là Xu, tên gọi tắt Cơ mật viện .

295. Hạt mưa trên lá : mưa tượng trưng cho ơn vua (vũ lộ: hạt mưa móc; móc là nước hay hơi nước tụ góp thành hạt) lá tượng trưng cho thế hệ. Họ Trần làm quan đă nhiều đời.

296. Quư quư : quư kẻ đáng quư, ở đây chỉ việc ban ơn có lựa chọn xứng đáng chứ không phải bừa băi kiểu hôn quân.

297. Quế hoè : nguyên văn cức hoè. Cức hoè là loại cây gai cứng, gỗ dẻo mà chắc (h́nh như tên gọi của ta là ngành ngạnh) tượng trưng cho kẻ có bản lĩnh vững. Tạm thay bằng cây quế để giữ chất cho văn dịch. Hoè là cây có hoa dùng làm dược phẩm, có gỗ tốt, tượng trưng cho tài năng.

298. Hoa cổn : áo được thiết kế thật rực rỡ để vua dùng trong đại lễ, chẳng hạn khi đăng quang vua đội mũ miện, mặc áo cổn (hoa hậu được trao “vương miện” v́ tinh thần ấy) .

299. Phụ thị, Đỗ Hồi: theo điễn tích : Đời Chiến quốc, Ngụy Thù dặn em là Ngụy Khoả rằng sau khi ḿnh chết th́ cho người thiếp yêu của Thù đi lấy chồng. Nhưng khi sắp chết Thù lại đổi ư, dặn chôn người thiếp theo. Khoả lấy cớ lời nói trước là trong lúc sáng suốt, lời nói sau trong lúc tỉnh lúc mê, nên gả chồng cho người thiếp ấy. Về sau Khoả cầm quân ra trận, gặp tướng địch rất dũng mănh là Đỗ Hồi, bị Hồi rượt nhưng chính Hồi lại ngă ngựa bị Khoả quay lại giết chết. Quân sĩ báo là thấy có ông già chạy lom khom trước chân ngựa Đỗ Hồi. Đêm đến, Khoả chiêm bao thấy ông già bảo : Tôi họ Phụ, cảm ơn ngài giữ mạng sống cho con gái tôi nên lúc ban ngày tôi kết cỏ để làm vướng chân ngựa tướng giặc đấy !

300. Trọng Cung, Trần Kỷ : Trọng Cung là học tṛ bậc cao của Khổng Tử, được thầy đánh giá là có thể làm vua được (khả sử nam diện) Trần Kỷ cũng là người thời Chiến quốc, rất có tài, được triệu làm quan nhưng từ khước. Cả 2 đều vui đạo thanh bần. Cụ Trần muốn nói rằng người ta có tài mà hổng trổ, ḿnh không tài mà trổ bậy !

301. Tất cả những câu không in đậm là câu phi biền ngẫu trong nguyên tác, khi sử dụng phải in cỡ kiểu khác.

302. Người nhà giàu : nguyên văn phú gia nhân. Đă đánh người th́ chuyện giàu nghèo đâu thành vấn đề ? Đời nào mà pháp luật qui ra lệ ấy ? Do đó người dịch đoán rằng Phú gia nhân có lẽ là “gia nhân của người Phú” (Phú lăng sa: Pháp) !

303. Nỗi lo cán ŕu : nguyên văn phủ kha chi hoạn. Ở đây có lẽ  muốn nói chuyện cướp vợ hay gian dâm nhưng lời lẽ một đại thần, lại đang phúc tŕnh lên vua, lời lẽ sao cho khỏi phạm tội bất kính, (hết làm quan như chơi !) do đó Trần phải nói bóng gió - không đạt lắm - bằng ư câu Kinh Thi : phạt kha như hà? - Phỉ phủ bất khắc. Thú thê như hà ? - Phỉ môi bất đắc. (đốn cán ŕu như thế nào ? - Không búa không làm được. Cướp vợ thế nào ?- Không ông mai không xong)

304. Kiêm lănh : nguyên văn thừa phạp (nhân lúc thiếu) từa tựa ư “không chó bắt mèo”... dịch chữ không nôỉ đành dịch ư.

305. Vơ giám : quốc tử giám bên vơ.

306. Qui miễn : gắng kiểu rùa, một cách nặng nề cực nhọc. Ỳ ạch nhưng chẳng đáng mấy.

307. Sơn pḥng doanh điền : h́nh thức tổ chức vừa khai hoang vừa chiến đấu. Do đó xuất hiện danh từ đồn điền. C̣n tư nhân khẩn hoang thuần kinh tế th́ gọi là Nhàn điền. Ngày nay chỉ có các cụ đại lớn tuổi mới c̣n phân biệt nổi 2 danh từ ấy.

308. Đốc vũ : quan đầu tỉnh, Tổng đốc hay Tuần vũ. Tuần vũ c̣n gọi là Tuần phủ. Do đó Pháp đẻ ra ngạch Đốc phủ sứ.

309. Thanh Ninh : Thanh hoá, Ninh b́nh, 2 tỉnh có sông lớn, tàu thủy có thể vào được.

310. Hà : con tôm. Nhưng ở đây tác giả lại dùng chỉ con hàu, thuộc họ ṣ ốc, thủ phạm phá hoại tàu thuyền, chứ tôm th́ vô tội.

311. Phủ tỉnh : phủ Thừa thiên và các tỉnh.

312. Kỳ trực : trực thuộc Kinh kỳ.  Đời nhà Nguyễn, 1 số tỉnh ở gần Kinh kỳ chịu sự quản lư trực tiếp của triều đ́nh trung ương như Quảng nam, Quảng ngăi (Hữu trực kỳ), Quảng trị, Quảng b́nh (Tả trực kỳ) .

               

 


 

 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

               

  

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH  VIỆT VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN

               

 

Bản đồ Hà Nội năm 1873 do Phạm Đ́nh Bách vẽ

 

 

QUYỂN VI

 

 

     Nhâm ngọ năm Tự Đức thứ 35 (1882)  Ông 70 tuổi .

- Tháng giêng, tuân sắc phái Khâm thiên giám kính kiểm mặt sau Xương lăng trồng thêm tùng, xem có xanh tốt hay không để tâu lên. Từ nay trở đi, vâng phái kiểm tra mỗi tháng. Cùng Phó sứ hải pḥng là Nguyễn Hanh, Nguyễn Chánh, xin rút phái viên và lính đi đồn mới Lộ châu làm tiếp lớp móng bằng đá ong cùng đắp thêm đất. Hạn trong tháng 3 phải hoàn chỉnh một loạt cho tiện phái lính đặt súng để việc pḥng bị được nghiêm túc.

- Tháng 2, cùng Phó sứ hải pḥng tâu : Vâng xét đường sông Lộ châu là đường quan trọng hiểm vào sâu đất liền. Năm 27, vâng chuẩn để cho trống ḷng sông 10 trượng, hai bên đều làm róng chắc, đắp đê nhiều lần đă dựng róng gỗ mà thân đê vật liệu nhiều mà nặng, đă 9 năm nay Bộ thần chuẩn bị chưa được đủ để làm nên đê ấy, chưa biết năm nào có thể dựng đắp được. Nay kiểm lại nguyên số cọc chắc, có hơn 3480 cây, bị gió và nước lụt làm găy, mất, hiện chỉ c̣n lại hơn 800 cọc rất là thưa thớt.

Nay xét nên để lại số róng gỗ hai bên tả hữu phía trái hạ lưu, trừ ḷng sông chừa trống 10 trượng cùng hai bên tả hữu gần nước sâu trên dưới 1 thước,74 ngoài ra, hai bên nên làm rọ gỗ, đổ đầy đá núi, bày làm hai hàng chầu nhau kiểu răng chó để khi nước chảy, mực nước chỉ c̣n cao hơn rọ chừng 7-8 tấc 74 th́ nước sẽ tràn qua đầu rọ, chắc thuyền nhỏ đă khó đi qua. Sức cho đo róng gỗ hai bên dài tổng cộng 96 trượng, cần có hơn 200 rọ gỗ. Tra ra, năm trước đường sông Qui thuận đă vâng cắm cọc bày rọ, tiếp đó dời qua cắm ở Lộ châu, số rọ đá trồi bên bờ đem về đặt lại.

Xin để bộ Công của thần phái nhân viên ra cùng cấp thợ chung sức với bọn Ngô Đạt là Pḥng tham rút 200 biền binh, rút lấy số gỗ ở đồn Lộ châu hiện giữ đem bán hơn 200 cây, đoạn nào c̣n chắc, thực sự dùng lại được, cùng chi ra số vật hạng trong kho, dùng gỗ chắc chế tạo rọ gỗ thêm số lượng chiếu khoản thả ch́m cùng chở đá núi ở bờ sông chở đầy vào rọ cho chắc để pḥng bị nghiêm chỉnh. Kính vâng chuẩn y.

- Tháng 3, Cơ mật viện tâu: Trước đây, vâng chuẩn cho 2 tỉnh Hà Đông 313 bàn xin ủy cho một viên đại thần ra ngoài ấy cũng lo việc pḥng giữ một nơi trọng yếu. Nay xin bên trong th́ dự bị chỉnh đốn lính tráng, súng ống, bên ngoài th́ bí mật kết liên với thân hào cùng đoàn ngũ hoá con em họ đến lúc cần th́ trong ngoài giúp nhau có được nhiều cách lừa địch. C̣n như các khoản xây dựng pḥng ngự th́ nên ngừng lại để khỏi bị nghi ngờ, mang lỗi. Kính vâng chuẩn cho chép ra ngay để biết mà làm.

- Bộ Binh tâu: Vừa rồi trong công tác huấn luyện nhiều mặt, binh lính có ít, xin rút thêm số bộ binh 2.400 tên, đợi quan Giảng vơ diễn tập ở ngoài quách Tây nam 314  để chuẩn bị cho việc pḥng thủ. Kính vâng chuẩn y.

- Người Pháp đánh chiếm tỉnh thành Hà nội. Tổng đốc Hoàng Diệu tự vẫn.

 

 

Hoàng Diệu

 

- Bộ Binh tâu: Nay vâng sắc có một khoản : Bộ Binh xét chính xác số vơ biền quả thật khoẻ mạnh, được việc th́ cho thăng chức. Nếu đủ thâm niên mà tầm thường, già yếu th́ ngưng thăng. Vâng tuân, Bộ thần vâng xét, theo lệ các vơ cử phần nhiều bổ ở ngoài, c̣n bổ cho chức vụ ở Kinh th́ không có mấy, đưa đến cảnh quan ở Kinh ít có người cường tráng. Xin về sau những vơ cử nào tài nghệ vững hơn th́ rút bổ ở Kinh, làm suất đội ở các doanh để lo việc huấn luyện.

-Vâng ngưng việc đắp lũy thêm binh ở cửa Thuận an pḥng bị kỹ, sứ Pháp có lời bực bội trách căi mà các quan ngoài Kinh lại nhiều người dâng thư lên đ̣i đánh.   Thương bạc Cơ mật viện tâu : Vâng xét điều các quan nói, xét ra thời thế chưa phải là hợp với kế sách mà việc hải pḥng hiện chưa vững mạnh, sửa chữa thêm cũng chưa chắc vững vàng xong xuôi được. Để cho người ta thấy việc sửa chữa đó luống chỉ gây thêm nghi ngờ, xin ngừng đắp lũy mới Thuận an mà triệt về Kinh tất cả số biền binh tăng phái để chuyên lo tập luyện. Nguyên số lính đó cũng do Hải pḥng huấn luyện. C̣n như các thứ rọ đá, bè nổi th́ cứ tu bổ chỉnh tề để nuôi sức lính của ta mà khiến cho chúng khó ḍ. Kính vâng chuẩn y. Tuân dụ cử Nguyễn Văn Thi làm Tham biện hải pḥng Thuận an, Lê Đại lănh chủ sự quyền sung Viên ngoại lang bộ Binh có thể làm nổi ấn quan. Kính vâng chuẩn y.

- Lại vâng Châu phê: Kiếm người thờ vua là chức năng của đại thần vậy. Khanh trước đây chỉ đề cử hỏng một Trần Văn Tuy, sao quá lâu mới thấy có đề cử, cũng thật quá thận trọng, nhưng phải có tài lớn mới dùng nổi vào việc lớn xứng đáng, há như chỉ coi mặt, nhặt nhạnh thứ tầm thường hay sao ? Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Chánh, Tôn Thất Thuyết, những người khanh đă cử lâu nay đấy, ư lại c̣n thận trọng việc đề cử hay sao ? Trẫm bảo cả cho biết đấy !

- Cùng Phó sứ hải pḥng dâng phiến tŕnh : Nay tiếp được Nội các chép giao phiếu xin các việc của khoa đạo Trần Danh Trứ tuần tra cửa Thuận an. Kính vâng Châu phê : Giao cho Hải pḥng xem có hợp hay không rồi tŕnh lên. Bọn thần tuân vâng bàn xét:

Về lũy mới Lộ châu, nguyên thần là Trần Tiễn... xét thấy chỗ móng cũ của bờ thành Trấn hải, từ đáy hào đến mặt tường là một loạt móng xiên, không có chỗ đặt bàn chân cho nên thấy thân thành cao, nghĩ cũng hiểm trở. Xin y cách ấy làm móng, chỉ ngặt là chỗ ấy lại là đất bồi phía dưới là bùn non c̣n chưa kết chặt, các Tham biện hải pḥng ở quân thứ đắp chân lũy không biết móc bùn non ra, độn cát chắc vào cùng đóng sâu mấy hàng cừ gỗ bên ngoài chân để giữ. Chỉ v́ gần đây mưa nhiều, nước ở hào chưa rút thấp cho nên chưa thể khởi công. Phải chờ cho nước cạn, vét bùn, độn cát, lo sao cho hợp. Lại như rọ đá vốn nặng, khó trôi dời, thấy rơ năm trước thả nhiều ở đường sông Qui thuận, Hi hải đă 5-6 năm, róng gỗ trôi mất, rọ đá vẫn như cũ, đă thấy như thế.

Huống chi gần đây vâng lo làm những ṿng đinh sắt xâu liền nhau cũng chắc chắn không lo ngại. Chỉ có róng gỗ, nhiều lần quan hải pḥng đều xin những loại gỗ cứng ghép cho thật bền chắc chịu nổi nước xô. Đă nhiều lần bộ Công thu mua trâm, sến, bời lời, các thứ gỗ tạp dễ nổi, không những không bền chắc mà c̣n bị nước mặn, hàu dễ ăn, một khi gặp sóng, gió lụt lội mà bị lay nhổ trôi mất, khiến số binh biền canh giữ nhiều lần phải chịu tội bồi thường thật khổ. Lại như gần đây chia phát các loại gỗ chắc để làm rọ, nay cũng giao phát gỗ tạp dễ nổi ấy để làm. Hễ không làm th́ không lấy ǵ pḥng bị, làm th́ chẳng bao lâu lại hư phí, bọn thần trộm có nổi lo. Ngữa xin sắc cho Bộ ấy mua ngay thật gấp, thật nhiều gỗ chắc, phát ra để cắm, may được kiên cố. Kính vâng Châu phê: Bộ Công đích thân đến đấy kiểm tra lo liệu ngay.

- Dâng phiến tâu: Nay vâng chuẩn phái điều đọng biền binh đắp lũy mới, được thưởng một tháng lương gạo tiền, nhân đấy trộm nghĩ, xét thấy lâu nay biền binh làm việc thường hay đổi thay do đau ốm hoặc bỏ trốn, phải đưa binh khác đến lo giúp. Nếu nhất luật thưởng trước th́ kẻ ốm kẻ trốn đă tiêu mất mà kẻ thay thế sau đó không được hưởng ơn.

Nay xin chiếu số tiền thưởng bao nhiêu trừ quản suất là chức không chuyển đổi nên được lănh, ngoài ra từ đội trưởng trở xuống th́ tiền thưởng do người đốc suất lănh cả, đem đến công sở cất, chiếu theo từng việc mà ứng trực tiếp trong từng đợt 5 ngày hay 10 ngày một lần, mỗi lần 1, 2, 3, mạch 178 cho thích hợp để khuyến khích sự ganh đua, được hưởng nhuần gội cho nhanh việc, nhưng mỗi lần thưởng bao nhiêu th́ để cho bọn thần kiêm lo đầy đủ. Kính vâng Châu phê : Sắp tới, các công trường có thưởng sẽ theo đó mà làm, nhưng Đổng lư, Quản chưởng tất phải thực ḷng thương xót mới được gội nhuần đều khắp.

- Tháng 4, dâng phiến tâu: Ngày mồng 4 tháng này có tiếp Thái giám Hoàng Trạc giao một bản thư mật của Trương Đăng Đạo chuyển truyền, vâng sắc giao cho thần xét kỹ có nên để cho viên ấy đến khám h́nh thế các đồn lũy th́ dâng phiến phúc đáp chờ chuẩn y.

Thần vâng xét : Trương Đăng Đạo là con của cố lănh binh Trương Đăng Tiến, nay y tâu bày rằng từng theo thân phụ y làm việc nên biết qua h́nh thế đồn lũy, xin nên cho y đi kiểm xem có xét thấy ǵ xin bẩm minh bạch, sẽ do bọn hải pḥng của thần dâng phiến phúc tŕnh. Xin chờ chỉ dụ để vâng liệu. Kính vâng Châu điểm.

- Tháng 5, kính vâng Dụ : Nay Trẫm vâng từ giá hạnh 315 nghỉ hè 316  tại Thuận an, duyệt việc hải pḥng, nhân đấy nghĩ đến các viên biền coi sóc đôn đốc việc pḥng giữ cửa ấy cùng cửa Tư hiền đă siêng năng nhọc nhằn nên đă chuẩn cho bộ Binh tâu xét xem kỹ từ chánh phó sứ cho đến lính tráng cùng thợ thuyền ở các cục đều được thưởng một tháng tiền lương dùng tỏ ḷng thông cảm 317 .

