Tài liệu lịch sử : Niên biểu Văn Nghị Công

 

 

THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỦA PHỤ CHÁNH ĐẠI THẦN

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

 

 

 

 

“ Vào thời  Pháp can thiệp, trang sử nước ta ghi đậm dấu son của nhiều nhân vật kiệt xuất như Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ, nổi tiếng v́ tinh thần cởi mở đối với văn minh phương Tây và những khác vọng cải cách của họ; hay như Nguyễn Tri Phương, Ḥang Diệu, v́ cái chết anh hùng và sự phản kháng quyết liệt của họ chống mọi thỏa hiệp với phương Tây. Nhưng cũng có những nhân vật không kém xuất sắc, cũng từng đứng vào hàng đệ nhất công thần, nhưng cho đến nay tên tuổi c̣n chưa được nhiều người biết đến bởi v́, tuy ủng hộ duy tân, song họ không có dịp sang Pháp như Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ. Là nho sĩ chân chính, họ đă hy sinh bi thảm v́ nghĩa vua tôi nhưng không có vinh dự xả thân giữa chiến trường như Hoàng Diệu, Nguyễn Tri Phương. Trong số những người ấy, có Trần Tiễn Thành”. 

Đó là những lời mở đầu của nhà học giả Đào Duy Anh trong bài giới thiệu về thân thế và sự nghiệp của Phụ chánh đại thần Trần tiễn Thành, đăng trên tạp chí Huế thành hiếu cổ (BAVH, 4-6/1944, bản dịch Bùi Trần Phượng).

 

Xem phần giới thiệu :  http://giaodiemonline.com/2016/09/ttthanh.htm


 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

                 

 

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH  VIỆT VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN

 

 

 

 

 

QUYỂN  I

 

 

 

Quư Dậu năm Gia Long 12  (1813)

 Năm ấy ngài Thượng thư 1 dạy học ở làng cùng bà Đoan Nhân 2 Thái Từ 3 hầu hạ thân phụ là ngài Thiêm Sự.

- Ông sinh vào giờ Canh th́n, ngày Ất dậu 12, tháng Giáp tí 11 tại biệt thự ở làng Minh Hương. Ngài Thiêm Sự hỏi ra biết là con trai th́ mừng không kềm được, theo ngài Thượng thư vào ẳm Ông và đích thân săn sóc. Mới hơn hai mươi ngày, Ông bị bệnh nặng, ngài Thiêm Sự rất lo sợ, liền sức gia nhân bày biện hương án, ngững lên giữa trời khấn rằng: ... 4 là cháu trưởng của ... 5 , nguyền xin Thiên địa thần kỳ 6 giữ ǵn cho được lớn khôn để nối dài thế hệ ... 5. Năm nay ... 5 tuổi quá sáu mươi là đủ rồi, xin lấy thân này thay cho nó.

Ngày hôm sau, quả nhiên Ông đỡ. Đầy tháng, ngài Thiêm Sự ẳm Ông đến miếu xin tên. Bấy giờ bày hội Thang bỉnh 7 , ngài Thượng thư mời bạn bè đến chung vui. Quan Tặng 8 Thái Sư Cần Chánh điện Đại học sĩ Tuy thạnh Quận công Trương đăng Quế  cũng có mặt (bấy giờ ông Trương sung Các hành tẩu 9 , bạn của ngài Thượng thư). Ông Trương sai ẳm Ông lại để nghe thử  tiếng khóc. Chợt thấy, ông Trương khen là kỳ lạ, gọi ngài Thượng thư bảo:  Đứa bé này ngày sau sẽ xứng đáng với sự nghiệp lớn đây !

 

Giáp tuất năm Gia Long 13 (1814)  Ông lên 2 tuổi.

- Ngày 13 -1, ngài Thiêm Sự mất.

Ất hợi năm GL 14 (1815)

Bính tí, năm GL 15 (1816)

Đinh sửu năm GL 16 (1817)

Mậu dần năm GL 17 (1818)

Kỷ măo năm GL 18 (1819)

 

Canh th́n năm Minh Mạng thứ 1 (1820)

- Ông lên 8, quan Thượng thư đích thân dạy ông học.

 

Tân tị năm Minh Mạng thứ 2 (1821)  Ông lên 9 tuổi.

- Tháng 2, ngài Thượng thư được bổ vào Hàn lâm viện Điển bạ, Lượng tín nam. Trước  đó,  Tặng 8  Thiếu  bảo  Hiệp  biện  Đại học sĩ  là Trịnh Hoài Đức dâng sớ tiến cử rằng ngài rất có tiếng về văn học tại khoa trường nên có sự bổ nhiệm ấy. Tiếp đó ngài Thượng thư đi hộ giá cuộc Thánh giá Bắc tuần rồi sung chức Sứ tuyển 10 lưu lại Hà nội.

 Nhâm ngọ năm Minh Mạng thứ 3 (1822)

Quư mùi năm Minh Mạng thứ 4 (1823)

Giáp thân năm Minh Mạng thứ 5 (1824)  Ông 12 tuổi

- Tháng 4, ngài Thượng thư thăng chức Chủ sự Thanh lại bộ Lễ.

- Tháng 10, ngài Thượng thư thăng Tri phủ Tân b́nh, tước Lượng tín bá (phủ lị ở tỉnh Gia định). Bấy giờ gặp lúc rảnh rỗi, Ông chạy qua sân 11 , ngài Thượng thư gọi lại bảo:  Cha 10 tuổi th́ bà nội con mất. Ban ngày th́ lo học, ban đêm th́ canh năm đă phải dậy lo cung phụng cơm cháo cùng sửa soạn đồ dùng vào chầu. Nay mày đă 11 - 12 tuổi mà chả làm một việc ǵ, chỉ biết chơi đùa như hồi 4 - 5 tuổi hay sao ?

 

Ất dậu năm Minh Mạng thứ 6 (1825)  Ông 13 tuổi.

- Tháng giêng, quan Thượng thư đến phủ lị. Trước đó, quan Thượng thư soạn ra một chiếc áo dài thêu rồng, màu rượu mùi, may bằng đoạn sợi tám, khảm kim cương và ngọc hỏa lựu 12 , hai cái kim bang chỉ, vái Trinh Hiếu Nhụ nhân rồi khóc nói: “ Nay cháu gặp lúc đi xa, di vật của tổ phụ xin để lại cho Đoan nhân, sợ có khi lạc mất th́ đắc tội nhiều. Xin cô giữ cho, đợi cháu lớn lên th́ trao lại, ngơ hầu ghi nhớ cái đức của cha ông ”. Lại cởi chiếc phương y màu lục cho Ông, để Ông ở lại với Nhụ nhân, chăm lo học hành.

Nhụ nhân Trinh Hiếu tính hiền từ, chuộng việc học, ở góa không có con. Nhà bà kinh doanh ở cả thành thị lẩn thôn quê, thu dưỡng cháu họ như nuôi con đẻ mà với Ông th́ dồn hết ḷng yêu thương, hằng ngày thường bảo ban Ông học. Bà nói:  Tổ tiên ta nhiều đời tích đức, sau này tất hưng vượng. Bà xem tướng cháu trung hậu, nên tự lập cho nên thân, trách nhiệm kế thuật 13 là ở trên ḿnh cháu, hăy cố gắng chớ hoang chơi. Ông  nghe dạy bảo, càng cần cù học hành. Lại hàng ngày bà c̣n nêu gương ngài Thị độc học sĩ 14 nói năng hay ho, tính hạnh mềm mỏng, nhất nhất kể hết cho Ông nghe.

 

- Ngày 26 tháng 6, quan Thượng thư mất tại lỵ sở. Ông tính rất có hiếu, gặp ngày kỵ quan Thượng thư, Ông đều hết ḷng thành kính, khóc lóc buồn bă lộ ra sắc mặt. Về già, Ông thường nói: Ông Lớn ngày trước đi làm quan, bấy giờ ta c̣n nhỏ, không thể theo hầu cơm nếm thuốc, lại không được dự vào việc đi Gia định rước linh cữu về, mọi việc ấy đều nhờ anh ta là Nguyên Phác lo thay, ta không bày tỏ được chút hiếu kính nào cả. Thật là đáng buồn. Thế cho nên ta làm quan vào hàng nhất phẩm, nào triều đ́nh ban cho, nào thuộc quan biếu tặng, chưa hề thiếu thốn ǵ nhưng cái mặc, cái ăn vẫn tiện tặn, sơ sài như cũ, thực là v́ có nỗi đau đớn rằng Ông Lớn chẳng được hưởng giàu sang, có nỗi thương cảm việc bà cô của ta siêng năng, nhọc nhằn dạy dỗ nuôi nấng mà được thế này, chứ không phải  dám lấy trộm danh để  che của vậy.

 

Bính tuất năm Minh Mạng thứ 7 (1826)

Đinh hợi năm Minh Mạng thứ 8 (1827)

Mậu tí năm Minh Mạng thứ 9 (1828)

Kỷ sửu năm Minh Mạng thứ 10 (1829)  Ông 17 tuổi .

- Thượng thư bộ Hộ là Hiệp biện đại học sĩ Nguyễn Khoa Minh (ông Nguyễn là chồng của cô ruột Ông ) bảo Ông đến học chung với các công tử ở công thự. Thầy dạy là ... thấy Ông thông minh, đặt cho tên tự là TH̀ 15 hiệu là Tốn Trai và gọi theo tên tự 16 .

 

Canh dần năm Minh Mạng thứ 11 (1830)

Tân măo năm Minh Mạng thứ 12 (1831)

Nhâm th́n năm Minh  Mạng thứ 13 (1832)

Quí tị năm Minh Mạng thứ 14 (1833)  Ông 21 tuổi

- Vào trú học ở Quốc tử giám, chí rất miệt mài về đường cử nghiệp, văn chương ngày càng tiến. Bấy giờ ở Giám có Văn Trường (Nguyễn Cửu Trường người Thanh hóa, đỗ tiến sĩ khoa Mậu tuất, cùng tuổi Ông ) nổi tiếng làm phú nhanh nhẹn.

 

Giáp ngọ năm Minh Mạng thứ 15 (1834)

Ất mùi năm Minh Mạng thứ 16 (1835)  Ông 23 tuổi.

- Nhụ nhân Trinh Hiếu và Đoan nhân Thái từ đi hỏi Lương phu nhân cho Ông. Lương phu nhân là thứ trưởng nữ17   quan Hiệp biện Đại học sĩ Lương Tiến Tường, Thượng thư bộ Lễ. Mẹ họ Tô. Bấy giờ Ông ở với Nhụ nhân Trinh Hiếu, hằng ngày đi học, nhưng thăm viếng hầu hạ Nhụ nhân Thái từ không hề thiếu sót.

 

Bính thân năm Minh Mạng thứ 17 (1836)

Đinh dậu năm Minh Mạng thứ 18 (1837)

- Tháng 7, Ông đỗ cử nhân khoa thi Hương, hạng 14. Đỗ đầu là Lê Vĩnh Xuân ở Tuy phước. Đỗ thứ ba mươi là Tiết Văn Hanh người đồng hương. Chủ khảo là Tả tham tri bộ Lễ Hà công Quyền, phó là Biện lư bộ Lễ Phan Thanh Giản. Khoa ấy, nguyên đỗ cử nhân là 35 người, bộ Lễ phúc duyệt truất xuống Tú tài 3 người.

 

Mậu tuất năm Minh Mạng thứ 19 (1838) Ông 26 tuổi.

- Tháng 3, thi Hội trúng cách thứ 10. Thượng thư bộ Binh là Hiệp biện Đại học sĩ Trương Đăng Quế làm chủ khảo, Thượng thư bộ Công là Hà Duy Phan làm phó (khoa ấy giảm bớt chức Tri cống cử). Khoa ấy trúng cách 11 người, đỗ thứ nhất là Nguyễn Cửu Trường ở Thanh hóa. Đỗ Phó bảng 10 người, đỗ thứ nhất là Nguyễn Tường Vĩnh ở Quảng nam (người trúng cách thứ nh́ là Dương Danh Thành bị truất v́ tội khai giả 3 đời) .

- Tháng tư nhuần, vào thi Điện, được sắc ban đỗ thứ 5 Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Giám thị đại thần là Đô thống chưởng phủ 18 Phạm Hữu Tâm, Độc quyển là Hiệp biện Đại học sĩ Trương Đăng Quế, Thượng thư bộ Công Hà Duy Phan, nhận quyển kiêm duyệt quyển là Lang trung bộ Lại Nguyễn Văn Lư, Lang trung bộ Công Đỗ Quang. Đệ nhị Giáp tiến sĩ có hai người, đỗ thứ nhất là Nguyễn Cửu Trường. Đệ tam giáp tiến sĩ có tám người, đỗ thứ nhất là Đinh Viết Thận 19 ở Nghệ an.