- Tháng 6, cùng Phó Tổng tài sử quán là Lê Hữu Tá dâng phiến tâu : Sứ quán bọn thần vâng soạn Đại Nam nhất thống chí, trong đó phủ Thừa của Kinh sư cùng 30 tỉnh, đóng thành 47 cuốn, hiện vâng xét viết, việc xong nghĩ nên viết tinh bản thảo tŕnh dâng chờ vâng khắc in cho khỏi chậm trễ. Duy tra ra, quán bọn thần năm trước vâng đem bản thảo ấy dâng xem nhiều lượt, vâng phê phán chỉ bảo các việc. Bọn thần tuân vâng đem bản thảo ấy xem lại rất kỹ, không thể không nghĩ lại : trộm xét bản ấy các mục khá nhiều từng vâng kê tra chưa thật xác tỏ, cùng trong sách có ba tỉnh Quảng trị, Phú yên, Hà tỉnh, bản thảo dựa theo năm 18 về trước, lúc ấy ba tỉnh hiện lập làm đạo gồm cùng phủ Thừa, B́nh định, Nghệ an làm một. Nay nhân ba tỉnh lập lại đă lâu ( năm 21 vâng cho lập lại) nếu vẫn đem bản thảo ấy khắc in th́ phủ Thừa với 5 tỉnh ấy bày chung làm 3 mục, chưa được sáng sủa. Nay xin chia làm 6 để có biện biệt. Ngoài ra như các tỉnh Hà nội, Ninh b́nh, Sơn tây, Bắc ninh, trong đó các phủ huyện có chia, hợp, đều xin chữa lại theo sự thực.

Xét lại mục nhân vật trong bản thảo ấy, từ năm 18 về trước, số trung thần nghĩa sĩ bị sót lọt c̣n nhiều, cùng từ năm 18 đến nay cũng đă lâu ngày, trong đó có nhiều người đă quá cố mà người đáng viết thành truyện cũng có, nếu dựa bản thảo mà khắc in e không chu đáo thỏa đáng. Nay xin chiếu năm 18 về trước, nhân vật nào c̣n sót th́ xin làm bô sung, c̣n từ năm 18 đến nay ai đă qua đời mà nên ghi vào th́ xin tiếp tục biên soạn mới được thỏa hợp. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Phải thật tinh mới khắc, tránh sai sót như Việt sử cũ.

- Dâng phiến tâu: Quăng giữa hai đồn Phụ an, Vinh ḥa của cửa Tư hiền xin đặt thêm 1 đồn, lại nhân h́nh thế cồn cát ở đó làm nền đặt súng để dự bị bắn khi gặp lúc. Lại có một chỗ khá rộng gần cửa biển, nên đặt thêm một lũy h́nh vành cung, đắp cả nền súng để lúc cần th́ đặt súng pḥng ngự để làm một thế ỷ dốc với đồn giữa. Làm như thế th́ trong sông ngoài biển đều có thể pḥng giữ mà cửa biển có chổ để gọi tiếp ứng. Kính vâng chuẩn y.

 

Súng thần công triều Nguyễn

 

- Cùng Phó sứ hải pḥng tâu: Vâng xét h́nh thế lũy mới Lộ châu, thần là Trần Tiễn... đă phúc tŕnh minh bạch, ngữa mong tỏ tường, duy trộm thấy lũy cao hào sâu, binh gia cho là hiểm yếu, nhưng xét ra lũy ấy là pḥng giữ mặt sông, làm cao th́ bắn không đắc lực, thêm bậc chân th́ thân lũy hóa thấp, người ta dễ leo lên. Kinh nghiệm năm ngoái ở đồn lớn Gia định, chúng bắc thang làm chân đồn leo lên hăm thành. Nay vâng xét qui cách của thành Trấn hải, nghĩ rằng thành có chân không hiểm trở bằng thành không chân, nhưng dưới nền đất bùn non c̣n nhiều, lần ấy làm móng lũy lại đắp chân sơ sài, huống chi lũy ấy cứ đến mùa mưa lụt th́ sóng gió ngày đêm vây lũy vỗ đập mà lớp móng mới làm, vôi mật chưa kịp chắc chất đất chưa cứng, không khỏi bị sập lỡ ít nhiều.

Nay bọn thần thiển nghĩ, lũy ấy ba mặt hiện đă xây móng xong, chỉ c̣n mặt sau chưa xong th́ công tŕnh đă được hơn nửa, lúc này nắng ráo, nước hào cạn rặt, nếu không kịp làm sớm e đến thu đông mưa lụt lại sập lỡ hao phí nhiều thêm. Gần đây số biền binh ở các đồn lũy đến hơn 2450 người, trừ các pháo thủ thần cơ ra, các sắc biền binh thủy bộ hơn 1900 người, chỉ có học tập pḥng thủ chứ không việc ǵ cho lắm, xin nên rút phái 300, từ từ làm chân hào cùng mặt sau thân lũy cho kịp đặt pháo trong mùa tạnh ráo, c̣n lũy sau cùng kho thuốc đạn th́ năm tới sẽ làm tiếp. Số biền binh lo việc th́ cứ 10 ngày hay nửa tháng, chiếu theo công việc, cứ thấy biền binh hơi lộ vẻ mệt mỏi th́ rút về học tập pḥng bị, đổi 300 khác để đều nhọc hay khoẻ như nhau.

Lại chân lũy ấy lát bằng đá núi cao 4 thước 74 nay xin nhắm từ chân lũy rộng ra ḷng hào 5 thước đóng vài ba hàng cọc gỗ cao hơn 2 thước cho nước hào tràn qua được, phía trong cọc gỗ th́ chồng đá núi rộng 2 thước, cao ngang với cọc, phía trong đá núi th́ lấp bằng cát, bề rộng 3 thưóc, cọng là 5 thuớc để trộn với bùn non ở dưới lắng xuống bền chắc, cùng với hào ấy vốn đă xin mở rộng 2 trượng, nay xin mở rộng thêm 2 trượng nữa cọng thành 4 trượng để được hiểm trở hơn, lại có thể lấy đất bồi đắp mặt sau thân lũy cho gần. Kính vâng Châu phê : Kẻ phúc tŕnh hẵn là rơ việc, Hăy quyết chắc. Chớ có làm thử.

- Cùng Nguyễn Văn Tường dâng phiến phúc tŕnh: Mồng 2 tháng này, Phạm Thận Duật dâng phiến xin cho Tôn Thất Thuyết sung chức ở Viện. Vâng chỉ phê cho thần, Trần Tiễn..., Nguyễn Văn Tường xem việc đó thế nào.

Bọn thần cũng bàn kỹ, trộm thấy vừa qua việc của Cơ mật viện quá nhiều, Tôn Thất Thuyết là người Tôn phả, ưu ái càng mật thiết, hiện nắm bộ Binh lại kiêm Pḥng luyện, vốn rành việc Cơ mật nếu được chuẩn cho viên ấy kiêm sung chức Viện, nhiều người cùng bàn với nhau may cũng giúp được nhau, c̣n như Phạm Thận Duật là người trầm mặc mà có ḷng sâu kín, lại am tường t́nh thế Bắc kỳ hơn, lại nữa sung giữ chức Viện lâu ngày, nhiều lần cùng bàn bạc với bọn thần nhiều điều bổ ích về Cơ vụ, nên lưu viên ấy lại Viện để bàn bạc. Kính vâng Châu phê riêng.

- Tháng 7 dâng phiến tâu: Ấn thư cuộc của Sử quán thần việc khắc in nhiều, không có một người lo đôc suất việc ấy th́ viên kiểm hiệu cùng các viên bát, cửu phẩm đốc sức thợ khó nhanh chóng nay xin bắt chước y năm trước, cuộc ấy đặt chế độ Viên ngoại, đặt riêng một viên Biên tu, hằng ngày ở tại cuộc ấy làm Kiểm hiệu tra bản chính kiêm đốc sức các thợ cho không bỏ việc, thiếu mặt. Lại nữa, các quyển những bài phú nổi tiếng xét ra là phú tám vần sáo cũ, sĩ tử ít ai muốn in, nghĩ nên ngừng khắc cho đỡ phí. Lại một bộ Văn thể tứ trường, ván khắc hẹp so với các hiệu sách, có lúc mướn in trả tiền, xin giảm phân nửa so với các hiệu sách để sĩ tử vui ḷng thuê in cho được rộng răi việc truyền bá. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Biên tu đổi làm Kiểm tu.

 

-Tháng 8, cùng Phó sứ hải pḥng dâng phiến tâu: Trước đây vâng tuân xét pḥng đặt súng cùng xin  tŕnh các khoản, trong đó có xin đào hồ lớn, dời Quan hải lâu 318 , đặt thêm đường chuyển súng, đều được Châu phê dấu chấm. Đến như khoản làm pḥng đặt súng, kính vâng Châu phê các lẽ. Lại vâng phê bảo về kiểu pḥng.

Vâng tuân, bọn thần kính xét: Kiểu pḥng th́ lúc lâm sự tiến lùi đều được rộng răi, vật liệu để làm phải ít và tiện lợi, mà phải có ụ ngăn cách cho khỏi bị tạc đạn đánh thông suốt. Bọn thần mới đầu nghĩ có ngu ngốc rằng ngón sở trường của bọn chúng chỉ dựa vào tàu vững chắc cùng súng lợi hại. Súng của chúng đă lớn lại bắn xa toàn tạc đạn, rơi phá nhiều, gây hại lớn. Nếu bọn chúng ở ngoài xa, dùng súng lớn lên tiếng trước th́ đạn dược các súng, biền binh các lũy phải có pḥng che giấu, nằm phục cho tim được trấn định, vạn nhất hữu sự th́ các cổ súng đều đă sửa soạn đàng hoàng, chỉ để lại một bác thủ cùng một vài khán thủ, c̣n bao nhiêu đều ẩn trú ở pḥng binh khỏi phải xúm nhiều người mà sinh những lo ngại khác. Nếu đến đúng tầm súng th́ người người tất ló thân ra bắn. Nếu không may th́ thôi, c̣n được may th́ khỏi chết, phải lo bắn, há dám né tránh, bằng không th́ tạc đạn lên tiếng trước ấy rơi xuống, hoặc bắn hàng ngang, hoặc bắn nhảy tới, một pḥng bị thương, các pḥng đều khiếp trước th́ khi phải dùng, khó mà đắc lực. Kính vâng Châu phê : Nên xét kỹ, như thế nào đỡ được chút ít th́ quyết định. Cốt là ở đó.

 

 

- Cùng Nguyễn Văn Tường, Phạm Thận Duật, Đoàn Văn B́nh, Tôn Thất Thuyết dâng phiến tâu: Trộm thấy trị bệnh nên dựa vào thuốc men mà công sức điều trị cũng chiếm phân nửa. Từ khi lên ngôi đến nay, phải lo lắng bên trong, lo bên ngoài, thời sự có nhiều khó khăn, Hoàng thượng ḷng dạ ngỗn ngang khó nghĩ, tích chứa mối lo thành bệnh đă không phải một ngày vậy.

Nay khánh tiết đă quá ngũ tuần, tuy bẩm thọ như người xưa cũng gọi là đă suy phân nửa. Huống chi sau khi nhọc lâu ngày gần đây c̣n nhiều việc Cơ mật nữa, bọn thần cùng bàn nhau, từng lấy làm lo. Từ 2-3 tháng nay, vẻ tươi tắn yên ổn của bệ hạ chưa được như  trước, phương thuốc của quan Thái y c̣n chậm thấy công hiệu. Bọn thần đă hỏi Viện ấy cùng kê cứu các phương thư 319 nghĩ cũng chỉ bổ hư chứ không có phép nào chữa nhanh được.

Vả khí vận, sự thế ngày nay như vậy các nước cùng như thế cả, tựa như không phải đem sức riêng của nước ḿnh mà sớm giải quyết được vận lớn ấy, cúi xin Hoàng thượng thư thái nỗi niềm, tĩnh tâm điều trị, hoặc 5-3 ngày hăy chầu một lần, hoặc nhân lúc tạnh trời mà tuần du để tiêu u uất. Nỗi lo của Hoàng thượng mà thư được th́ thuốc quí mới tiến theo, tinh thần khoẻ lên ngày càng tăng hơn trước th́ lời tung hô chúc mừng mới làm hân hoan bọn thần vậy. Đó là phúc của xă tắc, phúc của sinh linh, bọn thần rất trông mong vậy.

C̣n như bọn thần, lạm dự hàng danh vọng mà nửa mưu không có, để mối lo đến như thế, tội chẳng xiết nói, ḷng cứ khư khư không ngớt. Kính vâng Châu phê : Quân thần tuy là nghĩa mà cũng là t́nh nếu hoàn toàn không có t́nh th́ không phải là người, nhưng thời thế, tâm sự như vậy ai cũng biết, trẫm không phải gỗ đá, Tiên Phật,  làm sao quên được nỗi niềm ? Cực lực mà lo c̣n e không xong, huống chi không để ư được ư ? Nếu không thể giải quyết th́ chỉ c̣n nhớ lời Ôn công 320 đem việc nước nhờ thân bề tôi, buông ḿnh cho thuốc men vậy.

- Tháng 9, dâng phiến tâu: Tháng 6 năm nay, Phó sứ Nguyễn Hanh đem các sắc biền binh Thuận an mỗi tháng phái chừng 100 tên lên núi đốn cừ, cọc, cắt cỏ tranh, có xin tŕnh mọi việc. Trên mặt phiến, kính vâng Châu phê : Chuyện ấy không thể không làm. Lâu nay làm như thế nào, Trần khanh đă thông thuộc, lại các tháng 9-10, làm sao phái đốn nổi ? Nên dự bị chứ ! Xét tâu đừng lạm th́ các đồn sông cũng ở trong số ấy, sao lại chưa tâu rơ ?

Vâng tuân, thần trộm xét các đồn lũy Thuận an đi đến núi khá xa, các thứ gỗ cừ, tranh núi cùng củi đóm là thứ phải cần đến, nếu không đốn để dự trử th́ lúc cần không lấy ǵ mà dùng. Trong quân không vật ǵ là không lo sẵn. Năm trước thần vâng trú ở Cửa, số binh nhiều hơn, mỗi tháng thường có phái luân phiên, rút ở các đồn 1-2 trăm biền binh, thường ở lại trên núi đốn, lấy sau chuyển về chi dùng, có dư ra th́ sức giao cho Cửa cất, chờ có chỗ nào cần th́ lấy phát ngay.

Gần đây, các thành đồn thường có ngầm sai 1-2 trăm biền binh đốn củi đóm về dùng. Như có việc ǵ cần lo, cần dùng th́ sai riêng xin phép riêng. Phái đi nhiều đến nỗi bê trễ việc tuần giữ. Nay Phó sứ Nguyễn Hanh xin rơ để có hạn chế bớt, nghĩ nên căn cứ hiện t́nh mà xét và giải quyết. Kính vâng Châu phê : Cứ làm. Đừng sinh bậy.

- Cùng Nguyễn Văn Tường, Phạm Thận Duật, Đoàn Văn B́nh, Tôn Thất Thuyết dâng phiến tâu : Mồng 1 tháng này vâng giao ra Đô sát viện là bọn Lâm Hoằng phiến tŕnh: Trước đây, hạ thần dâng phiến, trước là nói về khí vận, tiếp theo nói về tuần du, cuối cùng là nửa mưu cũng không có. Xin chờ vâng nghiêm trách.

Bọn thần hợp ḷng cùng lo ngại về những việc đă đảm đương mà vạch ra để trù tính tâu xin giải quyết mọi mặt. Bọn thần trộm thấy lúc nầy bốn phương nhiều lũy, chúa lo tôi nhục, t́nh nghĩa cùng bổn phận là vậy. Bọn thần tuy ngu ngốc cũng hơi biết nghĩa ấy, chưa từng dám ngơ quên việc củng cố nhân sự để văn hồi khí hoá như lời dạy rất đúng xưa nay, cũng không phải không muốn nhón gót mà mến để báo ơn chúa mà làm hết chức năng kẻ bề tôi, chỉ v́ kém tài kinh luân, gặp lúc này nhiều việc, múc sâu dây ngắn luống tự lo thầm, cho nên đối với công việc, có lúc thấy nên cử hành mà người khó lo liệu thực sự, có lúc thấy nên tự phấn chấn lên mà sức không gắng nổi, hoặc thời chưa đủ không thể không cất công làm hoặc thế ngăn trở khó  mà giải quyết, lừng khừng lúng túng 182 tháng năm, luống phục trách nhiệm được giao, thực do tài lực có phần thiếu khả năng chứ không phải dám làm ngơ 321 mà không lo vậy.

Gần đây vâng thấy Hoàng thượng chứa chất lo âu nên sinh bệnh hoạn. Thái y điều trị chưa thấy công hiệu, bọn thần lo lắng sâu sắc, không biết làm ǵ. Nghĩ rằng những năm gần đây việc nhiều, cửu trùng nhọc nhằn dồn nén đă lâu, nếu không mở rộng nỗi ḷng cho tinh thần cùng t́nh cảm được thoải mái như sách thuốc đă nói, chữa thuốc e chậm trễ.

Lại đọc Hán thư, thấy vua Quang Vũ có hôm ăn cơm ở tị điện, bị ngất ở mái hiên, các quan khuyên vua đi chơi đến Chương Lăng ở  lại đấy rồi b́nh phục, bởi v́ bệnh ưu uất gặp gió th́ thoải mái vậy. Vâng thấy Hoàng thượng hôm trước bị ngất, nay lại nhọc mệt, nghĩ cũng do ưu uất mà đến nỗi ấy cho nên bàn nhau xin nhân lúc rỗi đi dạo chơi. Chỉ v́ muốn cho bệnh ngài ngự sớm đỡ mà không dè lời lẽ có hơi viển vông mà lại mạo muội lo lắng việc đại nghĩa. Nay v́ Viện ấy chấp đàn 323 , xin vạn lần cam chịu gán tội. C̣n như những việc vạch ra trong mấy ngày qua, bọn thần từ lâu đă suy nghĩ rất nhiều mà chưa đạt được mức cần thiết. Nay Viện ấy đă lấy đó mà nói, tất là có định kiến. Xin để Viện ấy dựa vào từng khoản mà tŕnh bày rơ cho, xin vâng chờ thể trí 324 .