Sau khi truyền lô, vâng làm lễ bái mạng dâng biểu văn tạ ơn, tiếp đó là đến vườn Thư quang lănh yến trâm 20, đến Ngự viên xem hoa, lănh lọng, ngựa, dạo khắp các phố phía đông Kinh thành để xem hoa ( Việc đổi chế độ cấp ngàn hoa trâm 21 , áo mũ cùng việc cấp lọng, ngựa, xem hoa đều bắt đầu từ khoa này) rồi vâng lănh cờ biển vinh qui.

- Tháng 10, bổ làm Hàn lâm viện biên tu 22 .

 

Vua Minh Mạng

 

Kỷ hợi năm Minh Mạng thứ 20 (1839)  Ông 27 tuổi.

- Tháng giêng, vâng mệnh sung vào việc biên soạn và sửa chữa bộ Khâm định bội văn trích yếu tập vận.

- Tháng tám, vâng mệnh sung làm Đốc biện việc khắc in bộ Tập vận .

- Tháng 12, can việc để thiếu thợ, không khắc kịp, bị phạt bổng một tháng, ghi vào sách 23 . Vâng lấy chức cũ sung làm Hành tẩu viện Cơ mật.

 

Canh tí năm Minh Mạng thứ 21 (1840)  Ông 28 tuổi.

- Tháng giêng, nhân tết Nguyên đán, vâng ân chiếu, nguyên bị phạt bổng 1 tháng, nay được tha miễn.

- Tháng 4, phạm vào việc viết nháp lời chỉ, tra cứu không chu đáo, bị giáng hai cấp lưu 24 . Gặp tiết Ngũ tuần đại khánh của vua Minh Mạng, được thưởng sa màn cùng được khai phục một cấp.

- Tháng 10, can việc sửa chữa sai lầm sách Tập vận, phần biên năm hai mươi bị giáng 1 cấp lưu .

- Tháng 12, thăng thụ 25 Chủ sự ty bộ Lễ, mang hai cấp giáng lưu, vẫn sung Hành tẩu Viện Cơ mật.

 

Tranh vẽ bộ Lễ triều đ́nh nhà Nguyễn.

 

Tân sửu năm Thiệu Trị thứ 1 (1841)  Ông 29 tuổi.

- Tháng 5, gặp đại lễ Đăng quang, vâng tuân ân chiếu, nguyên giáng hai cấp lưu, được khai phục hết.

- Tháng 7, vâng sung hộ giá đại lễ Ninh lăng được thưởng kỷ lục một lần.

- Tháng 10, thăng Viên ngoại lang ty bộ Lại, vẫn sung chức Hành tẩu Viện Cơ mật.

 

Nhâm dần năm Thiệu Trị thứ 2 (1842)  Ông 30 tuổi .

- Tháng giêng, vâng sung Bồi tự, được thưởng kỷ lục một lần. Vâng sung hộ giá Đại giá Bắc tuần, được thưởng tiền và quần áo.

- Tháng 5, được sung làm Đồng khảo trường thi Hội ban văn 26 .

- Tháng 6, v́ can việc tra cứu không chu đáo công trạng của Vĩnh Tế 27 bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.

 

Quư măo năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) Ông 31 tuổi.

- Tháng 3, gặp đại lễ Thăng phối, được thưởng bạc cùng những lần bị phạt bổng đều được tha hết.  Vâng sung làm Chấp sự, được thưởng kỷ lục một lần.

- Tháng 5, v́ can tội lấy trộm thẻ bài đeo bị phạt bổng ba tháng ghi vào sách.

- Tháng 7, thăng thự 25 Lang trung bộ Binh.

- Tháng 10, sung giám khảo ban văn khoa thi Hương trường Hà nội.

- Tháng 11, can tội trễ năi đường về, bị phạt bổng ba tháng ghi vào sách.  Can việc để thuộc ty viết nhầm Tống công Hợp làm Phạm văn Hợp, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Vâng tuân ân chiếu, các lần phạt bổng đều được tha miễn.

 

Giáp th́n năm Thiệu Trị thứ 4 (1844)  Ông 32 tuổi.

- Tháng 3, vâng sung làm Chấp sự, được thưởng một chiếc ngân tiền cùng kỷ lục một lần. Sung làm Đồng khảo trường thi Hội ban văn 26 . Thực thụ Lang trung bộ Binh.

- Ngày 17, tháng 7, Nhụ nhân Trinh Hiếu mất, ông xin nghỉ để lo liệu việc ấy. Bấy giờ ông có làm câu đối thờ như sau: - Tí ấm hậu đồng căn, dịch thế trâm anh đa thọ phúc; - Huân cảo sùng biệt tự, bách niên công đức đẳng di mưu. (Vũ Bạch Ngô dịch : Chở che gốc rể, bao đời nhận phúc trâm anh; - Thờ phụng khói hương, trăm tuổi c̣n ơn mưu lược). Khi tuổi đă về chiều, ông sai con ḍng thứ là Hoài Tĩnh phụng thờ hương hỏa, chẳng may ông này chết vào tuổi trung niên khiến cho thần chủ Nhụ nhân phải rước về thờ ở miếu riêng của nhà.

- Tháng 8, can việc thuộc ty chép nhầm Phạm Văn Vinh làm Nguyễn Văn Vinh, bị phạt bổng 6 tháng.

 

Ất tị năm Thiệu Trị thứ 5 (1845)  Ông 33 tuổi.

- Tháng 2, điều đi nhậm chức Án sát sứ Thanh hóa .

- Tháng 10, v́ sửa sang xong thuyền bè ở tỉnh, được thưởng kỷ lục một lần.  Nhờ tỉnh hạt duyệt tuyển lính vượt số lượng, được thưởng kỷ lục một lần.

 

Bính ngọ năm Thiệu Trị thứ 6 (1846)   Ông 34 tuổi.

- Tháng 6, can việc xưởng tạm ở thuỷ đồn bị cháy, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 8, làm Đốc biện đóng xong thuyền Tường nhạn, được thưởng gia 1 cấp.  Đóng xong thuyền vận tải đường biển, được thưởng kỷ lục 1 lần.

 

 Đinh mùi năm Thiệu Trị thứ 7 (1847)  Ông 35 tuổi.

- Tháng 10, gặp đại điển Đăng quang, được thưởng đồng quân công một cấp.

 

 Mậu thân năm Tự Đức thứ 1 (1848)  Ông 36 tuổi.

- Tháng 3, viết nhầm đội trưởng Nguyễn Sĩ  Án làm Nguyễn An, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 4, vâng tuân ân chiếu, được thưởng gia một cấp.

- Tháng 6, vâng Dụ cho thăng  thự 25 Thái bộc tự khanh, Biện lư công bộ sự vụ.

- Tháng 8, nhờ lựa và nộp xong các loại đá cho công tŕnh Xương lăng ở Thanh hóa, được thưởng kỷ lục hai lần.

- Tháng 10, Khâm sai làm phó chủ khảo trường thi Hương ban văn 26 ở Hà nội, lấy đỗ cử nhân 28 người. Giải nguyên là Nguyễn Huy Du ở Thanh tŕ.

- Tháng 12, can việc phê lặp chữ THỨ ở mặt quyển 28 của Tú tài Đào Khắc Thường, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.

 

Kỷ dậu năm Tự Đức thứ 2 (1849)  Ông 37 tuổi.

- Tháng giêng, can việc phái người đi công cán phía Đông  về, chuẩn bị không đầy đủ, bị phạt bổng năm tháng.

- Tháng 3, sung làm Tri cống cử trường thi Hội ban văn, lấy đỗ Hội nguyên Lê Đ́nh Diên.

- Tháng 4, v́ can việc viết trùng lặp trong việc bản nháp ân chiếu, bị phạt bổng một năm ghi vào sách.  -Can việc thuộc ty không cứu xét chuyện phát lương cho lệ dịch cho các huyện của Thừa thiên, bị phạt bổng ba tháng.

- Tháng 6, gặp đại lễ bang giao, vâng sung việc chiêu đăi cùng chấp sự .

- Tháng 8, vâng Dụ chuẩn sung thực thụ Thái bộc tự khanh, làm Giáp Phó sứ sang Thanh đáp tạ lễ bang giao đă xong (quan Thị lang bộ Lễ là Phan Huy Vịnh làm Chánh sứ, Hàn lâm viện học sĩ là Lê Đức làm Bồi sứ).

- Tháng 10, quan Thượng thư ngày trước được  truy tặng Phụng nghị Đại phu, Hàn lâm viện Thị độc, thụy Đoan Trực. Đoan nhân Thái từ ngày trước được phong Chánh ngũ phẩm Nghi nhân. Ông dâng biểu tạ ơn.

- Tháng 11, vâng chỉ ra Hà nội sửa soạn công việc đi sứ.

- Tháng 12, v́ có lần sung việc chiêu đăi cùng chấp sự, được thưởng gia một cấp.

 

Canh tuất năm Tự Đức thứ 3 (1850)  Ông 38 tuổi.

- Tháng 2, vâng chỉ đ́nh việc đi sứ, trở về Kinh giữ nguyên chức cũ. Trước đấy có tiếp được văn thư của nhà Thanh gửi đến nói vua Thanh nghĩ t́nh việc đi sứ đă vài lần chuẩn bị rồi đ́nh hoăn, vậy hăy đợi lần tới, gặp kỳ tuế cống hăy sai khiến luôn một lần, thế nên có mệnh lệnh ấy.

- Tháng 3, ông từ Hà nội về, vẫn giữ chức Biện lư bộ Hộ như cũ.

- Tháng 4, con là Hoài Vĩnh ra đời.

- Tháng 7, kính dâng Dụ chuẩn cho dùng nguyên hàm điều sang giữ chức Biện lư Lại bộ sự vụ. Vâng Dụ chuẩn cho kiêm quản ấn triện Đại Lư tự.

- Tháng 8, nguyên v́ trong 3 năm ở tỉnh Thanh hóa có thành tích xét án và thu thuế dư nhiều được nghị tự 29 thưởng gia một cấp, kỷ lục ba lần.

- Tháng 9, kính vâng dụ chuẩn cho thăng thụ Bố chánh sứ tỉnh Gia định.

 

Tân hợi năm Tự Đức thứ 4 (1851)  Ông 39 tuổi.

- Tháng 4, vâng dụ chuẩn cho điều sang chức Thị Tả thị lang bộ Công, sung biện Nội các sự vụ.

- Tháng 5, v́ giặc Thanh 30 cướp bóc thương thuyền tỉnh Gia định, bị phạt bổng một năm ghi vào sách.

- Tháng 6, can việc thuộc viên ở Các là Nguyễn Đăng Tuyển nhằm sót văn thư cháy sót 31 bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. Vâng giữ việc phúc duyệt quyển thi trường 4 của chế khoa.

- Tháng 7, v́ lúc ở Gia định có qua lại coi sóc làm thêm thuyền vận tải  đường biển, được thưởng kỷ lục một lần.

- Tháng 8, kính tuân ân chiếu tha miễn việc phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Ngày 13 tháng 8 nhuần, cùng với bạn đồng các là Nguyễn Cửu Trường, Nguyễn Văn Phong, Nguyễn Xuân Thọ vâng Dụ làm một thiên đối sách theo bài thi văn sách Cát sĩ.

- Ngày 22 tháng 8 nhuần, vâng ứng chế bắt chước bài Thu thanh phú của Âu Dương tử³² đề vào bức vẽ làm ruộng, dệt vải, mỗi bức một bài thất ngôn cổ phong phóng vận.

- Tháng 11, vâng sung mang Dụ văn, vật dụng thưởng cho quan Thái tử Thái bảo Đô thống Vơ lao hầu Tạ Quang Cự mừng thọ 80 tuổi.

- Tháng 12, can việc Các thuộc chép thơ ngự chế chưa đúng kiểu chữ mà không duyệt lại, bị phạt bổng một tháng. Can việc quên, sót hóa giá của Tuần ty khi c̣n ở bộ Hộ, bị phạt bổng một tháng ghi vào sách.

- Con là Hoài Duệ ra đời.

 

Nhâm tí năm Tự Đức thứ 5 (1852)  Ông 40 tuổi.

- Tháng 3, vâng sung làm Bồi tự, được thưởng kỷ lục một lần.

- Mồng 3 tháng 4, vâng viết thảo Dụ văn sức cho Quản Đô sát viện Hoàng Thu tâu các việc. Ông cùng Nguyễn Cửu Trường, Nguyễn Văn Phong đứng tên. Cạnh các khoản, vâng được châu khuyên, lại được châu phê : Khá.

- Ngày 17 tháng 5, Nội các dâng phiến tâu: Quan ngự sử là Nguyễn Thái tâu : “Nay thấy nắng mưa sai với tiết thường, vâng xin oo 33  sai quan cầu đảo, xin cho sắp tới có gặp Khánh tiết, việc tấu nhạc ban yến xin tạm đ́nh chỉ”. Các chuyện ấy bọn thần trộm xét thấy việc thiết triều th́ nề nếp lễ nhạc đă thành b́nh thường, c̣n Khánh tiết ban yến là vâng Hoàng thượng ban ơn rộng răi. Vả lại nay kính gặp Khánh tiết Thánh thọ, mọi nhà đều vui mừng vâng theo nề nếp lễ nghi long trọng mà Khoa đạo ấy lại có sớ nọ th́ bọn thần ngu dốt cạn nghĩ chẳng dám bắt chước. Châu phê: Về khoản ấy, bộ Lễ chiếu theo sự thể khinh trọng mà châm chước tâu liệu, khỏi phải ấn định.

- Mồng 8 tháng 6, kính vâng Dụ, trong đó có khoản: ngày 20 tháng này, sách phong Hồng Kiện làm An phước Quận công, phái Thự Tả thị lang Bộ Công sung biện Nội các sự vụ là Trần ... vâng sung làm Khâm sứ, đến ngày ấy chiếu y theo nghi thức mà làm lễ tuyên phong.

- Tháng tám, gặp ngày Khánh tiết Vạn thọ, các lần bị phạt bổng, vâng ân chiếu được tha miễn.

- Tháng 10, can việc viết nháp sắc thần không chu đáo, bị phạt bổng một tháng ghi vào sách.

- Ngày 18 tháng 12, dâng phiến tâu : Hôm trước vâng sắc, trước đây bảo cho Các tra Tứ thư , trích cách ngôn ra biên rơ mười điều. Nay tra chữ BIỀN được 10 chữ, Bộ kiểm lại, chọn hai chữ nào có thể đặt tên th́ viết ra dâng lên xem. Bọn thần tuân đem kiểm rơ các chữ BIỀN, hiện được bốn chữ, kính xin kê hết để dâng lên, chờ vâng chọn lựa định đoạt để tuân hành. Lại lần này bọn thần tuân mệnh sức cho các thuộc viên Lê Bá Thận, Trần Đổ Tích, Lê Quang Huân vâng đem Tứ thư kiểm tra kỹ, chiếu theo loại mà biên ra, lại xin thêm phần Trời đất, Vua tôi, mỗi thứ một tắc, gồm thành 12 tắc. Nay xin lănh bản gốc ra, lại do bọn thần lựa lại. Chép cho tinh tế tŕnh lên. Châu phê : đặt tên là Tứ thư loại biên.

 

Kỳ đài kinh thành Huế xưa

 

Quư sửu năm Tự Đức thứ 6 (1853)  Ông 41 tuổi.

- Tháng giêng, vâng Dụ chuẩn cho thực thụ Tả thị Lang bộ Công, vẫn sung biện Các vụ.  Vâng ân chiếu, tha hết các khoản phạt bổng.

- Ngày 20, Nội các dâng phiến tâu : Lần này bọn thần tuân kiểm Tứ thư loại biên, chiếu loại biên tập tŕnh lên. Kính vâng châu phê, trong đó khoản về nhân sự loại nên chia làm năm mối: Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín để tiện kê tra, nếu dư câu không hợp đưa lộn vào th́ nên châm chước thêm danh mục cũng được. Bọn thần tuân vâng kiểm tra lại, phân loại biên tập theo năm mối Nhân, Lễ, Nghĩa , Trí, Tín. Lại xin thêm Hiếu, Thành, Tu tỉnh, Ứng thù là 4 mục chiếu loại kê vào. Các câu thừa ra, hoặc nói về việc , hoặc nói về lẽ, hoặc gom toàn thể mà nói, hoặc chủ một việc mà phát, nếu phân loại đại khái sợ e lộn xộn - Lại như trong truyện: ham học gần bằng Trí, hăng làm gần bằng Nhân, biết xấu hổ gần bằng Dũng... Các câu Nhân là ḷng của người, Nghĩa là đường của người trong sách Mạnh tử, nếu cứ theo câu mà phân tích th́ khó khỏi chi li, xin cho gom vào một mục Đạo lư. Về thứ tự biên tập, xin đem mục Đạo lư kể trên chia ra 5 mối: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín. Tiếp theo là 4 mục: Hiếu, Thành, Tu tỉnh, Ứng thù đều y theo thứ tự của Tứ thư mà biên - Kính xin chấp thuận cho.

- Ngày 29, Nội các dâng phiến tâu rằng: Vâng theo Châu phê, giao cho Nội các tra ngay Đường thi như : Cô nhạn nhập quần, xuất quần 34 , hai cách đó có từng dùng chưa, và lục ra số bài có dùng mỗi cách dâng lên. Bọn thần chiếu theo Đổ thi tập chú có nói : Nguyên dùng vần Ngư mà bắt đầu bằng cách mượn vần Ngu th́ gọi là nhập quần. Nguyên dùng vần Thanh mà sau mượn vần Canh th́ gọi là xuất quần. Hai cách đó, trong Đường thi chưa từng thấy nhiều, chỉ tra được một bài theo phép Cô nhạn nhập quần, một bài theo phép Cô nhạn xuất quần, vâng lệnh chép tŕnh lên. Nay kính. Châu phê: Hăy tra cứu thêm. (Vâng tra ba bài theo cách Cô nhạn nhập quần)

- Ngày 30, Nội các dâng phiến tâu: Tra ở Các, nguyên có giữ một bộ Phủ biên tạp lục của Lê Quư Đôn triều Lê soạn, viết rơ việc quốc triều khai thác từ Quảng b́nh vào Nam, các mục h́nh thế núi sông cho đến pháp lệnh, thuế má, nhân tài, phong tục, đem so với sách quan Lang trung Nguyễn Điền dâng, nhất nhất đối tra mục lục, số quyển cùng sự trạng được ghi, đôi bên không sai khác ǵ nhau nhưng văn nghĩa có nhiều chỗ giản lược, nét chữ có nhiều sai sót. Chỉ có cuốn thế phả cùng cuốn Tạp lục có thêm hai trang Tựa, so với sách mà bọn thần vâng giữ th́ vốn không có cái trang ấy. Bộ Phủ biên tạp lục giữ ở Các đă qua tay Sử quán nhận lănh tra cứu lâu ngày, giấy chữ bị khuyết và rách nhiều. Nay viên quan nọ dâng bộ sách ấy, trong đó có một bản Thế phả có chép thứ tự các đời của liệt thánh, xin cho Các của thần được vâng cất giữ c̣n hai bản Tạp lục th́ nên thu lại để giúp cho việc tra cứu sớ văn, một bản xin lưu giữ.

- Tháng 2, vâng sung làm Bội tự, được thưởng kỷ lục một lần.

- Ngày 21, Nội các dâng phiến nói: Tháng 9 năm Tự Đức thứ 3, Các của thần tra kiểm thơ Ngự chế, tập đầu hiện được 389 bài, đóng thành 6 cuốn, 185 trang, xin chiếu theo thời Minh Mạng, Thiệu Trị, để phân biệt tiếng mỗi thời, xin vâng khắc in ra lần này. Kính vâng Châu phê: “Ta dư lại bấy nhiêu trứ tác t́nh cờ, bất quá cũng chỉ là chuyện  học  cách  đi,  bắt chước cách  nhíu mày 35 thế thôi, huống chớ số bài c̣n ít chưa đủ làm thành tập, đợi sau này sẽ hay”. Bọn thần xin tiếp tục, lại kiểm từ năm ấy đến nay nối thêm được 385 bài, đóng thành 6 cuốn 188 trang, họp cả trước sau thành 744 bài, số cuốn cọng thành 12 cuốn, số giấy cọng thành 272 trang. Ngữa thấy thiên chương36, ngày càng dồi dào vẻ sáng chiếu dội, xin giúp cho lê táo sống lâu 37 , trang hoàng thành tập, để sớm làm tăng vẻ sáng cho nền văn giáo. Nếu như được cho phép, Các của thần sẽ lựa chọn thư thủ 38 kính viết một vài trang dâng lên , vẫn sức thợ Thanh là Cam Quang Hưng đă từng khắc năm trước cùng chọn vài ba tay thợ khéo chính ngạch khắc làm mẩu dâng lên, chờ vâng cho Quốc sử quán chọn ngày tốt để khởi công làm. Châu phê : Hăy đợi so lại cho nhiều rồi hăy truyền lo liệu.

- Tháng 4, sung chức Duyệt quyển kỳ thi Đ́nh, lấy đỗ 13 người, đỗ đầu là Nguyễn Đức Đạt, tiến sĩ cập đệ Đệ nhất giáp, đệ tam danh 39. Xong việc thi Đ́nh, được ban yến cùng thưởng một chiếc trâm bạc chạm hoa, 2 tấm đoạn mịn.

- Ngày mồng 8, Nội các dâng sớ tâu: Năm ngoái, phái viên đi phương Đông có mua 2 bộ sách Ngũ kinh và Tứ thư đại toàn, hiện do Quốc sử quán đem về cất. Bọn thần vâng thấy hai bộ sách ấy hàng ngày cần kê cứu hoặc các trường thi Hương thi Hội đều thường xin lănh v́ cần gấp, cùng năm trước Quốc tử giám với các quan Đốc học, Giáo thụ, Huấn đạo các tỉnh và các Nha môn đều xin ban ơn cấp cho mỗi nơi một bộ sách ấy. V́ để đă lâu ngày không thể không bị sâu mọt làm hư rách, mà sách ấy rất quan hệ cho giới học giả giảng dạy, mỗi nha Học chánh chỉ có một bộ, nghĩ cũng là quá ít. Nay bản nọ trước đây do phái viên mua ở Thanh chỉ có một bản in. Nay xin chi tiền và giấy tốt in 4 bộ chia giao cho Nội các cùng viện Tập hiền mỗi nơi 2 bộ vâng giữ cùng chi giấy sơn bối ấn loát 160 bộ. Khẩn xin ban ơn cho các giảng đường tôn học, quốc học 40 cho đến Đốc học, Giáo thụ, Huấn đạo ở các tỉnh và các nha môn mỗi nơi một bộ ngơ hầu dạy và học được rộng răi.

Ngoài ra giới sĩ nhân dạy và học phần nhiều là mua các cuốn rút gọn ở Hà nội, quá ư giản lược, trong đó kẻ mua được kinh, truyện đại toàn thư không có mấy ai. Nay xin cho khi việc ấn loát nhà nước xong rồi, nếu thần dân có ai t́nh nguyện đem giấy đến in, xin cho phép nghe theo để họ in dùng, cho sách ấy truyền bá trong ngoài để cùng nhau dạy và học, ấy là nhờ 00 rất có ḷng ban ơn lớn cho sĩ lâm vậy. Châu phê : Trẫm đă lưu ư rồi. Nếu bộ Uyên giám khắc xong cũng in cấp một thể, số c̣n lại th́ bẩm lên.

- Can việc viết nháp lời chỉ không chu đáo, bị phạt bổng hai tháng, ghi vào sách.

- Mồng 9 tháng 5 vâng Dụ, trong đó có khoản nói: Lễ canh tịch là có xôi cúng tế và trọng nghề nông làm gốc mà làm trước thiên hạ. Năm nay trẫm sẽ thân hành cày tịch điền, phái cho Tả thị lang bộ Công, sung biện Nội các sự vụ là Trần ... lo việc dâng đủ roi cày. -Lễ canh tịch xong, được thưởng xấp sa.

- Ngày mồng 7 tháng 6, Nội các dâng sớ tâu: Vừa rồi, vâng giao một bản Tứ thư dành cho nữ giới, sắc cho hạ thần chiếu theo chính văn trong sách đó, lựa câu mà khuyên thêm, chú thích thêm, lựa câu mà chấm 41 , tất cả đều được dịch âm, dịch nghĩa tường tận, chọn lựa thư thủ mà viết và chú thích dâng lên vua xem. Bọn thần tuân vâng đem chính văn và chú thích sách ấy viết trước một chương đầu làm dạng bản dâng lên. Châu phê: Việc chú giải chỉ cần nghĩa cho thông thuận là được . Nếu chữ đâu giải đấy th́ không khỏi sự gảy gọn bị đảo lộn đi khó đọc, cảm thấy vô vị 42 . Nay bọn thần lại lần nữa chiếu theo chính văn, theo  Âm nghĩa mà chú thích, kính đem một thiên dâng lên xem hợp hay không, vâng chờ huấn thị để lo liệu. Lại như chú thích th́ phải chú theo chính văn với xuất xứ, sự tích, ư nghĩa của nó, trong đó câu văn có dài ngắn không đều, nếu cứ thích rơ ràng th́ không khỏi nạn chữ đâu giải đấy. Vả lại ư nghĩa chính văn cũng hay trùng lặp, lời chú của nó có nên hay không nên theo câu mà điểm thêm cho đỡ phải dịch rơ chờ chỉ thị. Đây là dạng bản một thiên dịch rơ, kính xin tŕnh lên . Nay kính. Vâng được châu điểm, lại được vâng Châu phê: Sau phỏng theo đó mà chú dịch cho rơ ràng.