Kính vâng Châu phê : Đă rơ từ lâu. Đợi ǵ phải nói !

- Tháng 10, dâng phiến tâu: Bộ Minh mệnh chính yếu kính vâng kiểm lại, trong đó có chỗ nên chữa thêm, gồm 12 điều. Đă vâng trích 2 điều phúc tŕnh xong. Nay xin lại trích 3 điều, liệt kê dâng lên. Kính vâng chuẩn y.

- Kính được ban một áo lông ngự dụng, thêm bài thơ ngự chế 325 :

Chẳng học lâm hiên cởi áo lông, 326

Vua tôi cùng thể,  hăy vui chung.

Tuổi già vốn thích dày mà ấm,

Áo nhẹ chia nhau hoá trẻ trung.

 (Đó là áo da ngân thử 327 do đại thần nhà Thanh là Lư Hồng Chương tặng cho nên nói thế) 328

- Tháng 11, Thương bạc Cơ mật viện tâu: Nay Trần Thúc Nhẫn vâng đem cuộc thương lượng với Đường Mă 328b phúc tŕnh, giao cho bọn thần duyệt xét.

Kính vâng Châu điểm. Lại vâng Châu phê các lẽ. Bọn thần vâng xét: Ít chẳng địch nhiều, yếu chẳng địch khoẻ, nếu gượng làm th́ chuốc họa lớn, từ xưa đă nghiệm rơ như vậy. Ta với Pháp sức không ngang nhau th́ nên tươi cười chờ cú đấm hiểm ác, không nên níu kéo nhau để nếm mùi ong chích. Duy ḷng mọi chưa chán, tính dă man khó mà thuần hoá. Đă rơi vào thuật của chúng, rốt cuộc không có cái tốt đằng sau.

Thử lấy t́nh thế của chúng mà nói : từ khi Nă phá Luân bị khốn ở Pho đến nay trong nước không có chúa, quốc trái chưa trả hết, lại thêm sau lưng kẻ thù biên giới vừa mạnh lên mà quay nh́n th́ ham tỏ sức mạnh, ḷng siêng tính chuyện nơi xa, đem ả nước để tính chuyện người ta, như chuyện cửa Đà Nẵng ở Quảng nam năm trước, liệu chừng nước ấy cũng chẳng đến nỗi thế, nhưng mà bôn chôn cầu lợi, ḷng chưa chịu thôi nuốt sống ăn tươi 329 . Hoặc dụ dỗ bằng lời ngọt ngào, hoặc hăm dọa bằng uy vũ khiến ta dần dà vào tṛng rồi chúng thong dong được việc. Đó là sự toan tính của ḷng họ mà chưa xảy ra ngay vậy. Chỉ có các quan của họ nhiều lần thay nhau đến  là đ̣i hỏi trả công, không đoái hoài ǵ những điều giao ước, bởi v́ cũng liệu rằng ta cô thế không ai tiếp tay, không tranh nổi với chúng cho nên cứ nhắm mắt làm bừa không e dè ǵ.

Việc thành Hà nội lần này chưa chắc nước họ đă bàn bạc rộng răi. Thử xem binh Thanh dồn đến ồ ạt, phái viên của họ đă rất nghi ngờ pḥng bị mà binh thuyền nước họ không từng phái đến thêm lại c̣n triệt Lănh sự về, đổi tướng khác sang để giở tính ngang ngược ít có. Xem cách làm ấy, chắc họ có cách xử sự khác vậy.

Ngay như Hạ viện đă bàn (báo cáo của Hải dương cũng thế), giám mục đă nói (Nguyễn Lập đă tŕnh) th́ là tướng họ mưu riêng, xem t́nh h́nh th́ đích xác là vậy. Nhưng phái quân vào đất người không thể về tay không, hoặc là chúng đóng quân ở Bạch hạc để chiếm cả Bắc kỳ, hoặc chúng đ̣i vào triều tâu để đ̣i Bảo hộ, không có được một điều ấy để đ̣i bồi thường th́ không thôi vậy. Việc ấy là do tướng họ quyết định. Nay việc c̣n chưa định xong mà nhất thời cùng đổi, chắc nước họ cũng có cách xử trí riêng mà ta chưa rơ. Đó là t́nh thế của họ.

C̣n ta với nước Tàu, t́nh hữu nghị xa thư 330 , thế liên hệ môi răng, chỉ có thể giữ cho nhau chứ không thể chia ĺa nhau được. Việc đang chưa phát ra mà Đường Mă đă tới trước, tức mưu của họ không phải là không có dự tính. Gần đây nghe nói việc Hà nội th́ tiếp tế quân lương, điều động binh sĩ không tiếc phí nhọc th́ việc đứt quăng không phải là không sớm vậy. Tuy phong vực khác nhau, ai nấu thay được 331 mà ba ải đều khống chế 332 xe cộ xen nhau 333 , không giữ rào giậu th́ biên giới làm sao vững được ? Đánh nhau nguy hiểm, ai cáng đáng nổi việc chỉ huy ? Mà Tổng lư các nha môn đều ở đấy 334 , có thể dùng miệng lưỡi mà thay cho xô xát. Nước Thanh đối với ta t́nh chân thực, có thể liệu được. Huống chi ta lời thẳng lẽ mạnh đáng làm cho công nghị lượng t́nh th́ Thanh sợ ǵ mà không làm ? Chỉ v́ giữa ta với Pháp, ḥa ước c̣n đấy mà với Thanh th́ văn thư qua lại sơ sài, việc chưa đề cập đến những qui ước trọng yếu.

Nếu Thanh lên tiếng trước th́ ai đứng ra làm chủ cho họ ? Lư không thuận mà t́nh cũng chưa ổn. Cho nên Tổng đốc Vân nam có ḥa nhị, nếu thành th́ lo rằng Tổng đốc Quảng Đông sẽ đ̣i điều ước thế nào ? Đường Mă đến chuyến này cũng chỉ lấy đấy mà nói th́ t́nh nhà Thanh không phải bỏ ta mà cũng không thể thay ta lo liệu một ḿnh được. Vả các nước phía đông của ta không thể tính cùng ai, mà ta bỏ Thanh ra e cũng khó tự lập. Tuy ngoại giao làm cho họ kỵ 335 mà theo trước kia thông sứ đă có ước giữ văn như cũ, họ cũng làm sao trách lỗi ra được ? Nếu lo rằng ta thông hiếu với nhà Thanh, họ có thể làm bậy, trộm e không phải thế. Bởi v́ tuy họ không sợ thế lực của Thanh nhưng cũng sợ Thanh có lắm nơi giúp, lại c̣n có công nghị đấy nữa.

Xem việc Hà thành, khi binh Thanh vừa đến , họ từng cho là ta cầu viện nhưng cũng tự nín nhịn, bởi v́ trước kia mỗi lần họ cắn càn đều v́ cho là ta không đủ sức, lại không có ngoại viện vậy. Nếu nay việc quân Thanh kéo đến ấy, tuy chưa thấy có cử động ǵ nhưng họ cũng đă biết mối tương quan. Huống chi trước dọa bằng binh, sau đ̣i bằng việc th́ là tṛ quen thuộc của họ. Như quả là bội ước, gây hấn th́ sao họ trả thành soái, sứ lại đều đổi về th́ chưa chắc là có tính chuyện khác mà làm càn vậy. Bọn thần bàn đi bàn lại: đến nay thương thuyết có Thanh làm giúp th́ c̣n có thể duy tŕ, nếu trễ lâu mà Thanh với Tây thông hiểu với nhau, rút binh về th́ chắc họ ép đ̣i lắm chuyện, không nghe th́ không xong, nghe th́ không chịu nổi, đến lúc ấy rất khó mà cứu văn.

Nay nhân Đường Mă đến, ta hăy phái người đi trước (phái người hỏi kín mà không lộ dấu vết, dùng văn thư th́ cũng khó rơ mà có cớ) gặp mặt Tổng đốc Quảng Đông bàn hỏi thật quả có ḷng giúp đỡ th́ hoặc mời phái viên đến trước hỏi rơ công chuyện như Mă quan đối với Triều tiên vậy 336 , tiện cho ta đỡ sợ, khỏi lộ dấu vết, hoặc xin phái người đến gặp tướng Lư 337 cầu xin xử trí, hoặc gửi thư đến Tăng 338 cho họ chiếu cố. Nhân tiện ta phái sứ sang trước cùng họ thương thuyết, như chịu đến gặp tướng Lư th́ ta viết sẵn sớ văn mang theo nhờ Lư đệ đạt cho sự thể long trọng. Như chịu gởi thư cho Tăng th́ ta chờ viên Soái mới đến, xét kỹ rồi hăy phái sứ đi Tây lư luận th́ hai đàng cùng phái cũng có thể đỡ bị họ nghi ngờ cố chấp.

Kính vâng Châu phê : Nên làm như thế nào ? Có được t́nh h́nh ǵ th́ báo nhanh để tiên liệu.

- Tuân sắc đến trước Xương lăng, cuộc đất rất tốt muôn muôn năm. Kiểm khám tạm giới hạn chu vi nên trồng tre xanh để được kín đáo. Nay dâng phiến phúc tŕnh cùng vẽ bản đồ, cắm tiêu, cước chú dâng lên. Kính vâng Châu phê : Cũng được rơ ràng. Khanh nên chép ngay ra, theo đó mà lo liệu. Lúc nào tạnh trời, khoẻ người, thường nên đến đấy th́nh ĺnh để kiểm tra cho xứng thỏa.

- Cung kính làm lễ đốt giấy vàng.

- Ngày 22 nhằm thọ đản 70 tuổi. Ngày ấy, quan Khâm mạng là Tham biện Nội các Hồng Sâm đem theo lính thị vệ Nội các mang đệ thơ và tự ngự chế, một bức trướng bằng đoạn tơ 8 màu vàng có chữ vua viết, một chiếc áo bào tư linh dành cho đại triều, một cây gậy linh thọ, các thứ gấm, đoạn, sô, sa, vàng, bạc, tiền, chén, ngọc, b́nh vẽ, đồ gốm 339 đến nhà, tuyên đọc Dụ ban cho làm lễ thọ.

Ngự chế ban bài tự cùng thơ mừng thọ 70 rằng :

Cái quư của tuổi tác, thiên hạ vốn có từ lâu. Tuy rằng trăm tuổi là hạn kỳ nhưng từ trung cổ về trước, bẩm thụ 340 và tiết dưỡng 341 đă không theo kịp. Thời xưa, được đến hạn ấy liệu có mấy người ? Thế cho nên nói rằng “ Người sống được 70 xưa nay hiếm,” cũng biết thế là đủ quư rồi vậy. Tuy nhiên, ở đời được danh, được thọ lại có mấy người ? Trong 4 hạng dân, không kể giàu hay nghèo, kẻ được thọ th́ danh không nghe nói đến, chung cuộc không khỏi nát cùng cây cỏ mà thôi. Tự ḿnh không phải đường mây rực rỡ quan sang, ai cho được dự vào đấy ?

Xét ở sách vở th́ trong Ngũ kinh có các ông Mẫn, Đức, Bật, Lượng, 4 đời của họ Tất công, trong truyện th́ có như Phạm Vơ tử 342 pḥ xuất sắc cho 5 vua thành Minh chủ. Đời Đường th́ có Bùi Tấn công 126 , đời Tống th́ có Văn Lộ công 343 đều làm quan đến 4 triều, danh tiếng vang tận nước ngoài, kẻ th́ thân thế gắn liền với sự khinh trọng của thiên hạ ngót 30 năm, kẻ th́ kiêm tướng tướng 344 hơn 50 năm. Phải lấy chữ toàn đức mà gọi những người ấy vậy. Thế cho nên kinh mới ghi, sử mới chép để đặc biệt biểu dương, tỏa sự răn bảo đến vô cực để khuyến khích người đời.

Ngay như gần đây có Thái sư Cần chánh điện đại học sĩ Tuy thạnh quận công Trương Văn Lương 345 , Thái bảo Đông các Đại học sĩ Vơ Văn Đoan 346 , tuổi cao đức lớn, rất được người đời nghe danh, cũng thuộc hạng kế vậy. Ôi ! kẻ có đức tất có phước, kẻ có phước tất có thọ. Sự báo ứng của trời rất công bằng, xưa nay lại chọn ǵ ư ! Thế th́ nay không có người ấy ư ? Văn minh điện Đại học sĩ Trần khanh hy vọng là như thế !

Khanh thi lễ 11 nối nhà, giáp khoa sớm đỗ, trong ngoài thạo việc, thờ đă ba triều. Kế đến hôm nay, có thể không gọi là tuổi cao đức lớn được ư ? Vả Trẫm cùng khanh vốn không biết nhau 347 . Trẫm mới lên ngôi, khanh c̣n chức nhỏ, thế mà một lần gặp nhau th́ như quen biết từ lâu, rút ở đám đông đưa vào Bố các, đưa khanh trải khu phủ hai lần, cất nhắc vào khung, đỡ nâng từng bậc hơn 30 năm đến nay ngày một thân thêm. Mới biết cá nước gặp gỡ, keo sơn gắn bền không hẹn mà gặp. Đấy là một điều lạ.

Quân thần tương đắc từ xưa vốn khó mà nay lại dễ đến thế, há Trẫm với khanh c̣n có ḷng nào ! Chẳng qua đạo hợp, t́nh ưa, chung lo, cùng nhọc cho nên không dè rồng mây hổ gió 348 đều theo ḷng ḿnh mà tự hợp trái nghĩa giao thái 349 vậy. Khanh vóc dáng vốn thon gầy 350 , không hơn người lắm, nhân năm trước Đà Nẵng Gia Định có việc, ḷng người hăi sợ, Thuận an là cửa ngơ trọng yếu của Kinh sư, khó kiếm được người lo việc pḥng bị, các đại thần đều tiến cử khanh (bấy giờ khanh vừa làm phó hạ khanh 351 ), khanh cũng khảng khái tự nhận, trẫm cũng dốc ḷng tin cậy việc chuyên trách đó, cho nên cả trăm lần kinh lư đều ủy nhiệm một ḿnh khanh 352 .

Khanh đă đem hết tinh thần, dồn hết tư tưởng và việc t́m mưu vạch kế mọi mặt nghiêm pḥng cả thủy lẫn lục, không lúc nào là không nhanh nhẹn chu đáo mà người ta không nói ǵ được. Khanh theo Đổng biện việc quân đă nhiều năm, bấy giờ chạy theo việc, đổ công sức, khổ ḷng, nhọc trí, sớm chiều không ngớt việc để ăn ngủ, lại thêm nơi ấy cát nóng, biển lạnh sương gió mù mịt, trên nóng dưới ẩm, đêm cóng ngày nồng. Từ xa đến đấy xông xáo, há khỏi bệnh tật th́ cũng tiều tụy, sức không chịu nổi, mà khanh th́ ḷng rộng thân lớn, dáng vẻ tươi tắn mới là kỳ ! Ngay kẻ quen biết khanh trước đó cũng phải nghi ngờ chuyện khanh, cũng là một điều lạ. Từ đó ngày càng to béo ra, khang kiện ra, đến nay tuy tuổi cao khí suy cũng chỉ giảm đi một vài phần mà tinh thần cử chỉ cũng c̣n sáng suốt ổn định như kẻ năm, sáu mươi th́ khanh thọ khó mà lường nổi. Đấy gọi là sống trong lo âu hoạn nạn, làm đức là ngày vui, chẳng cũng rất đáng tin ư ! Lại cần ǵ phải phân tâm về cái tốt người khác để lấy làm khoái hoạt tạm thời làm chi ?

Khanh vốn tên là Mẫn, nhưng v́ chú Tùng Thiện nhiều lần nói cùng Trẫm: Tên chữ người đời nay, nhiều kẻ không tránh tên kẻ cướp đời xưa, vậy là không được. Ngay làm Các thần cũng vậy. (Bấy giờ khanh làm ở Các) huống là ở chức khác 353 . Khảo ở Tấn thư cũng phù hợp.

 

 

Tùng Thiện vương Miên Thẩm

 

Trẫm nhân đọc Việt sử, thấy đại thần Tô Hiến Thành đời Lư nhận cố mệnh pḥ ấu quân, nói ngọt, đút lót nhiều không thể làm dời đổi tiết tháo, ḷng trung can không thể cướp đi được 354 nên rất khen nhân phẩm ấy bèn nảy ư lấy tên ấy (THÀNH) để đổi ban lại cho khanh là bởi muốn khuyên noi theo355 con người trung nghĩa ấy, lúc đầu không có ư ǵ khác. Vả bấy giờ trẫm c̣n trai trẻ, khanh c̣n là quan nhỏ, há có thể nghĩ ngược lại là có chuyện ngày nay mà làm thế hay sao ? Thời gian hối hả, việc đời đắng cay, không dè ngày nay thực quả có vậy! Lại cũng là một điều rất kỳ lạ nữa ! Xưa nay, cái màgười ta không giải ra th́ ngay khanh nghĩ cũng chưa rơ, không hại ǵ. Hôm nay nói rơ ra, cần ǵ phải kín đáo: Nay khanh già nua rồi, Trẫm cũng suy yếu rồi, chưa xét đến việc cố mệnh ai có ai không, giả sử có ư ấy mà không có cơ hội ấy th́ luống cũng nói mơ mà thôi. Việc khó liệu phần nhiều là thế. Huống chi là việc đă qua ? Ngẫu nhiên ngâm câu thơ họ Đỗ 356 :

Sang năm gặp lại, ai c̣n khoẻ ?

Say ngắm thù du cứ măi cười 357

Cũng có thể phá khóc đem làm cười v́ tiệc thọ của khanh, giúp cho một cái dăn má vậy !