- Ngày 22, Nội các dâng phiến tâu: Tháng trước, bộ Lễ đă lần lượt đệ nạp số sách các tỉnh B́nh định và Quảng nam  mua ở các hiệu sách là 224 bộ, trong đó sách quan chưa có 62 bộ, đă có 162 bộ, bọn thần đă kê vào phiến tâu lên. Châu phê: Thu cả sách chưa có 43 . Lại vâng Châu phê: Sách quan đă có, các Bộ kiểm lại sao cho thỏa đáng với nhu cầu, đến như sách có t́ vết vẫn cho thu thêm để xem cuốn nào vô dụng th́ giao lại cho họ. Bọn thần tuân lệnh, sức cho những người ở Bí thư các 44 kiểm tra lại rồi mới mua nộp lên. Trong các hiệu sách có 3-4 bộ sách cũ có cắt dán thêm vào, những chổ t́ vết cũng không quan ngại lắm, c̣n lại các bộ hiện được tinh hảo vẫn xét thấy các sách ấy đều thuộc Kinh, Sử, Tử, Tập, không có ngoại truyện, tiểu thuyết. Các thư mục đến kỳ kê cứu đều thuộc loại hữu dụng.

Bọn thần thiển nghĩ, Bí thư các là nơi cất giữ sách và tranh, số thư tịch hiện giữ, nhiều không quá 4-5 bộ, trong đó, một vài bộ đă bị nhậy làm rách, như thế, tưởng cũng chưa phải là đầy đủ. Như năm trước, bọn thần tuân mệnh khai đơn thanh toán, gởi mua mỗi hiệu phải đủ 3-4 bộ nhưng lần lượt các tỉnh đệ nạp, mỗi hiệu chỉ mới 2-3 bộ, chưa đủ số đă đưa. Nay nếu kiểm tra lại các hiệu sách th́ thảy đều thuộc loại “nhà con, cửa lấp” 45 thế cũng khó mua cho nhiều được. Đám con buôn người Thanh ấy không khỏi vận tải quanh co, tỉ giá ngày càng thấp, nếu vâng lệnh gửi mua th́ đám lái buôn người Thanh chưa chắc không mượn cớ này nọ để kéo dài. C̣n thư tịch các bộ sách do các tỉnh đệ nạp ngữa xin ra ơn cho thu nhận hết để đủ tra cứu khi cần. Châu phê : Chuẩn y cho thu cất.

- Ngày 29, tháng 6, Nội các dâng phiến tâu: Tháng 6, năm trước, vâng sắc chữa bộ Vận hải, đến hết năm nay, bọn thần đă vâng xin triển hạn, vậy theo các khoản phê bảo, bọn thần sức cho các viên Phân kiểm, Kiểm biên, hết ḷng lo liệu, đều đă xong bản thảo, chuyển cho thư thủ viết kỹ, xin trích đem số đă viết xong là hai tiêu, 4 hào, 8 tề, 14 diêm, 4 vần, gồm 18 bản dâng lên.

Lại xét thấy bộ sách ấy ước chừng trên dưới 5 vạn trang, thư thủ mỗi người viết được chừng 150 trang mỗi tháng. Nếu số thư thủ là 50 người th́ cuối năm mới xong, nhưng thư thủ hiện nay chỉ có 18 người, biết rơ là cần người. Xin lựa thêm trong số thư thủ dự sát hạch hiện nay, chọn ai viết chữ tốt và chững chạc lựa lấy 32 người, hợp với 18 người đă phái để đạt số 50 người, theo sở ấy cấp cho lương ăn mà lo công việc. C̣n những viên mục Kiểm biên trước đây nay tuy bản thảo đă thành, công viết kẻ nhiều người ít mà bản thảo hiện vừa kiểm duyệt, có giao viết lại tất phải theo từng ngày, dựa theo từng thư thủ viết được bao nhiêu phải gia tâm so lại để tránh sai ngoa . Về khoản cấp lương ăn, xin chiếu cấp như mức cũ. C̣n hai bản thảo Tứ chi, Lục ma hoàn thành năm trước đă có phiến tŕnh dâng. Tiếp đó, đă nghĩ định phần Phàm lệ để dâng tiếp. Dạng bản này đối chiếu với phần Phàm lệ hơi có chút sai khác, nay xin đem hai bản thảo ấy chép kỹ lại cho được phù hợp với nhau.

C̣n như việc sung phái những người của sở ấy th́ trước đă từng vâng châu phê: Sau khi xong việc, người nào siêng, nhác, hưỡn, gấp th́ thưởng phạt riêng. Vâng tuân, những viên Phân biên, Phân kiểm, Kiểm thư, Thư thủ ai siêng, nhác, xin đợi xong sách sẽ tuân mệnh thưởng phạt riêng. Nay có Thư thủ đă sung vào Thủ dịch là Trần Nhật Quưnh, các thư thủ Lê Văn Hóa, Nguyễn Văn Huyên, Hoàng Công Thưởng trong một năm nay, ngày đêm phục dịch siêng năng, kiểm soát thư tịch cùng sao chép số nhiều, có chút khó nhọc. Chiếu mức cũ th́ 4 người này mỗi người mỗi tháng được cấp 1 quan 5 tiền, nay xin chuẩn y cho 4 tên ấy tăng thêm lương tháng mỗi tên 5 tiền cho đủ số hai quan, để người nhanh nhẹn biết được sự khuyến khích, kẻ chậm lụt cũng biết hăng hái cố gắng để ra công viết cho nhanh nhẹn.

- Tháng 7, được vua ban tên Tiễn Thành.

- Tháng 8, hai bộ Lại và Binh dâng Đại kế sách 3 năm. Vâng Dụ trong có khoản nói rằng Thị lang Nội các là Trần Tiễn... có khả năng cảm nhận, phấn đấu, siêng năng, thận trọng, gấp lo việc chung, thưởng gia một cấp.

- Can việc Trấn định quân công bị viết trái lệ mà không hạch ra được, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 10, can việc chép sót chữ mà không hạch ra được , bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 11, được ban dầu bạc hà, dầu đinh hương, rượu thông trị bách bệnh, mỗi thứ một chén. Dụ rằng để khử hàn, giải thấp để tỏ ư thể tất.

- Tháng 12, Nội các dâng phiến tâu: Kính vâng Châu phê, Các đă sức cho Trần Đổ Tích, Lê Quang Huân kiểm rơ 19 bài thơ cổ cùng thơ họ Tô, họ Lư và tiên 46 của danh nhân các đời trước, chú thích phê khuyên, điểm đều chép ra tinh tế để dâng gấp. Bọn thần đă ra sức cho hai viên ấy, tra rơ các tập được 19 bài thơ cổ cùng thơ Tô, Lư. Số đăng tuyển có: Chiêu minh văn tuyển (Lư Thiện chú, Diệp Thụ Phan b́nh điểm), Cổ thi qui (Đàm Nguyên Xuân, Chung Bá Kính b́nh điểm), Cổ thi trực giải (Diệp Hi Ngang giải), Cổ thi nguyên (Thẩm Đức Tiềm b́nh điểm), Thi pháp nhập môn (Du Nghệ b́nh điểm), Thi pháp độ châm (Từ Văn Bật giải), Cổ thi tiên (Văn Nhân Đạm, Trương Canh giải chú) . Những lời b́nh cũng thấy một hai câu tản mạn ở thi xúc. Nay xin cứ tiên 46 các nhà có lời b́nh mang ư khác lạ th́ nhất nhất đem chép cả ra, nhưng vẫn lấy hoặc họ, hoặc tên các nhà ấy, chỉ dùng một chữ mà bao trùm. Các lời chú những bài tiên đă dẫn chứa điển cố cùng lời b́nh hơi giống nhau th́ chỉ chú rơ cho bớt phiền nhũng. Nay việc chép tinh đă xong, trong số khuyên điểm 41 của các nhà th́ hai nhà Đàm và Chung cùng b́nh, nghĩ xin đều dùng dấu son, Phan dùng dấu mực, Thẩm dùng dấu xanh, Du dùng dấu vàng để phân biệt nhau.

- Can việc khi ở Gia định đem mân tiền 47 kê vào khoản quyên miễn 48 , bị phạt bổng hai tháng ghi vào sách.

 

Giáp dần năm Tự Đức thứ 7 (1854) Ông 42 tuổi.

- Tháng giêng, Nội các kính nghĩ lời văn phong cáo dâng lên. Châu phê: Thể văn chiếu, chế, hoặc dùng cổ văn, hoặc dùng biền lệ, cần phân biệt Dùng văn cách như thế khá là hèn yếu, bọn ngươi phải lấy văn thể Hán mà giảng luyện cho tử tế ngơ hầu phục cổ .

- Tháng 2, vâng sung làm Bồi tự, được thưởng kỷ lục một lần.  Nội các kính thưa lên: Ngày tốt Đinh dậu, tháng 2 mùa Xuân Giáp dần, kính xin Hoàng đế thân hành tế Văn miếu.

- Tháng 3, tên lính ở ty Điển hộ Càn tín là Trần văn Cam lấy trộm tiền quan của ty này bị bắt. Bộ xét cho là phạm tội chém, chuẩn cho đi đày 5 năm. Nội các cho là số tiền ấy đă trích ra cấp phát chứ không phải c̣n tại kho, huống chi đă thu lại được rồi, xin giảm bớt chút ít: phạt đ̣n 100 gậy rồi cho về đội ngũ làm khổ sai. Châu phê: Bộ xét đă hợp, bọn ngươi đă dựa vào cái ǵ mà dám xét càn như thế ? - Tiếp đó dâng phiến xin chịu lỗi.

- Ngày mồng 4 tháng 7 vâng thảo phiếu trung phong Diên Khánh công làm vương 49 , ban thụy Cung Chính cùng cho trưởng tôn được tập ấm tước hầu. Bản thảo bài Dụ tŕnh lên, Ông cùng Vơ Duy Ninh, Nguyễn Tư Giản đứng tên. Châu phê: Khá hợp với đại thể.

- Tháng 10, được ân chiếu nguyên các khoản phạt bổng nay thu miễn hết.

- Tháng 11, can tội vào chầu trể năi, bị phạt bổng 1 tháng  ghi sách. Can việc thuộc viên viết phiếu nhầm chữ húy, phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

 

Ất măo năm Tự Đức thứ 8 (1855)  Ông 43 tuổi.

- Tháng 2, vâng sung Bồi tự, được thưởng kỷ lục một lần.

- Ngày 10 tháng 3, dâng phiến tâu: Tháng trước, quan bộ Lại có dâng tập tự50 , trong có khoản: Vâng cấp sắc văn xin khỏi phải nêu lại quán chỉ để bớt phiền toái. Bọn thần xét thấy các viên hậu bổ ở các tỉnh lâu nay được bổ Tri huyện th́ trong sắc không thấy ghi quán chỉ, v́ những người ấy khi phân phái chờ bổ, mỗi người đều có khai vào sách 23 rồi. Đến khi được vâng bổ làm Tri huyện một huyện nào, họ được xem là có phẩm vị hơi cao, há có tệ trá mạo được hay sao? Phàm những tiến sĩ, phó bảng là số đă ít mà thứ tự trên bản đă phân biệt rơ ràng lưu phẩm ở đấy rồi. Nếu y theo Bộ xin ban sắc văn giảm ghi phần quán chỉ nghĩ cũng không trở ngại. Chỉ có điều là hạng ấy không nhiều, có làm cũng hơi rộn, c̣n như cử nhân, giám sinh cho đến hạng phụ thuộc, mới bắt đầu nhận chức, phẩm trật khá thấp, là số khó làm sổ. Tuy họ mới xuất thân, có đủ ngạch tịch để có thể căn cứ nhưng họ tên trong thiên hạ trùng lặp nhau cũng không ít, nếu không ghi rơ quán chỉ họ th́ lấy ǵ mà phân biệt ? Lúc mới đầu lập ra phép tắc ấy là để pḥng chuyện dễ đối mạo, nghĩ cũng chặt chẽ rồi, từ đó đến nay tuân hành chưa sinh mối tệ nào khác. Nay nếu lo nghĩ đến t́nh trạng dễ nảy sai lầm mà muốn đổi cho rối th́ khó giữ cho khỏi sinh tệ khác. Vậy về các khoản ấy nghĩ nên giữ như cũ cho thỏa đáng. Châu phê: Làm y lệ cũ.