 

Tượng đài Tô hiến Thành tại huyện Đan Phượng,
xă Hạ Mỗ, Hà Tây, nay thuộc Hà Nội.

 

Ôi ! Địa vị, bổng lộc, tuổi thọ, danh tiếng là những cái ước muốn lớn của người ta cọng lại, mà không thể có được nhiều. Địa vị khanh đă cao, tuổi thọ cũng dài, nhà không túng thiếu, con cháu cũng đă thoả ḷng 358 . Trẫm không biết lấy ǵ để trông mong. Khanh chỉ e phần danh chưa được xứng lắm để cho Trẫm phải xấu hổ vậy. Ôi ! v́ rằng tuổi sức mỏi th́ trể năi dễ sinh, địa vị lớn trong lúc thời thế gay go th́ báo đáp khó xứng. Trể năi sinh ra th́ sự phỉ báng do đó mà đến, báo đáp khó th́ trách nhiệm c̣n chưa xong cho nên bị người chê trách , Trẫm rất nhục vậy. Cái thói lắm lời của người đời cũng khá đáng sợ, đấy là điều Trẫm không thể không thiết tha đ̣i hỏi nơi khanh mà không thể thôi được.

Khanh đối với nhiều người, không phải đặc biệt nhận t́nh tri ngộ. Vả chăng như những bậc lăo thành Trương Văn Lương, Nguyễn Tri Phương, Phan Thanh Giản cũng đều là những người giỏi dắn, có thể đảm đương việc lớn. Chỉ người hiền mới biết người hiền có chung sở kiến, chắc cũng không đến nỗi sai lắm, thế mà sao họ gánh vác những việc khó khăn to tát ấy cũng chẳng khác với mọi người th́ ḷng họ sao nhỉ ? Khanh không nhớ lúc Trương Văn Lương về với điền viên, đ́nh thần bày tiệc tiễn biệt, đứng lên vái tạ rồi cầm tay khanh khóc dặn ân cần. Lại c̣n khanh thường nói “Phan Thanh Giản giữ tiết khắc khổ”, nước mắt tuôn theo lời, nức nở động ḷng người, sao lại thờ ơ ngày tháng, đến nay chưa hề tiến thêm tấc nào, lại thấy thêm lo, thế là ḷng nào nhỉ ?

Nếu bảo “việc ấy không phải của ḿnh, trách nhiệm đă có người gánh, mặc kệ với trời, nhọc ḷng làm chi” th́ quá sức không phải ! Người xưa có kẻ coi thiên hạ thuộc trách nhiệm của ḿnh, có tiếng “vâng” nặng hơn ngàn vàng, thật không nỡ v́ mất, c̣n, khó, dễ mà có chút đổi ḷng, nản chí để phụ ḷng tri kỷ 359 ở cơi mờ mờ ấy vậy.

Huống chi khanh đặc biệt đạt ơn tri ngộ rất sâu lại dày mà có thể dững dưng như thế hay sao ? Như vậy trách nhiệm của khanh đương nhiên không phải ít. Sự làm ngơ 321 cũng đă rơ vậy. Đọc bài luận về Quản Trọng của họ Tô, chết c̣n chưa tṛn trách nhiệm, huống chi là già ? Chí của ngựa Kư già 360 sức cố gắng tang du 361 c̣n có thể đem tháng ngày để muốn, há coi rẻ khúc hiệu ca 362 để làm thứ bông vải đâu ? 363 Chỉ e ghét nhọc, thích khoẻ, không chịu gắng thêm mà thôi.

Khanh thử nghĩ xem : thọ cho thân không bằng thọ cho danh, thọ cho danh không bằng thọ cho cả danh của người hiền, của thầy, của bạn, thọ cả cho danh của người hiền, của thầy, của bạn lại không bằng thọ cho danh của nước của dân, vĩnh viễn rũ dài không nát đến ức ngàn vạn đời vậy.

Đến đây đă cuối bài, giăi bày hết chân t́nh để v́ dịp mừng thọ của khanh, há có phải là văn ư 364  ! Tỏ thêm một bài thơ luật để nêu lại ư vậy 365 :

 

T́nh sâu tri ngộ mấy mươi năm.

Vẹn một niềm son chẳng gợn ḷng

Gặp lúc lên xe lo phải nghỉ,

Đến hồi dựa nước 366 nợ chưa xong

Tiệc bày hai chiếu chưa quên Phó 367

Đàn gảy bảy mươi Thuấn vẫn mong 368

Tuổi thọ càng cao càng để ư

Thu về một mối mới yên ḷng.

 

- Dâng biểu tâu : Nay cúi được ban ngự chế, ngự bút bài tự và thơ trong dịp thần thọ 70 tuổi cùng áo gấm, chén ngọc, vàng, bạc, tiền, gấm, đoạn, sô, sa, gậy linh thọ, đồ gốm, các món quí. Lại cho thần nghỉ ngơi 5-6 ngày làm vui các tiệc. Thần lạy nhận ơn ban xong, mừng vui xúc động lẫn lộn. Kính vâng xin dâng biểu tâu bày lời cảm tạ:

 

Trộm nghĩ, thần quê mùa hèn hạ, may gặp thời quang minh, một lần th́ may đỗ, một tấc tài năng không có.

Hơn bốn mươi năm thông tịch 369 chịu ơn tri ngộ khác với người thường, đứng vào hàng 360 đầu 370 , không đúng phận chen lên bậc vinh hiển, làm nhơ hạ thự; lại nhận điện hàm 371 , ngoài làm Đổng nhung việc hải pḥng; trong th́ làm việc Khu phủ mưu kế nào có ǵ đâu ? Cái mà thần làm được mọi người cũng đều làm được; Bắc Nam nhiều lo đến thế, tội mà người ta mắc phải th́ thần cũng là mắc phải. Mỏi sức chịu người chỉ trích, chẳng trách chi ai; thương t́nh nhờ được ơn vua, già c̣n gắng gỏi. Hoa gấm đời đời nối dơi, cân đai rực rỡ cửa nhà; cho nên bản thân cùng với gia đ́nh tắm nhuần ân sủng. Báo đáp theo cách tầm thường mong xứng dễ đâu ! Đến lúc treo xe phải lệ, chỉ mong cúi đầu trước bệ cáo từ; sẽ đem thời lớn mà nhường cho kẻ đến sau, đâu dám cố chiếm ân sủng mà làm phương hại cho đường tiến thủ của người hiền ?

Nhưng v́ : Vi Đỗ bên thành 372 vui lo chia định. Cơi Bắc c̣n chưa yên tĩnh; Cơ mật công vụ đang nhiều. Chưa dám tâu bày, vẫn thường lo nghĩ. Gọi là quan cao, vốn biết phải tinh vi dè dặt mà kẻ tài đầy 373 th́ lầm lỗi đáng lo. Huống hồ : việc thật lớn mà khó; tâm đă mờ lại mệt. Chỉ lo dùng kẻ già nua, đem cái thọ mà thay ǵ được ?

Xem ra cho kỹ, thời đang gặp tiết dương sinh, đồng liêu thăm hỏi ân cần; bạn cũ người thân cũng đến. Lại được nghỉ ngơi công vụ, chuyện tṛ an ủi tuổi già, nghĩ thân thế cũng gặp bề hạnh phúc.

Dựa quốc khánh để cùng vui, nghĩ đến thâm cung đang tiêu cán 210 chưa ngớt trong ḷng thần th́ làm sao vui được. Dẫu là Hoàng thượng thể t́nh th́ sứ ḿnh cũng đang hồi dồn dập. Lại rộng ơn ban long trọng, biết bao quà vừa lạ vừa nhiều. Ban cho thơ mà c̣n cho tự, ba chục hàng rực lẫn màu son. Ban cho áo làm phấn chấn ḷng thần, năm màu đẹp toát lên vẻ rạng, so với món hàng giá nặng trăm bằng 374 , vàng ngọc quí báu câu văn gấm là. Đặt món đẹp trước thềm : gậy thọ thần t́nh, be sành tinh xảo. T́nh, văn gồm đủ, chiếu chỉ tuôn ra. Ơn có chổ đáng nêu cao cần chi đợi tám mươi mới đủ lệ 366 ; việc c̣n nhiều phần chưa xong hết vẫn rộng cho năm biển để rảnh rang. Thể tất mà đăi ngộ ân cần, nhân đức mà nghĩa t́nh trọn vẹn.

Thần mọp đọc một thiên thơ, tự khiển trách thần về việc lớn của nước nhà, khuyến khích thần bằng những gương sáng người xưa, căn dặn thần bằng mối lo bóng xế, giao thần lo cho xứng danh phận. Nghĩ chu đáo nên lời lẽ thiết tha, lo xa xôi nên t́nh cảm sâu sắc. Răn dạy mà khiến cho nên được hoàn toàn, nào có ngừng chỗ quá lễ nghi: Trung hậu dể khiến cho nên phần phúc lộc há có phải v́ riêng ơn huệ ?

Nay v́ vâng gặp phúc vô biên của triều đại, ngày rạng rỡ không xa.

Trời nghe dưới thấp, thần xiết bao cảm kích, run sợ tột cùng, kính dâng lời biểu cảm tạ.

 

- Tháng 12, dâng phiến tâu : Năm nay, kể từ khi vào tiết Tiểu hàn đến giờ, thần bỗng bị ho, tiếng đớ bụng đau, đi lỵ, ăn ít, ngày nhẹ ngày nặng, chữa thuốc đă gần hai mươi ngày chưa thấy đỡ, nhiều lần được quan Hiệp biện Nguyễn Văn Tường cùng quan Ngự y Nguyễn Quí chẩn mạch đều nói mạch hơi trầm, nhanh, hoăn yếu, so với trước kém nhiều.

Ngày nào may được nhẹ bớt, thần xin cố gắng vào chầu. Ngày nào hơi nặng th́ khó mà đi nổi. Thần phải ở lại công thự để điều trị cứ không dám xin nghỉ hoài hoài. Rất sợ sệt có lời bụi bậm tâu lên.

Vả lại nay đang lúc việc gay go, thần rất lo nghĩ, một ngày không thể vào chầu là ḷng thần không yên, c̣n giục các thuộc viên ở Viện đi ḍ hỏi, huống chi là vâng tĩnh dưỡng điều trị. Thần không phải là gỗ đá, có ḷng dạ nào v́ suy yếu lâu ngày mà chểnh mảng. Thật v́ thần không may gặp bệnh hoạn ấy, sức chẳng theo ḷng, vạn cam chịu tội. Xin dám mạo muội tâu bày, mặt trời mặt trăng trên cao xoi xét cho.

Kính vâng châu điểm. Lại vâng Châu phê: Đă biết lâu rồi.

 

    Quư mùi năm Tự Đức thứ 36 (1883)  Ông 71 tuổi.

- Tháng giêng, dâng sớ tâu: Hiện nay, chứng bệnh của thần giảm được chút ít mà ăn uống kém sút, bắp thịt gầy ṃn, đi đứng phần nhiều phải có người d́u đỡ, đă được quan Hiệp biện Nguyễn Văn Tường, quan Ngự y Nguyễn Quí cùng các thầy thuốc đều nói : chứng lỵ của người già khó khỏi nhanh được.

Thần nguyên khí c̣n chưa b́nh phục, hơi mạch đang c̣n suy yếu, nếu gắng guợng xông xáo gặp cảm mạo th́ khó giải, bệnh lại tăng lên lâu thêm mà thần ḷng tự hỏi ḷng thật chẳng chút dối trá mong nghĩ ngơi. Ngữa xin ân chuẩn cho thần nghỉ thêm mươi bữa, ở lại công thự điều trị, ngày nào đỡ th́ vào chầu ngay. Kính vâng Châu phê : Vốn đă biết rơ. Không hại ǵ. Cứ yên tâm mới đỡ.

- Dâng phiến tâu : Trộm nghĩ, bệnh thần tưởng chừng chỉ 10 ngày là đỡ, không dè bệnh chẳng thương người, kéo dài ngày tháng, nghỉ việc chữa thuốc đến vài ba đợt, lỗi đă khó từ nan. Gần đây có xen vài ba ngày tưởng chừng thuyên giảm, nhưng tiếp theo đó th́ phát lại như cũ, tăng giảm bất thường, tưởng không phải mươi ngày đỡ nổi. Nếu lại theo lệ thường xin nghỉ th́ tội quấy rầy càng to, mà công thự không phải là chỗ dưỡng bệnh, nằm lâu e để người ta nói. Nếu tạm về nhà riêng ngoài thành th́ cách trở việc của Viện Cơ mật, không nghe ḷng rất không yên, lúc ấy việc càng thêm khó. Nữa vâng cửu trùng tiêu cán, thân thần tuy ốm, ḷng thường lo ngầm, một hơi thở mà c̣n vẫn không dám buông ra chốc lát.

Trộm nghĩ, thần chất vốn ngu cạn mà hầu hạ cận kề đă hơn ba muơi năm, ngữa trông Hoàng thượng đối với ngu thần chẳng khác cha hiền đối với con ngu, nói về ân t́nh đă khó kể rơ, nghĩ đến thân phận, làm sao thoái thác cho được. Khi thần c̣n trai trẻ, sống chết c̣n không dám đoái hoài, điều đó đă rơ từ lâu. Đến nay, ngoài tuổi cổ hi 375 , trí năng vẫn c̣n , dám đâu tiếc quăng sống thừa. Thần đă đến lệ về hưu, lại gặp lúc đang Cơ mật nhiều việc chưa dám vin đấy xin về th́ sự mỉa mai luyến sạn 376 làm hại cho người hiền, nhân lúc suy yếu xin nghỉ th́ bảo là thấy khó khăn giả bệnh, nhiều miệng làm cho vàng cũng chảy lỏng, lời hủy báng chồng chất ê hề, thần trong cơn bệnh, ḷng khôn xiết đau khổ.

Vả lại, thần một đời trung thành chất phác, thủy chung không dời đổi, ḷng thần, bệnh thần có đại thần Nguyễn Văn Tường biết rơ từ lâu. Bệnh thần hiện nay các thầy thuốc chẩn trị có đến hơn chục người, các quan thăm hỏi đều ngạc nhiên v́ xanh xao gầy ốm mà thần, ḷng tự hỏi ḷng chỉ có một niềm không khác mà thôi.

Nay thần nên ở lại công thự hay nên về nhà riêng ngoài thành điều trị cho lành để vào chầu, vâng chờ ban ơn cho phép. Nay dám tŕnh bày cặn kẽ, ngữa xin mặt trời trên cao chiếu tỏ cho. Kính vâng Châu phê : Khanh ốm bịnh già, trẫm từng hỏi thăm. Chuyện thuốc men cũng không ǵ đáng ngại. Hăy yên tâm chữa chạy, đừng tự băn khoăn mà khó chữa. Lại vâng Châu phê : Hăy ở lại công thự chữa thêm, chờ cho đỡ hăy vào chầu, cũng nghe được việc của Viện, không cần phải về nghỉ ở ngoài, xa cách bất tiện.

- Tháng 2, người Pháp đánh chiếm thành Nam định. Bộ Binh tâu xin phái thêm 500 biền binh đến đóng thêm ở các đồn Lộ châu, Triều sơn.

- Cơ mật viện tâu : Xin ra lệnh cho quan Kinh lược Nguyễn Chánh chọn nơi ở cho vững chắc, cùng bàn với Thống đốc Hoàng Tá Viêm lựa cách thu phục Nam định, nghiêm sức cho thân sĩ các phủ huyện đoàn kết dân làng pḥng giữ khiến họ giữ chắc tỉnh thành không để chúng hạ, mới có thể dần dà tính kế.

- Tháng 3, cùng các đại thần dâng phiến phúc tŕnh: Nay vâng phê chuẩn phúc duyệt Trung quân Trương Văn Hùng, Tham tri Châu Đ́nh Kế dâng phiến xin đặt đại bác ở Kinh thành và ở Trấn b́nh đài. Bọn thần tuân vâng họp bàn khám xét : Trộm thấy trên thành hiện đặt đại bác tất cả 415 cỗ, số lượng đă nhiều mà ở nữ tường 377 , ở những chổ trống lại có đặt những lổ hỗng bằng đá để  lúc cần th́ bắn các loại súng nhỏ như Thần công, Quá sơn, huống chi những chỗ trống ấy tuy không đặt đại bác nhưng hai góc cổ bầu hai bên vẫn có thể giao xạ cũng chu đáo chứ không hở.

Lúc đầu chia đặt như thế xem cũng đă mười phần ổn thoả. Nếu chỗ nào cũng đặt súng, cũng khoét cửa súng th́ nứt vỡ, mà khi cần, khó chia rải biền binh. Nếu cần phải pḥng bị th́ các chỗ trọng yếu gần sông xin đánh ch́m thuyền để lấp, phía ngoài quách chia binh để pḥng bị, nghĩ không cần phải đặt đại bác trên thành cho nhiều làm ǵ. Về việc đặt thêm đại bác, xin nên đ́nh chỉ, duy ở các cửa cùng các mặt vốn đă đặt đá hỗng c̣n ít, xin để cho lính thần cơ tính chỗ đặt thêm cho cân, bọn thần sẽ kiểm lại.

C̣n Trấn b́nh, về hướng đường sông Bao Vinh nguyên có đặt ba cỗ súng đồng lớn loại Thần oai có bánh xe, ba khẩu đại bác Thảo nghịch, số lượng c̣n ít. Nay xin đặt thêm ở chỗ ấy 6 cỗ đại bác, cọng thành 12 cỗ, trong đó có 3 cỗ Thảo nghịch. Số này có 2 cỗ hơi nhỏ, nay xin đổi loại B́nh ngụy, trong đó có một cổ cũ, bánh xe và giàn e quá cao mà không được chắc chắn, nay xin đổi đặt lên thuyền để tiện vận dùng. C̣n 6 cỗ mới đặt, xin mở miệng súng, bệ súng bằng đá tảng, xin cho hai bộ Binh và Công họp cùng Thống quản Thần cơ đốc sức lính và thợ lo gấp. C̣n các chỗ cũ đặt súng của đài ấy, chỗ nào nóc ngoái c̣n kiên cố th́ cứ để như cũ, lúc cần th́ giở bỏ. Các chỗ khác đổ nát chưa kịp lợp lại cùng các cỗ mới đặt xin đổi dùng cỏ che phủ để lúc cần giở ra nhanh và tiện hơn. Kính vâng chuẩn y.

- Cùng Phó sứ hải pḥng tâu xin đặt thêm súng đại bác ở hai đồn trước và sau của Lộ châu. Cơ mật viện tâu : Nay vâng giao ra trú ở Tân 378 là Khâm sai Phạm Thận Duật, sớ văn, tư văn đă vâng phê dặn các việc. Bọn thần đă bàn đi tính lại với nhau : sự chẳng gặp may, rất là lo ngại, nhưng việc của ta, ta phải lo.

Kính vâng phê dặn : Kế lớn xét không ngoài điều ấy. Chỉ về ta là phiên thuộc, giữ vững chức trách 1100 năm nay đă lâu, các nước trong thiên hạ cùng nghe. Nay bị kẻ khác xâm lăng bức bách, giả sử ta không báo, triều đ́nh nhà Thanh cũng nên cứu giúp, cái nghĩa phải thế. Huống chi khoản ấy đă tâu, ta đến, họ cũng nên nhân đó mà báo đáp. Nay lại bỗng nhiên cự tuyệt ? Hoặc giả lúc mới ra mắt không thể không nói cho nghiêm để ḍ t́nh ư ta mà tiện cho dễ thương thuyết về sau. Hoặc là lúc đầu dựa vào sứ Pháp, nay sứ ấy bị gọi về nước, thấy có cơ khó khăn cho nên thoái thác như thế chăng ? T́nh h́nh khó độ từ xa nhưng việc lại không cho dừng, xin tuân lời phê, viết thư gởi đến Tổng đốc họ Trương, nếu có ǵ trắc trở, Khâm sai ấy nên tuân ngay lời phê trước : nhờ Tổng lư hay Thân vương t́m cách kêu nài hết sức của Bao Tư, không để có kiểu nh́n Tần Việt. Phải nên làm như thế nào cho được việc, tất không thể về suông mà không phụ ḷng. Kính vâng chuẩn y.

- Dâng phiến tâu : Cửa Tư hiền vừa qua việc pḥng bị rất là quan trọng. Gặp khi hữu sự, phái người lo liệu không đủ. Duy cửa ấy cạn hẹp, lính pḥng giữ phải hợp. Xin cho bộ thần phái 1 quản vệ, 2 suất đội, 100 biền binh, khí giới lương thực đầy đủ, cùng phái biền binh thủy sư đem 3 chiếc thuyền đến cửa ấy, do các viên Quản đốc, Thương biện phân phái sử dụng, chờ có lệnh mới vâng rút về. Kính vâng chuẩn y.

- Tháng 4, Cơ mật viện tâu : Vâng xét Khâm phái vào Gia định là Nguyễn Lập dâng sớ xin dẹp giặc không được,  rất trách các văn thần các lẽ. Vả chăng, xua binh hăm trận là vơ thần, mà trù tính, điều độ là văn thần vậy. Đă đảm đương công việc th́ trách nhiệm không trốn tránh được, há có thể nói quanh co khiến kẻ sợ sệt có cớ để nói xằng ư ? Kính vâng chỉ thị cho. Bộ Binh vâng đem việc quan quân ở Sơn thứ 379 tiễu trừ giặc Pháp, đánh tan ở Cầu giấy, Hà nội, báo lên tin thắng trận.

-  Tháng 6, Hoàng thượng ốm. Kính vâng di chiếu trong có khoản : Sau khi ta muôn tuổi th́ lấy Thụy quốc công giữ mối lớn, lên ngôi Hoàng đế. Bọn Trần Tiễn..., Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết đối với trẫm, tuy tri ngộ có chút khác nhau kẻ lâu người mới, nhưng ḷng trung ái, siêng lo th́ đều như một. Kẻ gần gũi, tham dự khá lâu những việc cơ yếu, thân nhận việc chỉ vẽ trao lo, nếu có rắc rối khó khăn cũng có thể giải quyết được, đó là Trần Tiễn... sung làm Phụ chánh đại thần, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết sung làm Đồng Phụ chánh đại thần.

Bọn khanh nên chính sắc mà đứng giữa triều, chính thân mà điều khiển thuộc cấp, mọi việc đều chung ḷng lo liệu cho ổn thoả, trên để giúp những cái chưa đủ sức của Tự quân, dưới để chấn chỉnh cái c̣n lệch lạc của các Ty, làm cho nước nhà yên vững như Thái sơn, bàn thạch, ấy là không phụ ḷng ủy thác vậy.

- Cùng Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết dâng phiến tâu: Nay vâng giao ra một tráp lớn ngự phê, trong để tráp nhỏ mỗi người một cái, bọn thần tuân vâng mở ra, trong để  một di chiếu phó thác mối việc lớn. Di chúc có 2 tờ, 4 trang, vâng phê các khoản.

Bọn thần tuân vâng giở xem, lệ tuôn khôn xiết. Trộm thấy câu “ đang lúc nhiều khó khăn, nước có vua lớn là phước cho xă tắc vậy” . Kính vâng di chiếu: “ Sau khi muôn tuổi, lấy Hoàng tử ... nối đại thống”

Ngữa vâng đoán định rất hợp với đường lối lâu dài. Duy trong chiếu có nói : “ có tính hơi hiếu dâm, chưa chắc gánh nổi việc lớn.” Ư ấy xin chờ dạy kín để cảnh tỉnh cho cố gắng để tự tuân theo. Trong chiếu xin bớt những chữ đó để được ổn thoả tự nhiên.

Trong di chúc có một khoản về miếu hiệu : vả lúc này nhằm vận hội của hạ di, các nước đều vậy, duy lần này sự thế ngang nhau. Kính vâng xử trí quyền biến, tuy không thể không tổn thất cũng chẳng đến nổi lay động.

Gần đây ngày đêm nhọc nhằn, đến nay đă thấy có manh mối công sức ấy đă sắp xong. Vạn nhất có đến thế th́ sau đó nếu tuân theo lời phê mà làm th́ không chỉ có bọn thần muôn phần không yên ḷng nổi mà thần dân trong thiên hạ cũng khó tuân vâng vậy. 380

Về khoản mũ áo, từ trước đến giờ đồ ngự dụng đều theo lối giản dị, tiết kiệm, điều đó thần dân đều thấy cả. Nếu sau đây, đai măo mà bớt lại th́ không phải chỉ không yên về mặt t́nh, lễ mà quần thần mười phần không dám. Các khoản c̣n lại đều được mười phần chu đáo. Kính vâng mật phúc đem cả nguyên tráp cất vào dâng lên.

Kính vâng Châu phê : Giao Viện giữ. Đến lúc ấy tuân theo mà làm, c̣n việc xin bớt mấy chữ ấy, cạnh khoản đó, vâng Châu phê : Sửa không được. Cũng khiến cho kẻ khác biết cái đáng răn.

C̣n chổ “muôn phần không yên ḷng nổi” th́ cạnh khoản đó có Châu phê : Vẫn theo ư trẫm. C̣n chỗ “ không yên về mặt t́nh, lễ”, cạnh khoản đó Châu phê : Vẫn theo ư trẫm. Không được trái.

- Ngày 16, Hoàng thượng băng. Hoàng trưởng tử thụ mệnh, vào điện Hoàng phúc cư tang.

- Ngày 18, bọn Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết mưu chuyện phế lập, bèn lấy những lỗi của Tự quân làm cớ xin phế để lập vua khác. Kính vâng thánh chỉ của Bác huệ Khang Thọ Thái Thái Hoàng thái hậu Từ Dũ trong có một khoản : Tiên đế băn khoăn chỉ lo chuyện đó, chưa hoàn thành được chí nguyện ấy th́ thống hận làm sao hết được. Lập di chiếu là điều bất đắc dĩ vậy. Thế mà không lo kính sợ giữ ḿnh mà làm càn tự ư buông thả 381 , phế đi vốn là nên vậy.

Phương chi hiện nay, trong đáng lo, ngoài đáng sợ, người nhỏ thực không đương nổi, phải t́m người cho trưởng thành mà lăo thân là đàn bà già cả, nào có biết ǵ, phần nhiều nhờ ở Tôn nhơn, các Phụ chánh đại thần và đ́nh thần hiệp đồng bàn chọn trong các hoàng đệ ai khá th́ lập, ta không hề nghe theo.

Tiếp đó, vâng chuẩn cho hoàng đệ là Lạng quốc công nối đại thống, niên hiệu Hiệp Ḥa (link: http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_H%C3%B2a)

 

 Tôn Thất Thuyết,

 link: http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt

 

- Cùng Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết dâng phiến tâu: Ngày 16 tháng này, vâng Đại hành hoàng đế 382 long ngự thượng tân 383 , di chiếu lấy Hoàng tử Đoan quốc công kế thừa đại thống, bọn thần làm Phụ chính. Nay vâng chuẩn đổi quyết định cho Lạng quốc công nối ngôi.

Lạng quốc công tuổi tác đă vững vàng học hỏi ngày càng thành tựu, từng sung việc phủ, thể thức chính trị đă am tường. Bọn thần trước đây vâng mệnh phụ chính, khẩn xin thu hồi, mọp chờ ư chỉ. Kính vâng Châu phê : Không chuẩn y .

- Lễ tấn quang xong, kính vâng Dụ chuẩn cho thăng thụ Thái bảo Cần chánh điện đại học sĩ, các hàm khác y cũ. Được ban một chiếc khánh ngọc có tua rũ.

- Cơ mật viện tâu: Phái binh Pháp từ sau vụ Cầu giấy không ra đánh lần nào nữa. Quân ta đắc thắng mà không thừa thế, để chúng lui về đồn hơn mươi ngày mà không tiến. Đấy đều do quan ở Thứ để cho địch nghỉ, đánh mất cơ hội rất là quá đỗi. Xin nghiêm sức cho ở Thứ chia đường tiến công khiến chúng không dám mưu tính chuyện khác mới được. Kính vâng chuẩn y.

- Cơ mật viện tâu : Ta với nước Pháp mạnh yếu khác nhau cho nên lúc đầu là 3 tỉnh, tiếp theo là 6 tỉnh Nam kỳ đă làm vật sở hữu của họ. Vừa rồi ở Bắc kỳ họ chiếm lấy 4 tỉnh, sau đó trả lại. Nay lại lấy Nam hà có ḥa ước minh bạch để căn cứ mà họ dám đùa cợt như thế th́ sự ḥa ấy không đủ tin cậy được nữa vậy.

Ta đă một lần chịu lép, không dám tranh cường mà họ cũng chưa từng thương kẻ yếu. Tuy vấn đề thông thương Vân nam vốn là ước muốn của họ nhưng chuyện mượn đường chưa chắc thực ḷng hoàn toàn. Đấy là một vài bọn ham công chứ vốn không phải do nước họ bàn tính mà ta th́ v́ cứ khiếp nhược không dám làm ǵ, cứ xăm xăm trong thế không thể làm. May vâng di thư của Tiên đế, nước Thanh thấy rơ đại nghĩa nên Lư thừa tướng đă bàn về lương thảo, đưa quân sang hưởng ứng khiến họ không thể nuốt ngay được, nhưng hiện nay thế thành cưỡi hổ, tên đă lên cung, nếu không xới tung hang ổ th́ chúng rảnh tay tính chuyện, không phải chỉ đa đoan mà cốt yếu buộc Lư tướng ngại việc điều đ́nh mà cửa Thuận an bị chúng uy hiếp ḥa b́nh, ta cũng khó tranh phần thắng. Xin nên ban Dụ nghiêm sức quan Thứ chia binh tiến đánh khiến chúng nhọc nhằn pḥng giữ, không rănh rang được, để chờ triều Thanh xử trí.

Kính vâng Châu phê : Trí chung đă định, thành công là ở sự quả quyết. Hăy làm theo.

- Tháng 7, v́ việc phụ đạo không  kết quả nên nhận lỗi. Xin giao triều nghị. Thương bạc Cơ mật viện tâu: Nay vâng giao một báo cáo gấp của Tuần vũ Lạng sơn là Lă Xuân Oai 384 , bọn thần vâng xét báo cáo ấy, khoản đăi và tặng biếu viên bố chính họ Từ cùng sao các lời bút thoại, đều dựa t́nh thế mà liệu báo, vẫn theo các khoản bàn xét với viên bố chính ấy th́ mọi việc đă cắt đặt xong, viên Tuần vũ ấy đă mật báo với Thống đốc đại thần cùng quan thứ đất Bắc biết. Xin cho hai quan ở Thứ đều dự bị nghiêm chỉnh để chờ, vẫn mật bàn công bố chính họ Từ, hè nhau giết sạch quân thù đă hoàn thành việc lớn. Chỉ e con sói lọt lưới chẳng khỏi cắn càn. Nếu chúng thua, bết máu chạy trốn ra biển th́ phải hết sức chuẩn bị, gặp bàn trước với Đề đốc Ngô Toàn Mỹ đem thủy quân đuổi gắt và pḥng quân ở các cửa bể của ta được phép đem hết sức tiếp ứng để thu toàn cuộc. Đó là các  ư rất cốt yếu, phải nói khéo như thế nào th́ phúc tŕnh trước để liệu. C̣n như quan Bố chính họ Từ ngày nào đến hăy do quan tỉnh ấy hậu đăi. Có nói việc ǵ th́ phải báo về ngay để rơ. Kính vâng châu phê: Chép gấp ngay.

 

Quân Pháp đánh lấy thành Trấn hải cửa Thuận an.

 

- Lại tâu: Nay vâng giao ra 1 tờ tâu, 3 tờ tŕnh của các Khâm sai là bọn Phạm thận Duật, Nguyễn Thuật đều kể là có bẩm và nói chuyện với Lư Trung đường385  cùng các việc thuộc t́nh h́nh gần đây. Bọn thần bàn với nhau, trộm xét: Việc th́ biến đổi vô thương, đă mưu th́ phải nhất định. Người Pháp vô cớ vi phạm ḥa ước, đánh thành tŕ của ta, gây chiến là từ phía họ, ta không thể không ứng phó th́ việc ra quân của ta không phải là không có danh nghĩa. Ta là phiên thuộc của thiên triều, việc cứu tai biến, giúp hoạn nạn là việc nghĩa phải làm.

Ta phát sứ là có văn bản của Thiên triều gửi đến, có thể dựa vào việc trù bị lương thảo, phát binh gần đây, từng bàn về chiến cuộc th́ hoặc đánh hoặc ḥa, thiên triều cũng nên góp sức điều đ́nh, việc không ngừng lại giữa chừng mà chịu các nước cười là quấy.

Đối với Bắc kỳ, phiá ta thế đă thành, người đă tập họp th́ nên ra sức đánh để chia thế giặc. Kinh sư là nơi gốc rễ, nên nghiêm giữ để pḥng chuyện không hay, mà đánh giặc ở Bắc tức là để giữ Thuận an, thế ấy không phải không thông nhau mà là dựa vào nhau vậy. Khâm sai ở Tân 378 không phải chỉ có thể thông báo tin xa mà cũng là để duy tŕ nghĩa lớn. Giả sử Thiên triều không chịu ngó ngàng ǵ th́ ta cũng nên khống tố với nước lớn, huống chi đă có gửi văn bản đến không phải là vô cớ, th́ các quan khâm sai tưởng nên ở lại lâu dài, hằng ngày đem t́nh h́nh khổ sở tố lên, đến chỗ bất đắc dĩ th́ xin vâng Thánh phê rồi thân đến nha môn Tổng lư hoặc Cung thân vương cực lực kêu nài xin được cứu giúp, há v́ đường xa, lâu ngày mà làm cớ thoái thác.

Tóm lại, đánh giặc ấy để giữ cửa Thuận cùng ở lại Thiên tân để đ̣i cứu viện, đấy là việc mà ta tất phải lo, nghĩ không phải v́ lời người ta mà chịu lép. Đến như tướng Lư điều đ́nh thế nào, t́nh h́nh giặc biến động ra sao, chờ có cơ hội đến sẽ rơ mới có thể tùy nghi đối phó được. Nay xin tri cho các viên Khâm sai đều nên ở lại Tân, lấy thực t́nh bày tỏ khiến tướng Lư ngại v́ thể diện mà không cẩu thả nữa, cùng Khâm phaí trú ở Đông 386Nguyễn Phiên, ngay Trương Cung Bảo 387 thực đă về Đông, vị Cung Bảo ấy cũng có ḷng cùng Khâm phái ấy, cũng nên khẩn cầu được ra mắt, đem việc thực lên, như có việc khẩn yếu cầu xin cứu viện.

Đợi ngày nào rảnh việc th́ nên triệu các Khâm sai về mà có thể vâng chỉ không gấp gáp hoang mang. C̣n như báo ở Kinh nói tướng Lư chuyện tṛ cùng sứ Mă 388 , các việc ấy cũng hợp. Kính vâng chuẩn y.

- Dâng phiến tâu: Hai chân đau nhức, đi lại khó chịu, khẩn xin miễn vào chầu, ở lại công thự làm việc. Kính vâng chuẩn y.

- Can việc khoa đạo Huỳnh Côn, Đặng Trần Hanh vạch tội ngắt bớt lời đọc di chiếu, kính vâng giao cho đ́nh thần bàn chung. Bọn Huỳnh Côn dâng phiến trong đó có nêu khoản: Hôm trước, ở nhà Tả vu điện Cần Chánh, theo lời Đồng Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết nêu rơ, vâng lời di chiếu tiên đế răn nguyên Tự quân có một đoạn về nguyên Tự quân, khi sao lục đă cắt bớt, đại thần Trần Tiễn... tuyên đọc cũng sót bớt đoạn ấy không đúng. Trộm xét đại thần dự việc cố mệnh chính là nên ngữa vâng thánh ư th́ các người nghe việc chung mơí thấy. Nếu trước khi đi lại có xin bớt mà không được, nay lại bớt mà không đọc, ngu ư cho là việc ngắt bớt di chiếu về chỗ nguyên Tự quân, chưa chắc là không do đại thần ấy làm kẻ dẫn đầu, xin giao nghị xử cho nghiêm túc kỷ cương.