- Ngày 18, Nội các dâng phiến tâu: Nay vâng Châu phê: “Người không toàn tài tuy không dám đặt vào hạng ưu mà cho cùng một hạng b́nh, trong đó cũng có kẻ kia giỏi hơn người này cũng chẳng sao. Chiếu theo lệ đă làm của An giang: lấy hạng B́nh làm hạng cao nhất để khỏi hỗn lạm. Các nha làm vậy quá câu nệ, e chưa xứng với ư trẫm cân nhắc tài năng mà dùng”. Bọn thần cung kính xem đi xem lại, ngữa thấy Hoàng thượng dốc chí t́m người tài. Cân nhắc xét soi phẩm cách dáng vẻ, muốn chỗ đă tinh càng thêm tinh, tuy vua nhà Hạ đă biết mà vua nhà Chu càng biết hơn, ngơ hầu không bị lỗi. Bọn thần vâng xét các tỉnh ở ngoài Kinh kỳ đă lần lượt dâng sách 23 lên, cùng một khoản B́nh, ít th́ 3-4 người, nhiều th́ có khi trên dưới 40 người, trong đó không thể không có kẻ kia tốt hơn người này mà danh sách không phân biệt được, cứ đặt theo một lệ cùng hạng B́nh, cân nhắc chưa chắc đúng cả, mới có như ư 00 phê bảo vậy.

Bọn thần trộm nghĩ tài năng phẩm hạnh hơn kém giữa số thuộc viên th́ thượng ty các nơi ấy cũng biết rơ, nay cứ xin chuẩn y theo sự nhận hay không của họ. Bọn Các thần tuân vâng Châu phê kính chép giao cho hai bộ Lại và Binh tuân chép đưa cho các địa phương hiện đă đệ tŕnh. Các nha ở Kinh, các tỉnh ở ngoài hăy giữ một ḷng trung với việc công, sát hạch kỹ thêm, ứng với hạng B́nh được mấy viên, nhưng ai xuất sắc hơn đều nên cước chú trong sách để đệ lên. Các nha, các tỉnh nên chiếu theo lần sát hạch này, hai danh sách văn vơ những viên hiện dự vào hạng B́nh, có ai khá nhất hăy xét kỹ cho phân biệt rơ ràng. Lại tư cho hai bộ ấy biết, cứ theo các tập danh sách nọ mà cước chú cho minh bạch để dâng lên cho xem xét để rơ hết người tài, phân biệt mà dùng khiến cho ai nấy đều được xứng đáng. Châu phê: Khá.

- Ngày mồng 9 tháng 5, vâng Thượng Dụ trong có khoản: Năm nay Trẫm tự cày tịch điền, phái cho Tả thị lang bộ Công sung biện Nội các sự vụ Trần Tiễn... dâng cái cày.

- Tháng 7, kính vâng Dụ nói: Mấy ngày qua, bọn Mọi hung ác Đá vách ở tỉnh Quảng ngăi tự tác không yên, nhiều lần cướp bóc dân biên cảnh. Lũ yêu ma đó chưa đáng để làm vấy nhơ ngọn giáo trời, nhưng dẹp hung bạo, đem yên vui cho người dân lành th́ tất phải dùng vơ. Hăy đến đấy, nổi giận một cơn để vững ḷng ba quân ta. Đă phái Tổng đốc Nam NgăiTrần Tri sung làm Tổng thống quân vụ, Thự hữu tham tri bộ Lại là Vơ Duy Ninh sung làm Tán lư quân vụ đem ḱnh binh đi trước liệu cơ mà tiễu phủ 51.

Tiếp đó, Vũ Duy Ninh đau nặng, khẩn xin trả phẩm hàm về quê điều dưỡng. Xem bản tâu thấy t́nh cảnh và lời lẻ đều khẩn thiết, bất đắc dĩ phải chuẩn y lời xin vậy. Nhân nghĩ bọn ác man ấy lâu nay dựa rừng núi, cậy hiểm trở nấp như thỏ, luồn như chồn, biến hiện bất thường ŕnh sơ hở để thủlợi. Binh đến th́ trốn đi, binh đi th́ quay lại. Xét về tài khéo, bất quá chỉ quen dùng mấy món nơ mạnh tên độc mà thôi chứ không hề có tài năng nào khác nữa, mà nơ mạnh bắn gấp há xa hơn được trăm bước, tên độc ngẫu nhiên có trúng cũng không thể sát thương nổi số đông, há sánh nổi hùng binh ta có đại bác, vũ dũng, tinh nhuệ? Không có chuyện đến mà không thắng, thế nên đánh chúng thật dễ vậy. Đến như việc núi khe hiểm trở, lam chướng khá thịnh, đồn lũy rộng răi, lính tráng thưa thớt, th́ khi có việc gấp, gọi vâng không được nhanh. Đến như bọn kia chỉ thấy quen việc cướp đoạt lại thêm không có Tù trưởng, quen thích làm càn, giả sử chúng dùng ơn mà kết hợp th́ cũng khó mà phủ dụ, cứ như thế th́ chúng cũng khó giữ vậy. 

Việc yên biên thùy chỉ có đánh và giữ. Bỏ hai chuyện đó th́ đâu c̣n phương sách nào nữa? Đánh th́ oai vang, chỉ được cái hiệu quả gần gủi, tạm thời. Giữ th́ vỗ về mà ngăn ngừa, quả là ư đồ hay ho lâu dài. Cho nên nói rằng đánh dễ mà giữ khó là bởi cớ ấy. Nay muốn thành được kế sách lâu dài tất phải góp trí nên thành mới có thể được việc. Nay phái Nội các  Lang thị là Trần Tiễn ... lấy chức đó sung làm Tán lư quân vụ, lập tức đi ngay, chóng đến quân thứ 52 hội đồng với Trần Tri, tuân y lời Du, tùy nghi lo liệu cho thỏa đáng, lập ngay công tích cho xứng sử xanh. C̣n như Tổng thống Trần Tri, từ ngày tới quân thứ đến giờ đă hơn một tháng, sao lại không thấy thi thố ǵ, rũ tay áo điềm nhiên đứng xem đến nỗi lũ ác man c̣n dám nhiều lần lấp ló, tội bất lực ấy há cũng xấu hổ trong ḷng, đáng đem quân điển mà thi hành kỷ luật, xử phạt cho nghiêm. Hăy rộng dung lỗi ấy, nay truyền chỉ thân sức để việc khiển trách trở thành hiệu quả. Vả lại lần này đại binh tập hợp đông đảo, uy thanh truyền xa mà chưa thể giáo hóa được hạng ngoan cố, chưa làm cho hồi tâm được kẻ hai ḷng, há cứ dẫn đám đông đến chờ đấy măi sao? Bọn khanh nên khích lệ tướng sĩ, phát triển mưu kế cho xong công lao một lần nhọc để chín lần nhàn, tất sẽ được thưởng, ai nấy hăy cố gắng lên.

- Cùng  Tổng thống Trần Tri dâng sớ xin phái thêm 2.000 lính Kinh và phái Chưởng vệ Chu Phước Minh, chỉ huy sứ Đào Trí chung sức đánh vào hai sách Minh Long và Suối Trá (dân tộc Hrê). Xin phái Tả bảo cùng lính B́nh Định, Chu Phước Minh sung Đề đốc, Đào Tứ sung Tham biện.  Vâng Dụ: Tại Thứ 52 binh đă có bốn ngàn, như khéo dùng lo ǵ không hiệu quả? Nay hăy tăng binh thêm 1.000 để đánh diệt. Vả chăng, binh hợp lại tất mạnh, chia ra tất yếu, bọn ngươi cùng chọn thời cơ mà hành động, không được phái phát linh tinh, quay bên này mất bên kia nữa. Vâng chỉ chuẩn cho binh Quảng ngăi B́nh định ở Thứ, kẻ nào lâm trận mà rụt rè không tiến lên phía trước th́ chém trước tâu sau.

- Can việc khi ở Thứ để cho giặc Mọi lẻn đến, bị phạt bổng 6 tháng .

- Tháng 8, vâng Dụ bảo quân Thứ Quảng ngăi: Tổng thống, Đề đốc, Tán lư, Tham biện trước tiên phải hiểu thị các đồn Mọi ấy, như có sách nào đem trả lại số người và súc vật đă cướp, cùng đưa kẻ đầu tên đến quan xuất thú, triều đ́nh sẽ cho hối căi. Nếu sách nào không chịu hồi đầu, tức khắc đem binh đến đánh, phá tan hang ổ, kẻ gây tội ác sẽ bị trừng phạt mà kẻ vô tội cũng bị hại lây.

- Cùng Tổng thống Trần Tri dâng sớ tâu: Đă nhiều lần vâng hiển thị, trong số sách Mọi có nơi khá biết sợ sệt hối hận, khẩn nài xin cho lần hồi qui thuận. C̣n các sách Minh long, Suối Trá, Nước chua, Nước Da thói cũ không chừa, hiện vừa hẹn kỳ kéo đến tiểu trừ. Vâng Chỉ dặn: Việc binh chỉ nghe nói vụng nhanh chứ chưa thấy nói khéo lâu. Bọn ngươi phải t́m cơ hội lo việc tiểu trừ. Sớm báo xong việc. Kính tuân ân chiếu tha miễn các lần phạt bổng .

- Tháng 9, được lính thị vệ đem ban các món: quế dùng trong Nội cùng dược phẩm Tử Kim đính 53 . Được  thị vệ vâng mệnh mang cấp một chiếc áo mùa đông.

- Tháng 10, cùng Tổng thống Trần Tri dâng sớ tâu: Bọn ác man ra hàng đă nạp số hán tân 54 gồm 27 tên nam nữ, 30 con trâu. Số lính Kinh và lính bổ vụ các tỉnh đều triệt về. Lấy 1.000 dân lân cận lập làm 2 cơ nghĩa dũng, chia ban hợp với binh lính trú giữ. Số lính lệ đóng giữ các xóm ven cũng đều miễn đóng giữ nữa. Vâng Chỉ dặn: Hiện tại, số biền binh ở quân thứ nhiều người mắc bệnh, biền binh các tỉnh lân cận thuộc lớp phải đi từ đầu hay lúc trưng điều sau đó, đều về Quảng ngăi điều dưỡng. Số c̣n lại cứ giữ như cũ cho tiện.

- Can việc chép nhầm người chết là Đội trưởng Nguyễn Văn Hân làm Nguyễn Hân, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. V́ đánh diệt giặc Mọi, thu hồi dân trai tráng cùng khí giới, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 11, cùng Tổng thống Trần Tri dâng sớ tâu: Các giống Mọi Đá vách đă xin hàng. Xin cho số lính ở Kinh và ở các tỉnh lân cận được phái đi, nay cho triệt hồi về đội ngũ gốc.  Can việc bọn Phạm Chân bị phát giao quân thứ để hiện thục lại thả cho về Bộ là không hợp, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Vâng Chỉ trong có khoản nói: Các sách Mọi ở tỉnh Quảng ngăi, đă có nhiều sách thu phục rồi, vậy những người sung Tổng thống trở xuống hăy về Kinh, về tỉnh làm chức vụ ḿnh.

- Tháng 12, từ Quảng ngăi về sung chức Biện Các vụ như cũ.

 

Vệ binh triều Nguyễn

 

Bính th́n, năm Tự Đức thứ 9 (1856) Ông 44 tuổi.

- Tháng giêng, được thưởng gia một cấp. Vâng Dụ nói: Năm trước, ác man ở Quảng ngăi không giữ yên tỉnh, đă sai bọn Trần Tri đốc suất quân binh chọn đường tiến tiễu. Tuy chưa được coi là xong việc nhưng chuyến đi ấy gay go, lam chướng khá gian lao, đă trù tính hay ho để sau đấy nên việc, cũng có chỗ đáng kể. Trong đó có Đề đốc Chu Phước Minh khá là đắc lực, nay chuẩn cho thăng Thự Thống chế. C̣n đă sung Nguyên Tổng thống Trần Tri, Tán lư Trần Tiễn..., Tham biện Đào Tứ, mỗi người đều được thưởng gia một cấp để tỏ ư quí trọng.