- Dâng sớ tâu: Ngày 14 tháng trước, vâng Tiên đế triệu thần là Trần Tiễn... và Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết vào chầu, vâng giao ra một tráp di chiếu. Bọn thần vâng ra pḥng giám kính đọc, vâng chiếu có ghi một đoạn: tính hơi hiếu dâm, cũng rất không tốt, e không gánh nổi việc lớn.

Theo Nguyễn Văn Tường bảo rằng : Di chiếu là để vâng truyền ngôi lớn mà đoạn ấy e chưa thoả đáng, tự nhiên, nên tâu xin ngắt bớt. Tôn Thất Thuyết với thần cũng cho là thế, đă cùng dâng phiến xin, kính vâng không chuẩn y.

Đến ngày 18, Đoan quốc công triệu ba người bọn thần vào điện Quang minh thương lượng rằng : Ở vào địa vị đứng đầu thiên hạ tất có cái đức đứng đầu thiên hạ, vâng di chiếu một đoạn “tự tính hơi hiếu dâm” , v́ Tiên đế lo xa, răn kỹ cho nên nói điều đó tha thiết, ngài ấy nguyện vâng viết vào đai áo 389 không dám lơ là chút nào, chỉ v́ nay trong nước nhiều việc, giao thiệp đang nhiều, nếu như tiếng ấy bị nghe, không chỉ có kẻ không muốn đến với ta có được cớ để tạ từ mà nước láng giềng khinh khi không lấy ǵ để trọng th́ việc nước làm sao cứu văn ? Đoạn ấy như có rút bớt đi hay không th́ ngài ấy quyết không dám làm. Bọn thần bấy giờ nói rằng đoạn ấy đă vâng xin ngắt bớt nhưng không được chuẩn cho, nay không dám thêm bớt. Ngài ấy bảo rằng mong nên nghĩ lại như thế nào, rất có e ngại cho việc nước.

Qua ngày 19, Nguyễn Văn Tườngốm xin nghỉ, c̣n thần th́ v́ già yếu, nhiều lần xin khước từ, Tôn Thất Thuyết v́ có thần đứng đầu, lại không chịu đọc mà lễ tuyên đọc tới gấp, thần bất đắc dĩ vâng tuyên đọc. Duy bấy giờ t́nh đau buồn như cắt, lại thêm sau cơn bệnh tai điếc mắt mờ tâm thần hoảng hốt, có nhầm sót hay không cũng không kịp biết. Nay quan Khoa đạo có lời hài tội ấy, tâu xin muôn phần chịu tội.

- Đ́nh thần tuân bàn: Việc ngắt đọc di chiếu, xin dựa theo điều luật về viết chế thư sai sót, kết tội đánh bằng gậy rồi cách chức. Kính vâng Châu phê : Xưa thời thế thái b́nh, chính sự giản dị mà c̣n phải dùng người cũ, huống nay thời thế khó khăn, việc nước phức tạp, há để đại thần 4 triều lầm lỗi mà không dung được sao ? Trần Tiễn... hăy giáng 2 cấp lưu, đủ để răn đe nhưng v́ xảy ra trước dịp ân xá nên được miễn.

- Dâng sớ v́ bệnh già xin giải việc Cơ mật viện, về nhà điều trị. Kính vâng Châu phê : Sẽ có chỉ riêng.

- Quân Pháp đem binh thuyền đánh lấy thành Trấn hải cửa Thuận an.

- Vâng sắc tuyên triệu bàn việc giảng ḥa. Vâng sắc trong có khoản: Khâm giao Cần chánh điện đại học sĩ Trần Tiễn... đến nhà đạo Kim Long hiểu dụ, tha thiết giao trách nhiệm cho các giám mục, linh mục ấy hết ḷng giúp đỡ lo liệu, cốt sao họ cảm ngộ để sớm được việc.

 

Thành Thuận an thất thủ

 

- Tháng 8, vâng đưa tử cung 390 Đại Hành hoàng đế về Hoà Khiêm điện382.

- Dâng phiến tâu: Thần thường mắc chứng đau bụng chữa thuốc không khỏi. Xin cho nghỉ tại công thự 5-3 ngày, điều trị cho đỡ sẽ xin vào chầu ngay. Kính vâng chuẩn y.

- Mặt trời có màu xanh, dâng sớ xin Trên trách cung 391 , sửa sang chính sự cùng ban sắc xuống đ́nh thần xét cho chín chắn xem có điều ǵ chưa hợp th́ tâu ngay để xét, ngơ hầu chuyển lại ư trời. Lại lấy cớ ḿnh làm việc Phụ chính không giúp đỡ được ǵ, xin thu mệnh phụ chính. Vâng Châu phê : Nên thể theo t́nh h́nh đất nước cùng với niềm riêng mà chia phần lo, chung ư giúp. Đừng vin cớ mà tránh né.

- Thương bạc Cơ mật viện tâu: Nay giao ra 1 tập tâu của các viên Khâm sai Phạm Thận Duật, Nguyễn Thuật. Bọn thần vâng chiếu tâu bày : Chiếu theo tập tâu th́ việc trù xét cùng điều đ́nh ra sao, quan Thanh chưa xét mà Khâm sai ấy đă xin về. Đến việc được báo tin ở Cảng là thuyền Pháp nổ súng ở Thuận an cùng quốc thư đệ đến nói chuyện với tướng Lư. Khâm sai ấy hiện ở lại Tân lặng lẽ chờ.

Vả ta đánh với Pháp không xong, giữ th́ không bền mà ḥa cũng chẳng đủ trông cậy. Chỉ v́ lúc đầu Phan Thanh Giản, Lâm Duy Tiếp định ước không cho giao thông với các nước nên nguyên đă rơi vào tṛng của chúng không được như Xiêm c̣n có công nghị, cho nên phải trái không có chổ biện bạch, hôm nay lấy tỉnh này, ngày mai lấy tỉnh khác, một ḿnh chúng ngang ngược không e dè ǵ, cuối cùng tất bị chúng thôn tính hết mới thôi. Tiên đế đă nhiều năm tiêu cán, cầu mở cửa ngơ mà chưa có cơ hội. Năm ngoái, phái bộ chúng đến gây rối ở Bắc kỳ, gặp lúc phái bộ nhà Thanh là Đường Đ́nh Canh, Mă Phụ Bôn đến Kinh thăm ḍ, tiếp đến tướng Lư gởi công hàm đến khuyên nên cử một đại thần thông minh siêng năng sang Tân hỏi han mọi chuyện.

Vả chăng Bắc kỳ của ta cũng liền với đất nhà Thanh không chỉ bằng cửa ải cho nên thư của tướng Lư có câu: “Bộ lạc vẽ ḿnh, ba ải chặn; Trăm lo vướng vít, dạ vua tôi”, th́ họ mà tiếp viện ta là để giữ chổ rào giậu. Ta là nước lệ thuộc, theo nghĩa không thể không tŕnh báo, huống chi Thanh hiện đang có các công sứ Tây phương đông đủ ở đấy, ta có thể nhân đó xin nhà Thanh để ta gặp các nước, giảng giải cho đến khi có lại hoà b́nh, cũng có nước Thanh dự vào mới có thể mượn cớ mà dằng co, không bị thôn tính chứ vốn không phải mượn sức nhà Thanh để đánh Pháp. Đấy là vâng theo mối lo lắng sâu sắc của Tiên đế vậy. Xem ra chủ ư của Thanh tuy đưa quân binh, lương thảo đến, bề ngoài như phô trương mà kỳ thực th́ muốn nhờ các nước để điều đ́nh.

Nay xem điều Khâm sai ấy ḍ kỹ cùng báo chí Anh gọi việc tăng quân này là để cùng các nước Anh Nga bày cuộc giải quyết. Toàn quyền Anh cũng báo là triều đ́nh Anh rất chú tâm nghĩ đến. Lư Trung đường lại bảo điều ước thật quá đáng, đang nghĩ cách cứu văn t́nh trạng ấy, nước Thanh không buông xuôi. Nghĩ nên báo cho quan Khâm sai tận t́nh cầu xin th́ cũng có phần giúp đỡ, chỉ v́ càng ngày việc đưa công văn càng rất kho, e có lọt tin tức ra, gây điều lo ngại. Xin chờ quan Khâm sai sao lục tiếp các khoản hoà ước tŕnh với tướng Lư, bàn xét như thế nào tất có báo tin về cùng khoản nộp cống, ngày nay t́nh thế đổi khác, đều nên chờ có phúc tŕnh th́ mới dựa đấy mà tính liệu được. Kính vâng chuẩn y.

- Dâng phiến tâu : Gần đây vào thu đă sâu, khí ẩm tăng nhiều, tay trái, chân trái của thần đau nhức, chứng cũ tái phát, cử động đi đứng khó chịu nhiều phần. Hai chân thần đau nhức vốn là chứng cũ, năm qua đă đau 2 lần, hoặc qua một tháng, hoặc qua hơn tháng điều trị mới hơi thuyên giảm, vốn không phải mươi ngày mà đỡ được cho nên không dám tâu phiền măi. Kính xin ân chuẩn cho thần được ở nhà điều trị, ngày nào bệnh đỡ, xin vâng vào chầu. Kính vâng Châu phê : Sẽ có chỉ riêng.

- Dâng phiến v́ bệnh t́nh, xin giải bớt việc Cơ mật và việc bộ Binh, chỉ sung quản Khâm giám, Sử quán. Lại xin dời về trú ở Sử quán để tiện điều trị. Kính vâng chuẩn y.

- Dời về ở dăy hiên dài bên trái Quốc sử quán.

- Tháng 9, dâng sớ tâu: Gần đây tiếp tư sức của bộ Lễ và bộ Công đặt giới hạn cấm ở Khiêm lăng, liền phái người đến họp bàn giải quyết các việc và đă phái người đến trước lo liệu. Nay Viên ngoại lang bộ Công là Nguyễn Thúc Trực tŕnh rằng giới hạn ấy chiếu theo các Tôn lăng th́ quá rộng răi, phần mộ của người ta hơi nhiều ngôi nằm trong giới hạn, thần vâng xét theo năm trước đây xây Khiêm lăng, bấy giờ thần lạm sung làm Đổng lư nhân thiếu người, kính vâng lời thánh huấn: “ sau khi trẫm muôn tuổi, muốn xây như lăng Thiên thụ, đừng làm huyền cung mà phí và nhọc”. Đến khi làm bờ thành, vâng theo tôn lăng mà xây.

Lại vâng tờ thánh huấn, mọi phần mộ ở mặt trước của thành ngoài đă chuẩn cho quan Phủ Thừa Thiên chi cấp tiền và vải, cải táng để dời đi. C̣n ba mặt phiá sau và hai bên tả hữu th́ sức mua tre xanh trồng quanh, những phần mộ ở phía ngoài hàng tre đó th́ khỏi phải dời. Thế rồi mua tre xanh trồng quanh. Nay lăng đă làm y theo phép đă chuẩn cho. Trụ cấm ở mặt trước của thành ngoài xin chiếu theo nội cung của lăng, vẫn theo phần mộ đă dời xong, đặt đá theo từng đoạn, phía sau và hai bên Tả hữu xin cho cách bên ngoài tre xanh một trượng 74 chia đoạn đặt đá móng để khỏi làm phiền việc dời mộ phía ngoài hàng rào tre. Kính vâng Châu phê: Ḷng thánh đế đă thấm nhuần đến cả xương khô như thế, đâu dám trái ư. Nên thể theo như cũ mà làm mới thoả đáng.

- Dâng phiến v́ bệnh cũ lại phát, xin về nhà điều trị. Kính vâng chuẩn y.

- Dời về ở nhà Trại ấp trên cao Đông (nay là chợ Dinh- Gia hội, Huế). Ấp này ở ngoài cửa Đông kinh thành. Năm trước, ông có làm một toà lầu ngói ở đấy.

 - Giờ Tí ngày 1 tháng 11, Ông qua đời:

Trước đó, từ sau cuộc phế lập, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tự tiện nắm hết binh quyền. Mọi người đều biết hai người đó gian ác nhưng sợ thế lực không dám nói ra. Tham tri bộ Lại là Tôn Thất Hồng Ph́ và Tham biện Nội các Tôn Thất Hồng Sâm cùng mật dâng phiến xin giết quyền thần Nguyễn Văn Tường. Trong phiến có nói rằng việc ấy đă có tŕnh cho ông biết cốt để Hoàng thượng nghe theo. Phiến ấy được lưu, việc lộ ra, Văn Tường và Thuyết lại mưu việc phế lập.

Sáng 30-10 Văn Tường và Thuyết sai viên Tham tri Mỗ 392 đem bản thảo phiến tâu đến nhà tŕnh duyệt, đ̣i ông phải nghe theo. Ông phê : “Phế lập là việc lớn, há có thể làm vài lần ? Mỗ đă băi chức về nhà, không dám dự xét”, rồi ném trả.

Giờ ngọ, ông ra lệnh cho các người cháu ở chung, hết thảy phải về lại nhà ở làng. Chiều lại, bọn Văn Tường và Thuyết phế Hoàng thượng vào Dục Đức đường, giết bằng thuốc độc 393 rồi lập Hoàng tử thứ ba. Đến canh ba đêm đó, lại sai mươi tên thủ hạ đến nhà ông gọi cửa, la lên rằng có việc quan rất gấp, nên mở cửa để tŕnh bẩm. Ông xuống lầu, sai gia nhân mở cổng, thấy một người đi trước, tay bưng tráp son đựng phiến, theo sau có mấy người đi thẳng vào đến dưới lầu hành hung.

Bấy giờ lính trực hầu mới chạy về nhà báo rơ, cả nhà sợ hăi liền cùng lên phố bẩm huyện Hương trà, phủ Thừa Thiên đến khám lập biên bản. Xong việc, rước về nhà làm lễ nhập liệm. Sau đó, Phủ Thừa Thiên cho là bị cướp giết, xin chờ tra cứu tầm nă.

- Tháng 12, vâng chỉ chuẩn cho truy giáng làm Thượng thư bộ Binh, thụy Trang khác, chiếu theo điều hàm 394 , cấp tiền tuất 700 quan.

Bấy giờ bọn Văn Tường và Thuyết tâu: Nay tin cậy Nội các cung lục phiến của bộ Lại đem việc Thái bảo Cần chánh điện đại học sĩ Trần Tiễn... đă qua đời, lệ nên cấp tiền tuất, xin để bọn thần xét đặng phúc tŕnh các việc. Vâng tra cứu tháng 6 năm nay, viên ấy can tội khi đọc di chiếu tự ư bỏ bớt, bọn thần đă xét, xin kết tội đánh 100 gậy rồi cách chức.

Kính vâng phê chuẩn trong đó có khoản: Trần Tiễn... hăy cho giáng hai cấp lưu đủ để răn đe nhưng thuộc việc trước dịp ân xá nên cho miễn. Vả chăng việc đọc di chiếu là long trọng biết chừng nào ! Viên ấy bỏ bớt th́ tội t́nh khá nặng, nếu vẫn tuân theo sự phê chuẩn trước đây e thành lỗi quá nhẹ, nên xét châm chước cho xứng đáng. Với viên ấy, xin đổi giáng làm Thượng thư bộ Binh cấp tuất theo hàm mới điều cho được trọn cả ơn vua lẫn phép nước.

 

    Giáp thân năm Kiến phước thứ nhất (1884)

- Tháng 2, được phái 2 viên quản vệ, 3 viên suất đội, 100 biền binh thủy bộ, một chiếc thuyền bồng đại bản làm hộ dẫn, 4 thuyền thường hộ tống, rước linh cửu về an táng ở mé đông núi thuộc phường Nguyệt Biều, huyện Hương trà.

Trước đó, những lúc rănh việc công, ông thường đem theo một vài nhà phong thủy lên núi chọn đất dự bị làm mộ để ngày sau con cháu khỏi phải lo. Bấy giờ t́m được nhiều chỗ, duy có cuộc đất ấy, phía đông nh́n về mộ phần cụ Thượng thư, thân phụ của ông, phía Tây quay sang 2 mộ: bà cô là Nhụ nhân và ông nội là quan Thiêm sự. Lúc c̣n sống ông thường dặn ḍ như vậy, có mua một mảnh vườn và 2 mẫu 8 sào ruộng tư ở đấy. Đến bấy giờ mời thầy xem lại cuộc đất ấy đúng là tốt.

 

Miếu thờ Phụ chánh đại thần Trần Tiễn Thành tại làng Minh Hương, Thừa Thiên
(xem phần phụ đính)

 

    Ất dậu năm Đồng khánh thứ nhất (1885) 395

- Tháng 9, kính vâng chỉ truy phục phong cho Đặc tiến Vinh lộc đại phu Văn minh điện đại học sĩ, thụy Văn nghị, chiếu lệ cấp tuất.

 

Phụng thiên thừa vận,

Hoàng đế ban chế rằng :

Trẫm nghĩ :

- Bàn cho lâu tất tới hồi ổn định, để thị phi sáng tỏ, sự ấy chính là lẽ thường; 

- Đức giấu măi cũng có lúc huy hoàng, cho nề nếp triều đ́nh vững ngọn cờ di hiến.

Lúc sống vốn ḥa hợp với cân đai vơng lọng, tên tuổi được nhắc nhở đề cao, đó chính là Nguyên Văn minh điện đại học sĩ, đă bị giáng làm Thượng thư bộ Binh, cố Trần Tiễn...

- Sớm đỗ cao khoa; - Trải leo hiển trật.