- Tháng 2, vâng sung làm chấp sự lễ Đại tự54b , được thưởng kỷ lục một lần. Thời hạn 3 năm khóa tích, sách văn ban bên bộ Lại th́ cứ tính tại chức đủ ba năm mà không kể là chức ǵ, c̣n sách vơ ban bên bộ Binh th́ tính tại chức đủ ba năm mà phải nguyên một chức ấy. Nội các thấy qui định như thế không thống nhất nên xin giải quyết thu lệ của vơ ban bên bộ Binh.

- Tháng 3, vâng Dụ chuẩn cho thăng thự Tham tri bộ Binh, sung Kinh diên Nhật giảng quan 55

- Tháng 4, bộ Binh tâu: Việc tuần tiêu của biền binh, lâu nay các tỉnh tổ chức không thống nhất. Nay xin y theo lệ của tỉnh Quảng nam, cứ ba tháng đổi một lần để theo chung một luật cho được vĩnh viễn. Kính xin chuẩn y cho. -Can việc kiểm duyệt phiến phúc tŕnh sai lầm bị phạt bổng 1 tháng ghi vào sách.  -Can việc khi làm Các thuộc viết nháp lời chỉ lầm lẫn bị phạt bổng 1tháng ghi vào sách (một điều ở trên đều thuộc tháng 3) . -Can việc thuộc ty viết lời chỉ lầm lẩn không hạch ra được, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. -Bộ Binh tâu: Nay tiếp mật tư của quan Kinh lược sứ Nguyễn Tri Phương các khoản về t́nh h́nh bọn mọi. Bộ thần vâng chiếu các khoản, phần nhiều do đồn đăi. Tại Gia định, hiện vừa phái người ḍ xét nhưng quan Kinh lược cũng đă tư lại, tổng đốc An Hà là Cao Hữu Dực đă chỉnh lư theo lệ thường, cùng bàn bạc dự trù, nghĩ cũng đă chỉnh đốn biên cương để pḥng bị trước khi xảy chuyện. Nay xin đem nguyên tờ tư ấy tŕnh lên. Châu phê: Nên tư cho biên thần phải trấn tĩnh để xem cơ sự ra sao.

- Tháng 7, hai bộ Lại và Binh dâng đại kế sách ba năm. Vâng Dụ có một khoản: Tham tri Trần Tiễn ... siêng năng thận trọng, gặp việc th́ chu đáo, thưởng gia một cấp.  -Can việc phân phối nhầm lẫn số suất đội hậu bổ cho các tỉnh, bị phạt bổng  3 tháng ghi vào sách.

 

 Ngày 31-8-1858, liên quân Pháp - Tây Ban Nha dưới sự chỉ huy của trung tướng Rigault de Genouilly đă có mặt tại cửa Hàn (Đà Nẵng) chuẩn bị tấn công .

 

- Tháng 8, quân Tây dương gây sự ở vũng Sơn chà 56 cửa Đà nẵng tỉnh Quảng nam. Bộ Binh tâu xin tư sức cho tỉnh Quảng nam phái nhiều biền binh ngày đêm tuần pḥng, như tàu Tây có lẻn vào bờ biển th́ chận hỏi ngay cho chúng biết ta có pḥng bị. -Bộ Binh tâu: Càng ngày lính càng trốn thiếu nhiều mà lư do của tệ ấy th́ có 6:

1/ Tổng lư giấu người giàu mà ép người nghèo.

2/ Tỉnh, phủ, huyện ít lưu tâm ḍ xét ngăn ngừa mà cứ dựa vào việc giải cấp của Tổng lư.

3/ Phái giải viên nhận hối lộ thả cho trốn hoặc cho lấy cớ ốm đau ở lại.

4/ Lính tráng du đảng, uống rượu, đánh bạc không có giới chức quản suất. Suất đội, Đội trưởng chứa dấu trong cơ ḿnh.

5/ Quản suất bắt đi làm để lấy tiền, sai phái việc nặng nhọc.

6/ Lúc phải làm việc công tŕnh, bắt phải mua vật hạng giá thấp, bọn lại dịch theo đó làm tệ thêm, tuy có cấp giá nhưng thế không thể không bắt lính đóng góp thêm, những người ở các Bộ, Ty quản suất bắt đi làm dịch vụ để lấy tiền, c̣n nhũng nhiễu nhiều cách khác nữa.

Xin nêu rơ thể chế để cảnh cáo. Châu phê: giao cho cơ quan Đô sát của bộ Binh ḍ hỏi cho ra sự thực mà trừng trị để khuyến khích.

- Tháng 9, bộ Binh tâu: Nay vâng Dụ giao ra cho bọn Trần Hoằng ở quân thứ Đà nẳng ḍ hỏi t́nh h́nh tàu Đa sách của Tây đă tŕnh lên một tập. Bộ thần vâng xét thuyền ấy là của bọn họ kết đảng với nhau chứ không phải là thuyền của Chánh phó sứ, lại cũng không phải là thuyền đưa thư, th́ với việc cầu ḥa, bọn ấy không can dự ǵ. Bấy giờ Lê Liệu có nói: sắp tới có làm việc ǵ do thuyền Đa sách nói ra th́ bất quá thuyền ấy giở hàng ở Bỉ đệ. Thuyền Đa sách với ta vốn không can thiệp, nghĩ cũng không cần chuyện tṛ làm ǵ. Chỉ khi nào thuyền ấy có nói việc ǵ th́ nên lấy lư lẽ ấy mà tŕnh bày cho găy gọn và vâng theo 00 đă phê mà tùy nghi trả lời. Giả sử có khoản nào trục trặc không hại lắm th́ phi báo về Bộ ngay để chờ ban chỉ dụ mới chu đáo thỏa đáng. Châu phê: Chuẩn y.

- Mồng 3 tháng 12 vâng ứng chế bài Luận về sự hiếu danh và bài thơ thất ngôn luật Hà pḥng, được chữ Hà, bài thơ ngũ ngôn luật Kinh diên tiến giảng.

 

 

Đinh tị, năm Tự Đức thứ 10 (1857) Ông 45 tuổi.

- Tháng 2, vâng sung chức Chấp sự lễ Đại tự, được thưởng kỷ lục một lần.  Được ban một bộ Tịch ung canh ca tập.

- Tháng 5, can việc xét bổ suất đội Pháo thủ Thái Đông không làm nổi nhiệm vụ, bị phạt bổng 6 tháng. Tết Đoan dương, được ban yến và các món quà: quạt, khăn bịt đầu, trà, trái cây (vâng sắc dặn thành lệ từ đây trở đi) 57. -Can việc nguyên lúc ở bộ Hộ không hạch ra việc Công tử Hồng Tự lănh tiền gạo thêm bớt, bị phạt bổng 2 tháng ghi sách.

- Ngày 16 tháng 5 nhuần, vâng họa nguyên vận thơ ngự chế 10 bài vịnh cửa Thuận an (Cửa Thuận an - Thành Trấn hải - Lầu ngắm biển - Hành cung - Lưỡng Kiêm lâu - Băi hến - Chợ Thai dương - Xóm chài - Rừng cau - Đồi cát)

- Ngày 23, vâng họa 20 vần Thất ngôn cổ thi ngự chế: Lên Quan hải lâu thành Trấn hải đại duyệt châu sư.

- Tháng 12, can việc điều khiển sai lầm cơ lính nha ở Quảng ngăi, bị phạt bổng 1 tháng ghi vào sách.

- Tháng 8, can việc sung cử Lê Hữu Thanh, đổi Thự Viên ngoại lang lănh Lang trung không hợp, bị phạt bổng 3 tháng  ghi vào sách.  -Can việc thuộc ty xét bổ Suất đội Hồ Vượng trùng lặp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. Can việc hồi ở Các chọn bổ Các thuộc lộn xộn bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 11, bộ Binh tâu: Năm trước đă bàn định về lệ lính ở tỉnh về thao diễn ở Kinh là cốt để thuộc đường, tập biết lao khổ, không phải chỉ để dễ trưng điều khi có việc. Vả lại c̣n để cho họ biết cái đạo nghĩa tôn thân. Việc ấy đă thành phép nước, không thể thay đổi một cách coi thường được. Duy có Bắc kỳ, gần đây lụt lội đáng nên châm chước cân nhắc. Việc Bắc kỳ về Kinh thao diễn xin cho hoăn ba năm, để họ ở lại thao diễn ở tỉnh. Hết hạn ấy xin tuân theo bàn định. Riêng Thanh Nghệ đều chiếu theo lệ mà làm. Châu phê: Chuẩn y, bàn định mà làm.

- Con là Hoài Thanh ra đời.

- Tháng 12, can việc thuộc ty sát hạch biền binh Tuyển phong lộn xộn, bị giáng hai cấp lưu.

 

  Mậu ngọ, năm Tự Đức thứ 11 (1858)  Ông 46 tuổi.

- Tháng giêng vâng Dụ chuẩn cho thực thụ Hữu Tham tri bộ Binh, vẫn sung Kinh trên nhật giảng quan 55. Bộ Binh tâu: Các thuyền tuần tiêu Nam Bắc cứ lệ tháng hai đi, tháng 7 triệt về, nhưng mấy năm nay vào tháng chạp, tháng giêng các thương thuyền nhiều lần bị giặc biển chận cướp, xin cho sau cuộc duyệt binh, đầu xuân th́ phái đi tuần tiêu ngay để tảo thanh mặt biển.

- Tháng 2, vâng sung làm Chấp sự lễ Đại tự, được thưởng kỷ lục một lần.

- Tháng 3, can việc chọn bổ sai lầm Suất đội Lê Thanh Bỉnh, bị phạt bổng 1 tháng ghi vào sách.

- Tháng 4, can việc sót lọt khi trực phiên xin môn bài, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.

- Tháng 7, binh thuyền nước Phú Lăng sa ủy nhiệm đến nghị ḥa, vâng chuẩn cho Quân thứ Quảng nam là Tổng thống Nguyễn Tri Phương, Tham tán Phạm thế Hiển phụ trách giải quyết việc nghị ḥa.

- Tháng 8, can việc thuộc ty chép nhầm sắc văn bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. - Đề đốc thủy sư là Vơ Phẩm tâu: Các tàu đồng phái đi đàn áp 58Thuận an, Thuận ḥa, nay tiết trời đến mùa băo lụt, xin cho tạm về sông Thanh phước đổ lại. Châu phê: Hỏi gấp Nguyễn Như Thăng. Trần Tiễn... xem có hợp hay không rồi phúc tŕnh.

- Tiếp đó, cùng Thống chế Nguyễn Như Thăng phúc tŕnh: Các tàu đồng ấy đều to và nặng, từ sông Thanh phước đến Thuận an, đường sông khá xa, trước đây đă từng chạy đến đàn áp, có lần phải mất đến 3-4 ngày mới có thể đến cửa. Nay muốn chạy về Thanh Phước đỗ tạm th́ khi gặp việc cần trưng điều e chẳng khỏi trể năi. Kính tra xét việc đó, thấy vũng biển chổ chùa Thai dương, ḷng vũng rộng răi, năm ngoái tàu đồng lớn đă từng đổ ở đấy rồi, gặp lúc có gió, lụt cũng chịu nổi, vẫn đỗ yên ổn. Về việc buông neo ba chiếc tàu đồng của Đại chu sư, Tĩnh hải, Định Hải hiện đă sức tập trung về dừng đỗ ở phần sông chổ chợ Thai dương, nghĩ nên giữ lại ở đấy như cũ để sung vào việc đàn áp 58 , đă hỏi các viên Chưởng vệ Thủy sư Hồ Trí, Vệ úy Trần Liệu, Hiệp quản Bùi Vân, Hoàng Biện, ư kiến đều như nhau. C̣n như ba chiếc tàu đồng Thần giao, Tĩnh dưng, Thanh hải hiện đỗ tại Lộ châu, Hy du, Thuận ḥa, những nơi ấy đường cảng không được rộng lắm mà từ Thanh phước đến đó đường sông khá gần, ba chiếc ấy nghĩ nên chạy về Thanh phước dừng tạm cũng ổn. Châu phê: Bộ hăy chiếu theo phiếu này. Lại vâng Châu phê: vẫn do bọn ngươi gia tâm xem xét giúp đỡ.

- Tháng 10, dâng phiến tâu: Lần này cái vệ biền binh sung vào việc đàn áp ở cửa Thuận an, xin quan bộ Công chuyển sức cho đốc công Vũ Khế rèn gấp 300 thanh kiếm đem phát cho số biền binh ấy lănh dùng...

- Tháng 11, can việc thuộc ty cải bổ suất đội trùng lặp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.  -Can việc chọn bổ Suất đội Túc vệ là Trần Tuyển không làm nổi chức vụ, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 12, can việc thuộc ty chép tên Nguyễn Văn Sương sắc văn trùng lặp, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

        

 

                        

CHÚ THÍCH:

        

1.    Tức là cụ thân sinh. Ở đây chức Thượng thư không phải là chức thực thụ mà là chức truy tặng cụ thân sinh của Văn nghị công; Cụ qua đời khi đang giữ chức Tri phủ Tân b́nh - Gia định. Do đó, ở đoạn ta sẽ gặp câu “ngài Thượng thư được thăng Tri phủ”.

2.    Đoan nhân : danh hiệu phong cho mệnh phụ hàm nhị phẩm (Nhất phẩm: Phu nhân - Nhị phẩm: Đoan nhân - Tam phẩm: Thục nhân - Tứ phẩm : Cung nhân - Ngũ phẩm: Nhụ nhân, v.v.).

3.    Thái từ : nghĩa đen là “lớn hiền”, chỉ các bà vợ cả.

4.    Tên lúc bé của Văn nghị công. Ông vốn tên là Thời Mẫn, sau được vua Tự Đức ban cho tên là Tiễn Thành (tháng 7 năm Tự Đức thứ 6, 1853), ngụ ư là nên noi gương theo ông Tô Hiến Thành đời nhà Lư để pḥ vua giúp nước.

5.    Tên của cụ Thiêm Sự.

6.    Thiên địa thần kỳ : chỉ 4 lực lượng : trời, đất, thần linh trên trời, thần linh dưới đất.

7.    Hội thang bỉnh : Tục Trung quốc, sinh con được 3 ngày th́ tổ chức bữa tiệc nhỏ để thông báo cho bạn bè, gọi là Thang bỉnh diên (Thang : nước sôi, bỉnh : bánh). Có thể dịch là tiệc trà bánh nhưng lại không đúng với thực chất của tiệc đầy tháng cho đích tôn nhà quan này.

8.    Xem chú thích 1 .

9.    Các hành tẩu: hành tẩu ở Nội các. Hành tẩu là chức quan tập sự, thường phong cho người mới đổ thi Hương.

10.  Sứ tuyển: được tuyển vào đoàn đi sứ sang Tàu (Sứ đoàn này bị đ́nh, không lên đường)

11. Chạy qua sân : nguyên văn XU Đ̀NH, lấy ư trong thiên quí thị, 16, sách Luận ngữ : Thường độc lập-Lư XU nhi quá Đ̀NH (Thường đứng một ḿnh, Lư đi vội để băng qua sân). Nguyên học tṛ của Khổng tử là Trần Cang, hỏi Khổng Lư (tức Bá Ngư, con trai Khổng tử) “Anh có được nghe thêm ǵ khác không ? Bá Nghi kể rằng bố ḿnh thường đứng một ḿnh trước hiên, anh ta rảo bước qua sân th́ có hai lần được gọi lại dặn học Kinh lễ và Kinh thi. Ra về, Trần Cang gật gù “ Hỏi 1 mà đạt được 3: học Thi, học Lễ, lại biết thánh nhân xu cách con họ”. Từ điển cố này sinh ra từ Thi Lễ. Chữ XU Đ̀NH ở đây ngụ ư khen người cha xứng vai nghiêm đường, cũng lạnh lùng với con như Khổng tử đối với Khổng Lư vậy.

12.   Ngọc hỏa lựu : tức hồng ngọc (ruby) .

13.   Kế thuật : nối dơi (kế) và phát huy cái chí (thuật) của các đời trước .

14.   Thị độc học sĩ : chỉ ông cố của Văn nghị công, được truy tặng Trung thuận đại phu, Hàn lâm viện Thị độc học sĩ.

15. TH̀ : nguyên bản viết phần nữa chữ bên phải (   ) chừa trống bên trái, để tránh phạm húy tên của vua Tự Đức.

16. Gọi theo tên tự : nguyên văn “dĩ tự hành” nghĩa là chỉ  dùng  tên  tự  chứ  không  dùng tên thật trong xưng hô.

17.  Thứ trưởng nữ : con gái lớn nhưng do vợ lẽ sinh.

18. Chức quan đứng đầu vơ ban, tương đương Tổng tư lệnh ngày nay.

19. Đinh Viết Thận : ở đây chữ Viết được chép rất rơ, c̣n tác giả Thu dạ lữ hoài ngâm lâu nay thấy tên tác giả là Đinh Nhật Thận. Chữ (Nhật)  của tên ông này phải chăng do chính chữ  (Viết) nhầm ra? Hay cả hai cùng chỉ một người?

20. Yến trâm : cây trâm để cài cho búi tóc được giữ chặt trong măo. Vật dụng đặc trưng của kẻ làm quan.

21. Ngàn hoa trâm : kim cài tóc làm bằng bạc có chạm trổ.

22. Hàn lâm viện biên tu : chức quan nhỏ, hàm chánh thất phẩm (ngang cấp thợ cả bên quân đội hoặc Hạ sĩ giải ngũ của lính tập thời Pháp !) .

23. Sách : sổ lư lịch của quan chức .

24. Giáng lưu : giáng cấp nhưng vẫn lưu lại chức cũ, khác với giáng điều là đi nhậm chức ngang với cấp c̣n lại sau khi giáng.

25. Thăng thụ : thăng hẳn, khác với thăng thự (tức chỉ phó hoặc quyền chứ chưa có chức thật).

26. Thi Hội ban văn : tức thi lấy Tiến sĩ chứ không phải lấy Tạo sĩ như ban vơ (Tạo sĩ thời này gọi là Vơ sĩ hoặc Vơ tiến sĩ).

27.  Vĩnh tế : tức kênh đào Vĩnh Tế, mang tên vợ của Thoại ngọc hầu (Ngọc hầu Nguyễn văn Thoại) có công đào kênh Vĩnh Tế vùng đồng bằng sông Cửu Long, nối liền Châu đốc với cửa biển Hà tiên ngày nay. Vĩnh Tế là tên người vợ chánh của Thoại ngọc hầu (Châu thị Vĩnh Tế). Vua Minh Mạng ban cho tên kênh Châu đốc Hà tiên là Vĩnh tế hà, núi Sam là Vĩnh tế sơn, làng ở chân núi ấy là Vĩnh tế thôn.

28. Mặt quyển : phần phải giữ sạch, mọi dấu vết trên đó  đều  bị  ghép  tội  làm  dấu  (thiệp tích), giám khảo chỉ được phê ở lưng quyển.

29. Nghị tự : Công lao được Bộ đánh giá và đề nghị ban thưởng chứ không phải vua thưởng trực tiếp.

30. Giặc Thanh : giặc biển người Thanh (Tàu). Đây chỉ giặc tàu Ô.

31. Cháy sót : nguyên văn “dư tẫn”. Nguyên v́ lư do nào đó, một sô văn bản quan trọng của Nội các bị cháy, thuộc viện nhặt không hết số dư tẫn và sắp xếp không chỉnh nên bị tố cáo.

32. Âu Dương tử : tức Âu Dương Tu (tập tục nho gia phục ai th́ thay tên người ấy bằng chữ Tử).

33. Những dấu 00 có cái ở trong câu văn, có cái nằm bên cạnh ḍng chữ, vốn là những chữ phải dùng phép Đài , nhưng không rơ v́ lẽ ǵ thư thủ đă lơ đễnh không đài, khi kiểm tra lại mới bổ sung bằng những dấu ấy.

34. Cô nhạn nhập quần, xuất quần : nhạn lẽ nhập bầy, nhạn lẽ rời bầy. Cách nói bóng bẩy để chỉ một thủ pháp văn học.

35. Học cách đi, bắt chước cách nhíu mày : nguyên văn Học bộ, hiệu tần - Học bộ, nói tắt thành ngữ Học bộ Hàm đan, chỉ việc xưa có người nghe đồn dân Hàm đan (Kinh đô Tần) có dáng đi thanh lịch bèn đến đấy học, rốt cuộc chẳng những không đi theo được dáng người Hàm đan mà c̣n không giống cách đi vốn có của ḿnh nữa. Hiệu Tần : bắt chước cách nhíu mày : nàng Tây Thi nhíu mày càng đẹp thêm, nàng Đông Thi bắt chước th́ cái xấu của ḿnh càng rơ thêm. Cả hai đều là ngụ ngôn của Trang Tư (Theo chương Thiên Vận trong Nam Hoa kinh th́ khi Đông Thi “hiệu tần”, người giàu đóng cửa sổ trong nhà, người nghèo bỏ cả vợ con trốn đi... ) .

36. Thiên chương : các nguồn sáng trên trời : mặt trời, mặt trăng, tinh tú.

37. Lê táo sống lâu : những giống cây có chất gỗ dẻo, khắc ván in không bị vênh, do đó khi trở thành bản in chúng được bảo quản lâu hơn ngoài thiên nhiên .

38. Thư thủ : người lo việc sao chép. Do đó có tên gọi là thư lại (chức quan nhỏ lo việc biên chép) .

39. Tức Thám hoa.

40. Tôn học, quốc học : nơi giảng dạy các ông hoàng bà chúa và quốc tử giám.

41. Khuyên, chấm : hai cách đánh giá câu văn của người xưa, dấu khuyên (ṿng tṛn) dành cho câu văn hay, dấu điểm(chấm) dành cho câu văn tạm được. Câu văn thật hay th́ khuyên thật nhiều. Do đó có thành ngữ “Khen vung xích chó”. Trong trường hợp xét văn bản các quan tŕnh tâu, nếu văn bản không quan trọng, vua phê : Biết rồi (Tri đạo hữu); nếu đáng chú ư, vua điểm dấu chấm lên câu văn gợi sự chú ư, nếu tŕnh những việc đă được giải quyết tốt, vua làm dấu khuyên trên đó.

42. Vô vị : Không hợp lẽ, bất tiện cho việc dạy và học, đừng nhầm với sự không kích thích vị giác.

43. Lời phê này hơi tối, người dịch hiểu vấn đề như sau: triều đ́nh chỉ thị mua sách, các tỉnh mua theo chỉ thị được 162 bộ, mua ngoài thư mục 62 bộ. Số dôi ấy không trả lại mà mua luôn.

44. Bí thư các : tên gọi này lúc đầu chỉ chung bộ phận văn pḥng, từ giữa đời Minh mệnh mới tách ra hai bộ phận : Nội các đảm nhiệm mọi việc văn pḥng, Bí thư các chỉ c̣n giữ nhiệm vụ bảo tàng sách vơ, tư liệu.

45. Nhà con cửa lấp : nguyên văn “chuyên thất bồng lư” (nhà nhỏ, cửa mọc toàn cỏ bồng), ư nói nơi ít khách tới lui, chỉ tiệm sách tẹp nhẹp, ế khách.

46. Tiên : tên hai thể văn : a/ b́nh luận, giải thích ư cổ nhân. b/ tấu kư (dâng lên vua hoặc thân vương, hoàng tử) .

47. Mân tiền : loại tiền có mệnh giá rất lớn, ít lưu hành ngoài thị trường, mỗi đồng ăn một quan, tương đương 60 đồng tiền ăn 10 hay 120 đồng tiền ăn 5 hoặc 200 đồng tiền ăn 3. Mân tiền khi sứt mẻ không dùng được phải gửi về quốc khố.

48. Quyên miễn : hủy bỏ đi.

49. Diên Khánh công trở thành Diên khánh vương.

50. Tập tự : các quan dâng lên vua để tŕnh bày vấn đề ǵ đều gọi chung là tập tự (tập : xấp; tư: kê ra) .

51. Tiễu phủ (tiễu: đánh diệt; phủ:vỗ về): ư nói nhận xét t́nh h́nh tại chỗ mà đánh hay đàm.

52. Quân thứ : quân trú đóng ngoài đồn lũy. Theo Tả truyện, đóng 1 ngày gọi là , đóng 2 ngày gọi là tín, đóng quá tín gọi là thứ .

53. Tử kim đính : loại thuốc bột thoa vết thương.

54. Hán tân : dân trẻ, khoẻ.

54b. Đại tự : Lễ cúng lớn nhất hàng năm. Đối tượng gồm trời đất, thái miếu, xă tắc, tiên sư, Khổng tử. Lễ vật có : ngọc, lụa, sinh tuyền [tam sinh (trâu, dê, lợn) rặt màu chứ không lang] .

55.Nhật giảng quan : chưa tra cứu được nghĩa. Xin tạm suy luận : a/ Quan giảng về Lịch học b/ Quan giảng dạy ban ngày (?) nếu Kinh diên có chức... Dạ giảng quan !  Theo tập tục hàng năm vào hai tháng trọng xuân và trọng thu (tháng 2, tháng 8) vua quan tập trung giảng và nghe giảng. Đích thân vua giảng hoặc ngự luận. Phải là đại thần mới kiêm hàm giảng quan này.