- Dồi dào ân sủng, xứng cho Tiên hoàng đế ban tên; - Mẫu mực nếp quan, chẳng phụ Tuy thạnh công345 tiến cử.

- Dáng dấp Gác vàng 396 c̣n đó, gội ơn mưa móc ba triều; - Ḍng châu hồ vạc 397 chưa khô, chịu nỗi gió sương một tối 398

- Nguy nghi khó xử 399 ; - phế lập ḷng nào.

- Trương Xưởng 400 nghe lời Diên Niên, e để sử xanh mai mỉa; Hề Tề nhờ ḷng Tuân Tức 401 , làm cho rạng nghĩa Xuân Thu.

- Nỡ để hồn trung; - Măi ghi sổ tội ?

Khá truy phục nguyên hàm Văn minh

điện đại học sĩ

-Để ghi mệnh cũ; - Làm rạng ánh xưa.

Ngơ hầu :

- Vinh dự ngát hương; - Cảm sâu hàm kết 402

- Thần phách về cùng Cơ Vĩ 403 ; Anh linh phảng phất đâu đây

- Ước ao linh khí mạnh mẽ sơn hà; - Bắt chước cổ nhân đời sau báo đáp.

                                                                               Kính thay !

 

Bấy giờ Cần chánh điện đại học sĩ Nguyễn Hữu Độ, Văn minh điện đại học sĩ Phan Đ́nh B́nh tâu : Vâng xét cố thần Trần Tiễn... pḥ tá triều trước rất lớn, không có tội lỗi ǵ, lúc ấy đảng nghịch có hành động càn rỡ ấy, đă không minh oan được cho Người, huống chi chết rồi không bàn đến nữa? Luật có điều ghi rơ mà viện lấy chuyện đă qua, gọi là đại thần ấy ngắt bớt lời chỉ, giáng làm Thượng thư, điều nào điều ấy đều là oan uổng, vốn nên tra xét ra cho sáng tỏ triệt để, hầu làm rơ ràng phép nước. Nhưng v́ việc đă ch́m lấp, nhân chứng mơ hồ mà hiện nay việc nhiều, chưa tiện cứu xét. Vậy nay buổi đầu nền quốc chính, ân cách rộng ban, xin gia ân truy phục nguyên hàm, chiếu lệ cấp tuất cho đại thần ấy. Kính vâng chuẩn y.

 

    Canh dần năm Thành Thái 2 (1890)

- Tháng 2 , Phủ Phụ chính thân thần là Tuy lư quận vương Miên Trinh, Hoài đức công Miên Lâm, đại thần Nguyễn Trọng Hợp, Bùi Ân Niên, Trương Quang Đản tâu : Vâng xét nguyên Phụ chính đại thần Văn minh điện đại học sĩ, Quản lư Binh Bộ sự vụ, sung Cơ mật viện đại thần, sung Quốc sử quán Tổng tài Kiêm Quản Khâm thiên giám sự vụ, Kinh kỳ hải pḥng sứ là cố thần Trần Tiễn... trải nhiều năm phục vụ chính sự ghi được nhiều thành tích, được Dực Tông Anh Hoàng đế rất chú trọng, lại rất thủy chung th́ theo lệ đă đạt đến bậc Đại phu, theo đạo nghĩa Xuân thu th́ cũng không giáng chức hay từ chức được.

 

 Nguyễn trọng Hợp,

link: http://www.lophocvuive.com/trangtin/lich-su/danh-nhan/1725-
nguyen-trong-hop-mot-nhan-cach-lon

 

Lần này Trần Tiễn Mưu lấy tư cách đích tôn xin thừa ấm, bộ Lại dâng phiếu xét theo lệ không công trạng nên trao cho hàm Biên tu (kém 2 trật) thấy có hơi kém. Cố đại thần Trần Tiễn... xin xét theo lệ có công, nên tập ấm cho đích tôn Trần Tiễn Mưu đang giữ chức Thừa biện bộ Lại, hàm Biên tu, được xét gia một trật bổ thụ Tu soạn. Kính vâng chuẩn y.

 

                           

 

CHÚ THÍCH:

 

313. Hà đông : Hà nội + Hà đông.

314. Quách : thành nhỏ, vây bên ngoài thành chính .

315. Vâng từ giá hạnh : nguyên văn ‘’phụng từ giá hạnh’’, nghĩa khá mập mờ: a/ hầu mẹ đẻ ( nếu thế, phải nói phụng Hoàng Thái hậu mới hợp lư) ; b/ vâng lệnh mẹ mà đi (nói thế hoá ra quá sợ phê phán, chả ra thứ ǵ !)

316. nghỉ hè : nguyên văn ‘’hạ tĩnh’’ (t́m cái lạnh trong mùa hạ) .

317. Lẽ ra Dụ này phải được nhắc đến trước, rồi mới có phiến tâu về việc sử dụng khoản thưởng này (được nhắc trước tháng 4) .

318. Quan hải lâu : vọng lâu quan sát mặt biển, sử dụng cho nhu cầu quân sự chứ không phải để tiêu khiển. 

319. Phương thư : đây chỉ sách thuốc có kê rơ từng thang, tên vị và cân lượng.

320. Ôn công : Tư mă Quang, nhà cai trị lừng danh đời Tống ở Trung quốc .

321. Làm ngơ : nguyên văn ‘’dụy chi’’. Ngôn ngữ văn học chưa thấy tiếng tương đương. Ngôn ngữ dân gian có tiếng . Dụy có nghĩa là kẻ trên giao việc mà kẻ dưới không làm, để mặt cho người trên phải vất vả làm lấy.

322. Tị điện : điện dành cho vua ở riêng, không g̣ bó nghi thức (cũng như tiện điện) .

323. Chấp đàn : nắm lấy mà đàn hặc. Cũng có nghĩa hặc tội một cách cố chấp. Lâm Hoằng lúc này tuổi đă trên 70 dễ sinh tính khắc nghiệt nên đàn hặc vụ này hơi quá đáng. Rất có thể v́ vậy mà ông Thuyết căm, sau này khi Pháp nổ súng ở Thuận an, ông Thuyết lấy tư cách Thượng thư bộ Binh “cử” ông Lâm đi điều đ́nh để có cơ mà trị. Rốt cuộc ông Lâm kẹt, chết ở Thuận an (xem Lô giang kư sự)

324. Thể trí : chọn đặt, ư nói lẫy: chọn bất cứ h́nh phạt nào, đặt vào bất cứ tội ǵ. 

325. Dịch âm :  Khởi hiệu Lâm hiên tự giải cầu

Quân thần nhất thể bản đồng hưu

Cố tri lăo giả y ưng hậu,

Phân dữ khinh ôn liệt tráng do.

326. Lâm hiên : cũng gọi là b́nh đài, có nghĩa như khán đài ngày nay. Theo chỉ dẫn của Trương Lương, khi phong Hàn Tín làm đại tướng, Hán vương lập đàn (Lâm hiên) c̣n cởi áo đang mặc khoác cho Hàn Tín, tỏ ư ân cần.

327. Ngân thử : loài chuột sống ở vùng núi Cát lâm Trung quốc, lông trắng, mịn ngắn. Da dùng làm áo lông cao cấp, thường gọi là áo lông chồn.

328. Lư hồng Chương lúc trẻ vốn là thủ lănh nổi danh của đạo quân Hương dũng, về sau là nhà ngoại giao danh tiếng của nhà Thanh, là người thu xếp nhiều ḥa ước: Mă quan, Bắc kinh, Thiên tân .

328b. Đường Mă : tên hai viên cầm đầu phái bộ nhà Thanh đến Kinh đô ta nắm t́nh h́nh là Đường Đ́nh Canh và Mă Phục Bôn - Do bị ràng buộc bởi ḥa ước kư với Pháp (ngoại giao phải qua người Pháp) nên triều đ́nh cử Trần Thúc Nhẫn tiếp xúc bán chính thức.

329. Nuốt sống ăn tươi: nguyên văn ‘’hổ thị ḱnh thôn’’ (nh́n như hổ, nuốt như cá voi) .

330. Xa thư : xe và sách, ư nói có nền văn hoá chung, kiểu xe như nhau, chữ sách như nhau (xa đồng quĩ, thư đồng văn - Mạnh tử) .

331. Phong vực : Khu vực được phong. Trước đời Tần, người có công được phong tước (phong hầu) và cắt đất ban cho (kiến địa) khiến cho các nơi e dè nhau, ai nấy có phong tục, tập quán, văn hoá riêng, người nơi này không biết nấu món ăn “đặc sản” của nơi kia.

332. Ba ải : thời gian này, Bắc kỳ có 3 lực lượng gh́m nhau: Ta, Tây, Tàu.

333. Xe cộ ken nhau: tục xưa, đại quân dừng lại th́ quây xe chung quanh, do đó ở thời điểm này Bắc kỳ có đến 3 loại xe (nghĩa bóng) chen nhau.

334. Ở đấy : theo văn cảnh, “đấy” có lẽ chỉ nước Tàu, nơi đang có cái thế “công nghị” mà vua quan Tự Đức mong được thu xếp chứ không có chủ trương đánh.

335. Pháp vốn khống chế ta về ngoại giao, ngay từ hoà ước đầu tiên.

336. Mă quan : địa danh của Nhật, nơi ấy Lư hồng Chương kư ḥa ước với Nhật, giải quyết một số quan hệ với Triều tiên. Triều đ́nh vua Tự Đức mong kiểu “bổn cũ soạn lại” đó, Tàu với Tây điều giải 1 số vấn đề liên quan tới ta, ngon th́ ta hưởng, dở th́ liệu sau. Mong thế một phần v́ tin tài ngoại giao của Lư hồng Chương, một phần v́ ở Trung quốc đă có nhiều báo chí, dễ vận động và cũng làm Tây gờm bớt.

337. Tướng Lư : tức Lư hồng Chương, Văn Hoa điện đại học sĩ (Tướng đây dùng như Tể tướng mặc dù bấy giờ không c̣n chức đó nhưng vai tṛ của Lư như vậy)

338. Tăng : tức Tăng quốc Phiên, giỏi nhiều mặt, đệ nhất công thần  đời Đồng Trị nhà Thanh, đánh tan Thái b́nh thiên quốc.

339. Đồ gốm : loại gốm cao cấp, chẳng hạn b́nh trà Thế đức, Mạnh thần v.v... dùng pha tra ngon hơn đồ sành sứ .

340. Bẩm thụ : sức khoẻ mỗi người có được khi mới sinh ra .

341. Tiết dưỡng : bớt và nuôi, chỉ sức khoẻ có được do phép dưỡng sinh có chừng mực.

342. Phạm vũ Tử : tức Phạm Nịnh, người đời Tấn .

343. Văn Lộ công: tức Văn Ngạn Bác, làm quan hơn 50 năm, sống 92 tuổi, được phong Lộ quốc công. Ông sống vào thế kỷ 11-12, có lập ra hội Lạc dương Kỳ Anh, có lẽ là hội người già đầu tiên.

344. Tướng tướng: chỉ xuất sắc cả văn lẫn vơ: về triều th́ làm tể tướng, thừa tướng, ra biên thùy th́ làm đại tướng.

345. Trương Văn Lương : tức cụ Trương Đăng Quế .

346. Vơ Văn Đoan : tức cụ Vơ Xuân Chuẩn, đă dâng sớ xin khai phục cho Lê văn Duyệt, Nguyễn văn Thành, Lê Chất. Đồng thời là nhạc phụ của vua Tự Đức .

347. Biết : dùng theo nghĩa qui ước: vua “biết” bề tôi khi trực tiếp qua thi cử.

348. Rồng mây hổ gió : Rồng sống đáy vực, có mây mới nương theo để bay lên trời. Hổ gặp gió th́ cú phóng mới nhẹ và xa. Vua tôi tương đắc ví như hai giống đó gặp hội phong vân.

349. Giao thái : tốt gặp tốt (vua sáng gặp tôi hiền) lấy ư Kinh Dịch “thiên địa giao thái”.

350. Thon gầy : nguyên văn ‘’thanh cù’’. Cũng chính vua Tự Đức, trước đó trong bài 2 của một loạt thơ ngự chế 4 - bài dặn Cơ mật viện đại thần (quyển 4)- cũng ghi chú “Trần Tiễn Thành vốn to béo” (Trần Tiễn Thành tố ph́ tráng)!

351. Phó hạ khanh : chỉ chức Thự (phó) Hiệp biện đại học sĩ (hạ khanh) .

352. Mỗi khi vua Tự Đức đi đâu đều bố trí cụ Trần làm nhiệm vụ Lưu Kinh đại thần- đại diện vua khi vua đi vắng (thực ra chỉ khi đi gần Kinh đô thôi, chứ Bắc tuần th́ cụ Trần phải hộ giá) . Qua đó biết vua tin tưởng cụ Trần dường nào.

353. Nội các chỉ làm công việc văn thư, không có thực quyền, không “nguy hiểm”, ở đấy có là “ông Mẫn thật” cũng chẳng sao ! nhưng ở bộ khác (bộ Binh chẳng hạn) nếu có người mang tên tướng cướp th́ “hại tim’’ lắm lắm !

354. Tô Hiến Thành: Vua Lư Anh Tông sắp chết, chọn Tô Hiến Thành làm Phụ Chính pḥ Long Trát mới lên 2 tuổi. Trước đó, ngôi Thái tử là của Long Xưởng nhưng Long Xưởng phạm tội bị truất làm dân, Long Trát lên thay. Anh Tông chết, Thái hậu và Hoàng hậu (bà nội và mẹ Long Xưởng) đút lót Tô lập lại Long Xưởng nhưng họ Tô từ khước.

355. Noi theo : chữ Tiễn (dấu ngă) trong tên cụ Trần có nghĩa là noi theo, nương theo. C̣n chữ tiển (dấu hỏi) lại có nghĩa là đi chân trần, chưa “kịp” mang giày (Xem Hán Việt Từ điển của Đào duy Anh) – (Nguyên Định ghi chú).

356. Họ Đỗ : chỉ Đỗ Phủ :

Minh niên thử hội tri thùy kiện?

Túy bả thù du tử tế khan

(Cầm lá thù du say ngắm măi

Sang năm gặp lại, khoẻ là ai?).

357. Thù du : tên loài cây, là dùng làm thuốc. Theo sách Phong thổ kư, vào Tết Trùng dương (mồng 9 tháng 9 Âm lịch) cũng gọi là Tết Trùng cửu, tao nhân mặc khách rủ nhau lên núi uống rượu cúc, gọi là Đăng cao hội hay Thù du hội.

358. Chi tiết này có giá trị so với người không con như vua Tự Đức, chứ thật ra, cụ Trần buồn nhiều hơn vui.

359. Tri kỷ : đây chỉ cụ Trương Đăng Quế.

360. Chí ngựa kư già : ngựa kư, loài ngựa trông lừ đừ nhưng có sức phi ngh́n dặm 1 ngày, già rồi nằm mọp góc chuồng nhưng vẫn nghĩ đến đường dài. Đây lấy ư ở bài nhạc phủ về Tào Tháo : ngựa kư già mọp chuồng, chí ở ngh́n dặm (lăo kư phục lịch, chí tại thiên lư) .

361. Tang du: tên hai loài cây giữ nắng chiều nhiều nhất. Cây du cao khoảng 25m, cây tang (dâu) tuy chỉ cao vài mét nhưng ở băi rộng. “Nhật lạc tang du” là thành ngữ chỉ tuổi già. Vua  Tự Đức lệ thuộc câu văn biền ngẫu nên nói tắt. Cách nói tang du chi hiệu ở đây ngụ nghĩa như câu “le chant de cygne” trong tiếng Pháp.

362. Hiệu ca: Bài ca làm tăng sức cố gắng (hiệu), chẳng hạn như các câu ḥ chèo thuyền, ḥ kéo gỗ, ḥ giả gạo của ta.

363. Bông vải : nguyên văn niên hoa (bông bông) cả vế câu “khí miên hoa vi tai” có nghĩa là đem bông vải làm đồ dùng (khí) tức là dệt vải. Nghĩa ấy lạc lơng với văn cảnh. Lại cũng có nghĩa đem bông vải làm vũ khí tức làm thuốc súng. Trung quốc biết sử dụng cellulose làm thuốc súng, có điều là phương pháp thô sơ: chọn loại bông thật nở (tức loại bỏ loại tận thu trong quả chưa nở) đánh cho thiệt tơi, băm ngắn sợi rồi nén lại, làm thuốc tống. Tên chính thức gọi là miên hoa hoả dược (để phân biệt với hoả dược chế bằng diêm tiêu, lưu huỳnh, than nhẹ). Tên thông dụng ở ta gọi là bùi nhùi. Tóm lại “khí miên hoa” ngụ ư là thí mạng.

364. Văn : định nghĩa cơ bản là “văn tự tốt đẹp viết ra thành bài” nhưng oái oăm là nhà nho quan niệm lời nói tốt đẹp (xảo ngôn) lại phản ánh tâm địa bất nhân (xảo ngôn, lệnh sắc, tiền hĩ nhân - Luận ngữ). Nói cho khéo, làm sắc cho đẹp, ít có ḷng nhân. Vua Tự Đức chối dài v́ sợ bị coi là bất nhân chứ không phải sợ bị mang tiếng kém khiêm tốn. Do đó có câu “chí thân vô văn” hoặc hệ luận thành “vô văn chí thân”. Bảo rằng văn của ḿnh không phải là văn th́ mới tỏ sự chí thân vậy.

365. Dịch âm :  Tam thập dư niên tri ngộ thâm,

Thủy chung vĩnh thỉ nhất đan tâm

Thừa xa hoàn cố huyền xa lệ

Trượng quốc vưu ân baó quốc đam.

Nhị thiện diên khai hoài Phó đỉnh

Thất tuần hoá cấp tán ngu cầm

Thọ tư dữ thí cô lưu ư

Thường hứa toàn thu tục tụng âm.

366. Dựa nước : chỉ tuổi 70. Ư Kinh Lễ : 50 tuổi dựa nhà, 60 tuổi dựa làng, 70 tuổi dựa nước, 80 tuổi dựa triều đ́nh.

367. Phó : chỉ Phó duyệt, tướng quốc danh tiếng đời nhà Ân.

368. Thuấn : tức Ngu Thuấn, vua Trung quốc thời tiền sử, tương truyền thọ 110 tuổi.

369. Thông tịch : bắt đầu đăng kư vào danh tịch các quan.

370. 360 đầu : hư số tượng trưng cho toàn bộ 1 số đông. Chẳng hạn người Tàu hay nói 360 màu vải, 360 quán ăn v.v... ước số thập phân của nó là 36 : 36 chước, 36 phố phường v.v... chỉ 1 đa số vừa phải.

371. Điện hàm : hàm chánh nhất phẩm, cao nhất trong quan giai triều Nguyễn, đặt ra từ đời Minh mệnh, cũng gọi là Tứ tru triều đ́nh : Cần chánh điện, Văn minh điện, Vơ hiển điện, Đông các điện.

372. Vi Đổ: hai vọng tộc đời Đường, có nhiều người làm quan. Nội ngoại cụ Trần cũng vậy.

373. Tài đầy : dịch tạm danh từ khí măn. Khí ở đây có nghĩa là dùng được việc. Đúng là  cụ Trần ở vào diện đó. Cùng một lúc gánh cả bộ Binh, Cơ mật viện, Khâm thiên giám, Kinh diên, Quốc sử quán, hải pḥng. Lời dạy của thánh nhân : đa ngôn đa quá, đa sự đa bại, cụ Trần đều vướng cả, mà Đô sát viện hớ tí là hặc, hay nhà vua hớ tí là phạt, giáng (tổng cọng số tháng bị cúp bổng của cụ Trần trong gần 44 năm làm quan, lên tới xấp xỉ ... 70 năm !) .

374. Giá nặng trăm bằng : Giá rất đắt. Đời thượng cổ, người Trung quốc dùng vỏ ốc làm vật trung gian trong mậu dịch. Năm vỏ ốc tính làm một bằng .

375. Cổ hi : tuổi 70 .

376. Luyến sạn : quyến luyến chuồng, dịch là tham quyền cố vị nghe dễ hiểu hơn nhưng lại đổi hai chữ Hán thành 4 chữ mà lại không nói được cái ư ngầm của cụ Trần: công việc như ngựa, bị hành hạ như ngựa.

377. Nữ tường : lớp thành nhỏ, xây trên phần thành chính.

378. Tân : có lẽ là Thiên tân bên Trung quốc .

379. Sơn thứ : có lẽ là quân thứ ở Sơn tây.

380. Một bí mật chưa rơ đă được vén màn chưa? Vua Tự Đức có một đề xuất thế nào đó về miếu hiệu (ngụ ư khiêu khích Tây hay chăng?), các viên Phụ chính không nhất trí rồi ỉm luôn, đặt ra hiệu Dực tông Anh hoàng đế.

381. Tự buông thả : ngoài “tiếng ác” mà vua Tự Đức nêu lên trong di chiếu, hai ông Tường và Thuyết moi thêm mấy lỗi để gây thuyết phục và Thái hậu Từ Dũ ám chỉ ở đây. Đó là có tang mà mặc áo đẹp, ăn ngon, v.v...

382. Đại hành hoàng đế : thuật ngữ gọi vua vừa mới qua đời.

383. Long ngự thượng tân : thuật ngữ thay chữ băng hà.

384. Nguyên văn : Lạng vũ thần Lă xuân Oai mă tư nhất, dịch thành : một báo cáo gấp của Tuần vũ Lạng sơn Lă xuân Oai, nhưng do tục không viết hoa của chữ Hán, câu trên cũng hiểu được là Tuần vũ Lạng sơn Lă xuân Oai, Mă Tư Nhất... 

385. Lư Trung đường : chỉ Lư Hồng Chương. Trung đường chỉ chức Tể tướng thời nhà Đường. Thời Trung hoa Dân quốc, chức Quốc vụ khanh cũng được gọi bằng tên ấy. Ở đây vua tôi Tự Đức sính dùng lạ tai.

386. Đông : gọi tắt Quảng đông.

387. Cung bảo : chức Thái tử Thiếu bảo.

388. Sứ Mă : rất có thể là 2 viên sứ Đường Mă đă nhắc ở phần trước .

389. Viết vào đai áo : ngụ ư ngày nào cũng nhớ ghi.

390. Tử cung : Chỉ quan tài ; quan tá dành cho vua th́ phải gọi tôn kính là “cung điện bằng gỗ cây tử” - cây tử ít dùng xẻ gỗ v́ không rắn chắc ǵ, mượn cớ ít dùng để phân biệt là quí.

391. Trách cung : tự tŕnh bày lỗi của ḿnh .

392. Mỗ : Kiểu giấu tên trong chữ Hán. Tương đương chữ X trong chữ quốc ngữ. Cũng được dùng khi tự xưng.

393. Theo Chính biên th́ vụ này diễn ra ở trại lính Pḥng thành. 

394. Điều hàm : phẩm hàm mời bị giáng điều, tức Thượng thư bộ Binh, chánh nhị phẩm. C̣n hàm khi chưa ngắt bớt di chiếu là Cần chánh điện đại học sĩ, chánh nhất phẩm có cấp cao tột đỉnh so với các đại học sĩ khác .

395. Hai chữ Hàm Nghi bị bỏ, thay bằng hai chữ Đồng Khánh có hơi nguệch ngoạc.

396. Gác vàng : dịch chữ Hoàng các (gác màu vàng) chỉ chỗ làm việc của quan Thừa tướng, ám chỉ chức Cần chánh của cụ Trần.

397. Đỉnh hồ : chỉ vua chết. Theo truyền thuyết Trung quốc, vua Hoàng đế đúc đỉnh ở chân núi Kinh, đào đất nặn khuôn, nơi đào sau xói lở thành hồ. Do đó gọi là Đỉnh hồ. Đúc đỉnh xong vua Hoàng đế cưỡi rồng bay lên Tiên, nên Đỉnh hồ cũng chỉ là vua đă qui tiên.

398. Một tối : Chỉ chuyện giờ Tí 1.11. Quí mùi lúc cụ Trần bị ám sát. Sự việc này được thuật lại trong « Vè thất thủ kinh đô » (câu 281 đến 324) như sau :

‘‘Đương khi bán dạ tam canh,

Ông Hầu ra thành, binh mă đáo gia.

Đến nơi đèn đuốc sáng ḷa,

Gọi ơi quan lăo, người ra thọ đầu !

Than rằng đương lúc đêm thâu,

Quan lăo thượng lầu mắc phải huy đao.

Nhộn nhàng chẳng biết ai nào,

Dâu con than khóc lao xao kêu trời :

« Ông ơi, Ông hỡi, Ông hời !

Miệng đà kêu trời khó thở khó than.

Khi không mắc phải tai oan,

Đă vô ṭng tra cứu, kẻ gian sờ sờ.

Sự t́nh đă rối như tơ,

Trang h́nh ngồi đó, xin nhờ hai ông (Phủ Doăn, Phủ Thừa) »

Cậu Hai đă bẩm hai ông :

« Hỡi người cứu nghị với t́nh làm sao.

Cha tôi tể tướng trong trào,

Xin người cứu nghị làm sao những là.

Đương khi giờ tư canh ba,

Đèn đuốc sáng ḷa, binh mă lao xao.

Đến nơi đấm cừa lại vào,

Tôi ngờ ăn cướp lao xao canh chầy.

Tôi tưởng là đạo với Tây,

Thấy quan nhiều của tới vây cướp đồ.

Chẳng hay họ hỏi quan lớn đi mô

Mời ngài ra phụng dụ, đặng họ vô kịp chừ !

Chẳng hay mắc phải binh cơ,

Trang h́nh ngồi đó, xin nhờ hai ông ».

Quan Thừa nghe nói hăi hùng,

« Tôi phân qua với cậu thuỷ chung sự t́nh.

Cậu lui về bẩm quan Thượng bộ H́nh

Đặng tôi sắm sửa đáo dinh thăm Ngài.

Một là mắc phải đoạt tài

Hai là oán hận chi ai nhưng là !

Xin cậu chớ khóc đừng than,

Cậu về mai táng, sự hoàn lại hay.

Ai mà trở dạ chém tay,

Tội với trời đất có ngày sa cơ.

Hiếu trung cậu phải thân ḥa,

Anh hùng mắc nạn mới ra anh hùng.

Bao giờ cho nịnh mang gông,

Gian sàm nịnh tấu, anh hùng mắc tai.

Cậu đừng than ngắn thở dài,

Cậu con quan lớn như cậu Hai bên nhà’’.

Sau này, việc thảm sát công được Thượng thư bộ h́nh Phạm thận Duật  vừa đi sứ Trung hoa về đầu năm 1884 đưa ra truy cứu và kết án Hồng Chuyên (DNTL, tập 9, tr. 66).

399. Nguy nghi : điều nghi ngờ nguy hiểm, chỉ việc cắt bớt di chiếu.

400. Trương Xưởng : làm chức Kinh triệu doăn đời Hán Tuyên đế, kinh đô được an ninh, chợ không có trộm cắp, có điều nổi tiếng chiều vợ là Diên Niên, thường kẻ lông mày cho vợ, tai tiếng đồn dậy Kinh kỳ đến cả tai vua. Vua hỏi th́ Trương đáp : “ Thần nghe chuyện khuê pḥng, chổ vợ chồng có lắm vụ c̣n ghê hơn cả chuyện  kẻ lông mày nữa kia !”. Vua thương tài, không khiển trách nhưng cũng không cất nhắc thêm.

401. Hề Tề, Tuân Tức : đời Xuân Thu, Tuân Tức nhận cố mệnh của Tấn Hiến Công, lập công tử Hề Tề. Lư Khắc và Phí Trinh Phủ ám sát Hề Tế, Tuân Tức toan đập đầu chết theo. Ly Cơ, mẹ Hề Tề can ngăn, khuyên lập Trác tử (em cùng mẹ với Hề Tề), Tuân Tức nghe theo. Lư và Phí giết tiếp Trác tử, Tuân Tức chống lại bị giết nốt.

402. Hàm kết : ngậm (vành) kết (cỏ). Điển tích chỉ sự đền ơn của Dương Tôn Bảo và Ngụy Khoả.

403. Cơ Vĩ : tên 2 ngôi sao. Tương truyền người chết cưỡi các sao ấy bay về trời. Do đó gọi chết là Kỵ Cơ.

404. Chú thích tổng quát, không tiện đặt vào đâu: Hầu hết chữ THUYỀN trong sách này, trừ lê thuyền là thuyền thường bằng gỗ (của lê dân- dân thường), c̣n các chữ khác, tùy trường hợp mà hiểu là thuyền gỗ hoặc là tàu (hỏa thuyền).

                                                             

 


 

 

 

 

Vài h́nh ảnh bổ túc :

 

 

Đền thờ Tô hiến Thành (1102-1179) tại huyện Đan Phượng Hà Tây (website: www.hoto.vn  ). Tháng 7, Nhâm Tư (TĐ 5, 1852): vua ban tên Tiễn Thành, với ư nghĩa hăy noi theo gương Tô hiến Thành đời nhà Lư để pḥ vua, giúp nước.

 

 

Quan chức triều đ́nh Huế đón chào quan chức Pháp đến ḥa đàm

 

Cửa Ngọ Môn kinh thành Huế

 

Điện Thái Ḥa nơi nhà vua thiết triều

 

Nha Thương Bạc, nơi tiếp các sứ  thần Pháp

 

 

 

Mô h́nh hoàng thành Huế xưa  với những pháo đài sừng sững ngay trên thành (Ngự Lăm Viên do Nguyễn thanh Tùng thiết lập- Điạ chỉ 502-504 đường Hoàng Hữu Nam, phường Long B́nh, Quận 9, Saigon )

Những đường nét chạm trổ tinh tế, những đường cong uốn lượn nhẹ nhàng thanh thoát của Ngọ Môn, điện Thái Ḥa, Thái Miếu, Hưng Miếu, cung Diên Thọ, cung Trường Sanh, phủ Nội Vụ, vườn Hạ Cơ… trong Ngự Lăm Viên khiến bạn như có cảm giác một kinh thành Huế cổ kính đang sừng sững ngay trước mặt.
Thêm vào đó, ḍng
Sông Hương thơ mộng uốn quanh qua Kinh thành, qua Hoàng thành và Tử cấm thành càng làm tăng thêm vẻ đẹp tự nhiên của một kinh đô phong kiến thu nhỏ độc đáo này :

 

 

 

 

"Thần Oai Vô địch Thượng tướng quân"

 

Đàn Nam giao, nơi vua Tế Trời

 

 

      Trang cuối bản hiệp ước Patenôtre 1884 đặt Việt Nam dưới sự bảo hộ của Pháp, mang chữ kư của Nguyễn Văn Tường, Phạm Thận Duật, Tôn thất Phan.

 

*  *  *

 

 

Phụ đính :

 

 1. Mộ phần Phụ chánh Đại thần Trần tiễn Thành

 

Mộ tại Nguyệt Biều, Hương Trà, Thừa Thiên

 

Sau khi cải táng (2004)

 

2. Bài văn tế Phụ chánh đại thần Trần tiễn Thành hàng năm do giải nguyên
            Lâm Mậu viết

 

Tế Văn Minh điện miếu :

Niên hiệu... cảm cáo vu :

Hoàng triều Mậu Tuất khoa Tiến sĩ cáo thọ đặc tấn Vinh lộc đại phu Văn Minh điện Đại học sĩ Trần tướng công thần vị tiền viết :

Thực trù tụng đức

Đỗ hà tư công

Cổ nhơn bất hủ

Lưu trạch cô cùng

Cung duy

Tiên công thần giáng

Nhạc tung quỳnh lâm giáp đê

Hoàng các thanh phong

Tam triều kỳ thạc

Hưu hưu hữu dung, thanh danh sách sử

Chánh khí dương cùng

Hương hiền kiến miếu

Quốc điển vinh phong

Kỷ niệm sinh nhật

Thường niên lễ long

Thượng kỳ giám cách Lạc dự dân đồng.

Cẩn cáo.

 

 

Dịch nghĩa :

 

Bài tế ở Văn Minh điện

Niên hiệu...

Kính cáo trước thần vị của Văn Minh điện Đại học sĩ cáo thụ đặc tiến Vinh Lộc Đại phu, tiến sĩ khoa Mậu Tuất của Hoàng triều, rằng :

 Dựng gây cơ nghiệp

Công đức lớn lao

C̣n ghi nhớ măi

Ân đức vô cùng.

Kính nghĩ :

Tiên công là vị thần giáng hạ

Bậc giáp khoa cao ngất chốn quỳnh lâm

Thung dung chốn gác vàng

Công lớn ba triều

Khí độ bao dung

Danh vang sử sách

Chính khí tràn đầy

Lập miếu kính thờ

Triều đ́nh vinh phong

Kỷ niệm sinh nhật

Lễ trọng thường năm

Cầu mong soi xét

Chung vui với dân.

Kính cáo.

(Vĩnh Cao dịch Việt)

 

3. Các câu đối bên trong và bên ngoài Miếu thờ Ngài Văn Minh Trần tướng công

 

Bên trong :

Bính hưu tướng nghiệp tam triều sử

Hách trạc linh thanh vạn cổ từ.

Dịch :

          Sử ba triều sự nghiệp hiến hách                   

Miếu ngh́n năm linh hiển lớn lao.

 

Bên ngoài :

Vu sơn đại danh, đức tại cố hương, công tại quốc

Nhạc hà chính khí, sinh vi tướng quốc, tử vi thần.

Dịch :

Đại danh vượt núi, non nước ghi công, quê cũ tạo đức

Chính khí tràn sông, sinh tiền là tướng, quá văng thành thần.

(Vĩnh Cao dịch Việt)

 

4. Mộc bài ghi công đức thờ trong Miếu Văn Minh Trần tướng công

 

 

Bổn xă trạch ấp đinh kiến tự vũ cơ tam bách niên vu tư tùng tiền vị hữu hương hỏa điền thổ đăi ngă.

Văn Minh điện Đại học sĩ Trần tướng công đăng Minh Mạng Mậu tuất khoa tiến sĩ lịch Công Binh nhị bộ Thượng thư quyên bổng măi điền thổ các sở cộng tứ thập nhị mẫu giao cúng vi hương hỏa hương nhu thùy tứ thập dư niên hỷ. Kim niên trùng tu tự hứa tá hương hỏa điền thổ nhị thập mẫu, tam niên, hựu hứa thập tứ mẫu tam niên cọng ngân, vi tải thổ thoan. Thiệt duy.

Tướng công chỉ công đức cư đa kỉnh thơ vu từ dĩ kỹ niệm vân. Duy Tân niên bát nguyệt cốc đán.

 

Dịch :

Bản xă dựng xây chùa miếu vũ trải ba trăm năm nay, từ xưa chưa có ruộng hương hỏa, kịp đến khi Văn Minh điện Đaị học sĩ Trần tướng công, đậu tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1838) đời Minh Mạng, làm đến chức Thượng thư hai bộ Công và Binh, quyên tiền lương mua các sở đất ruộng 42 mẫu cúng làm hương hỏa, đă hơn 40 năm. Năm nay nhờ tiền cho mướn đất ruộng hương hỏa ấy (cho mướn 20 mẫu 2 năm, lại cho mướn tiếp theo 12 mẫu 3 năm), để trùng tu chùa miếu, công việc đă hoàn tất, thực nhờ ở công đức của Tướng công rất nhiều, nên khắc chép mấy lời này để làm kỷ niệm. Năm Duy Tân thứ sáu (1912), ngày lành tháng 8.

                        (Trần kinh Ḥa, t/c Đại học 7/1961, tr.111)

 

 


 

 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

               

  

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH  VIỆT VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN,  Email: ttrantien@yahoo.com