56.Sơn chà hay Sơn Trà : địa danh chỉ bán đảo thành phố Đà Nẵng. Sử chữ Hán thường dịch ra thành Trà Sơn, tương tự Bản tân (Bến ván), Thạch tân (Bến đá). Theo dân gian th́ cuộc khiêu khích này xảy ra ở Vũng Thùng : Tai nghe súng nổ cái đùng - Tàu Tây đă đến Vũng Thùng bậu ơi ! (tàu Tây đậu Vũng Thùng, súng nhắm vào đồn Nhất của Hải Vân) .

57.Chi tiết quan trọng : Ông Văn nghị được chọn làm “Khách” vĩnh viễn.

58.Đàn áp : Giữ vững t́nh h́nh yên tĩnh và trực chiến (nghĩa cổ) - một dạng hành quân dă ngoại. Do câu “bao la thiên địa, đàn áp sơn xuyên”.

 

 

 

 


 

 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

               

  

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH  VIỆT VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN

               

 

 

Vài h́nh ảnh minh họa lịch sử xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp

 

 

Quân Pháp tấn công và đổ bộ bán đảo Sơn Trà (1858)

 

 

Quân Pháp tấn công thành Gia Định 2/1859

 

 

 

QUYỂN  II

 

 

 

       Kỷ mùi năm Tự đức thứ 12 (1859) Ông 47 tuổi.

- Tháng giêng, lính Tây đánh chiếm thành tỉnh Gia định. Can việc viết phiến làm lộ lời Dụ về việc Nguyễn Viết Thành được dự thưởng, bị phạt bổng ba tháng ghi vào sách.  Vâng chỉ cho dùng chức cũ sung Tham biện Cơ mật sự vụ.

- Bộ Binh tâu: Kính vâng châu phê: Từ Long Tường vào Nam đều chọn hạt phái lính hương dũng Đoàn kết ngăn chận nghiêm ngặt thêm, đóng kín đường sông  không để xảy ra việc lấn qua được. Bọn thần trộm nghĩ : tỉnh An giang là thượng du mà Hà tiên ở bên trái An giang đều khá xa Gia định, lại chính là địa đầu tiếp giáp, về dân t́nh, việc biên giới đă vâng chịu trách nhiệm cao, có thêm sự phụ lực để gia tâm giải quyết thỏa đáng. Nay nếu phái binh ngừa chận khiến dũng khí của dân kết khoẻ lại, rất e dễ xảy ra bạo động, chuyển thành chưa tiện. Về hai tỉnh ấy, xin nên dừng việc phái binh.

- Bộ Binh tâu: Vâng theo châu phê, tỉnh Quảng ngăi đă tập hợp số tĩnh man 59 nhiều đến 3-4 cơ mà ở tỉnh thóc gạo ít ỏi, B́nh thuận, B́nh định hiện trữ nhiều hơn, nên rút đưa bớt qua B́nh định, B́nh thuận mỗi nơi một cơ trú đóng, chọn Suất đội làm Quyền Hiệp quản vụ cho đủ mỗi cơ hai người, một là để lấy lương thực của tỉnh nuôi quân, hai là để tiện gần gũi, dễ trưng điều. Bọn thần tuân mệnh kính tra số tĩnh man của Quảng ngăi có 8 cơ biền binh, có hơn 3.400 tên, một ban lưu ngũ, hai ban nghĩ ngơi ở Quảng ngăi, biền binh tả vệ hơn 500, thủy vệ hơn 500 mà các cơ tĩnh man th́ chiếu theo liên lạc dân cư mà bắt hết cha con anh em đều ở trong đó chứ không như tả vệ, thủy vệ, ba người trai chọn một.

Thần, Trần Tiễn ... trước đây sung vào việc mộ lính ở hai tỉnh ấy, từng thấy các cơ biền binh đó không đắc lực bằng tả vệ, thủy vệ. Bọn thần trộm nghĩ, nếu lấy hai cơ tĩnh man phái đi trú pḥng B́nh định, B́nh thuận, rất sợ các tỉnh ấy gánh không nổi, lại không đắc lực mà hai cơ phái đi th́ một vài tổng hoặc 3-4 tổng hóa ra lẻ loi trống trải càng e có trở ngại. Vẫn kiểm tra thấy tỉnh B́nh định vốn có số biền binh hơn 2440, giữ kho hơn 200. Đă phái bớt 2 cơ đi Gia định gồm 1000 người, c̣n lại hơn 1700, cùng với đạo Phú yên hơn 800. Tỉnh B́nh thuận vốn có các sắc biền binh hơn 1800 người, đă phái bớt qua Biên ḥa 300, Gia định 500, c̣n lại 1000 là số quá ít.

Nay nghĩ nên chọn rút hai viên Quản vệ đắc lực mang biền binh tả vệ của Quảng ngăi vào B́nh thuận đồn trú, nếu quân thứ Gia định có trưng điều th́ cũng gần đường hơn. Phái sang Biên ḥa 300 người của B́nh thuận, phái đi Gia định 500 người của hữu vệ Quảng ngăi, 2 cơ gồm 1000 người của B́nh định, 500 người của B́nh thuận, 500 người của Khánh ḥa, 350 người của kinh thú 60 một vệ 500 người của Trung bảo 61 cọng là 3650 người, c̣n lại số biền binh của Biên ḥa và Gia định tưởng cũng đủ cung cấp cho việc đánh dẹp. Số 8 cơ tĩnh man xin chia làm hai ban tập trung mỗi ban một nữa số cơ, 4 cơ ấy được huấn luyện pḥng giữ. Vẫn trích lấy một cơ 500 tên về tỉnh thay phiên cho Tả vệ đồn trú để chờ sai phái ổn tiện hơn. C̣n như số lính ở B́nh định c̣n lại nhiều, nghĩ nên để đấy sau này sử dụng tiếp. Bọn thần nghĩ cạn như thế, không dám ngậm thinh. Đúng hay không xin vâng chờ Dụ. Châu phê: Cũng hợp lư.

- Tháng 2, vâng chỉ chuẩn y cho cùng Thống chế Hữu dực doanh Vũ Lâm là Nguyễn Như Thăng xây dựng các thành lũy ở Thuận an. Tạm đ́nh việc giảng bài ở Kinh diên (v́ càng ngày việc quân ở hai thứ Quảng nam, Định biên càng căng thẳng) . Đắp ba lũy đất ở Hy du, Lộ châu, Hải tŕnh tại cửa Thuận an.  Vâng đem đại bác đặt trên bè nổi bắn thử 62. Vâng đặt súng đồng Chấn địa lôi ở các đồn Thuận an, thêm lính trấn giữ.  Vâng chỉ cho Chưởng vệ Thủy sư Mai Viết đem 500 bảo binh đến trú đóng đồn Thanh Phước, luyện tập chiến trận thủy bộ, giao Nguyễn Như Thăng, Trần Tiễn ... lui tới chỉ bảo. Dâng phiến tâu: Số thuốc súng vốn để ở thành Trấn hải đă lâu năm nên đổi bằng thuốc mới, c̣n thuốc cũ có bao nhiêu xin giao cho số biền binh hiện vâng sai phái đem giă khô cho đúng phép và hợp thức đặng trữ.

- Dâng phiến tâu: Từ xă Ḥa Duân ở cửa Thuận an chạy về Nam đến  cửa Tư hiền gồm 17 xă, ấp, thôn. Từ Thai dương chạy ra Bắc đến cửa Việt an gồm 22 ấp, xă, giáp, thôn, phường đều có hải phận, thần đă khám qua, tùy đường xóm xa gần mà lượng đặt vọng lâu, giàn lửa, cốt khiến cho đây đó trông thấy nhau để báo động. Trừ ấp Lộc an ở ngoài cửa Tư hiền c̣n th́ từ thôn Đông dương đến xă Ḥa duân gồm có 16 xă, thôn, ấp, nghĩ nên đặt trên các cồn cát 15 điểm vọng lâu, từ xă Thai dương hạ đến xă Lănh thủy gồm 7 xă ấp, nghĩ nên đặt 7 điểm vọng lâu, mỗi chỗ đều bày một giàn lửa, do các xă, ấp, thôn, giáp, phường cắt nhau canh giữ, như thấy tàu Tây đi qua hải phận, ban ngày th́ lấy 1,5 thước vải đỏ làm cờ mà phất, đêm lấy đuốc lửa mà huơ, cái vọng lâu kế đó cũng huơ theo. Nếu quân rợ ấy dám dùng tam bản ghé vào bờ biển để đổ bộ, tức th́ đốt ngay giàn lửa, các giàn kế đó cũng đốt lên theo nhằm khiến cho quan binh trấn đóng ở hai cửa Thuận anTư hiền sớm pḥng bị trước.

 Lại các lũy Qui lai, Thuận ḥa trở xuống như đă tŕnh bày ở trước, xin nên dựng lũy đất theo từng đoạn. Thần vâng khám hai xă Hải tŕnh, Hy du, bờ sông cách với mặt sông 70 trượng, dọc hai bên bờ nên đắp lũy đất mỗi bên một sở, mỗi sở dài 8 trượng, nền lũy cao 2 thước, rộng 1 trượng 5 thước, thân lũy cao 6 thước, mở 5 cửa súng đều quay ra ḷng sông. Từ bên trong lũy bên phải của Qui lai đến lũy Hải tŕnh dài hơn hai trăm ba mươi trượng, từ bên trong lũy tả của Thuận ḥa đến lũy Hy du dài hơn 210 trượng, gần đây hai bên bờ ấy hiện có lúa non, xin chờ lần hồi sẽ khởi công.

 C̣n xứ Cổ c̣ của xă Thuận ḥa, xứ ấy tiếp liên với đường cái quan, chọn ra g̣ đất trong rộng 15 trượng, ngoài rộng 10 trượng ba mặt có sông bao bọc quanh, nghĩ nên dựng một lũy đất dài 10 trượng, nền lũy cao 2 thước, rộng 2 trượng, thân lũy cao 6 thước, mở 7 cửa súng, một phần hướng ra cửa nơi thuyền bè phải qua, một phần quay ra xứ Cửa lấp xă Thai dương thượng, cách mặt sông hơn 280 trượng, nếu đặt súng Thảo nghịch trung tướng quân , sức đạn có thể bắn tới. Lại phía mặt trời lặn của xă Hải tŕnh thuận tiện cho việc pḥng bị, chỉ nên thêm phần cẩn thận mà thôi. Hiện tại số biền binh ở Thuận an đủ để pḥng giữ, nay nếu phái thêm làm cho quân số nhiều hơn th́ việc cư trú, ăn dùng chưa được tiện lắm.

Tra thấy xă Thanh phước ở vào quảng giữa mà xă ấy nguyên đă có một dăy nhà dài cho biền binh cư trú, lại có đất trống để huấn luyện biền binh, xin nên phái ra một viên thống chưởng đem một vệ biền binh 500 tên, đầy đủ khí giới cùng 10 chiếc lê thuyền63 đi biển, sang trú đóng ở xă ấy trước, vẫn do viên thống chưởng nọ huấn tập trận trên bờ, trên nước cho được tinh thục, nếu Thuận an có chuyện pḥng bị th́ viên thống chưởng nọ sang trước ứng phó cho được nhanh chóng. C̣n 3 lũy ở Qui lai, Thuận ḥa, nguyên đă đặt 23 đại bác các hạng, đă phái 50 biền binh, 1 suất đội, 10 thần cơ bác thủ, 1 đội trưởng, chia phái cho mỗi lũy chỉ 20 tên, nay xin phái thêm hai suất đội, 100 biền binh, gồm cùng số nguyên phái một suất đội, 50 biền binh thành ba suất đội, 150 biền binh, chia ra mỗi lũy 1 suất đội, 50 biền binh. Xin phái thêm một suất đội thần cơ, 2 bác thủ đôi trưởng, 33 bác thủ, gồm với số nguyên phái cọng thành 1 suất đội, 3 đội trưởng, 43 bác thủ để sung mỗi cỗ hai tên theo đúng lệ, cùng xin phái ra một viên quản vệ để kiêm quản biền binh 3 lũy ấy huấn luyện đúng kỳ cho được am hiểu thông thạo.

 Lại vâng khám đường sông từ Qui lai, Thuận ḥa cho đến Cổ c̣ và mặt trước hai lũy Qui lai, Thuận ḥa cách nhau 50 trượng, mặt sông rộng 61 trượng, đường cửa sông sâu hơn 10 thước, bên trong bờ từ xă Hy du đến xă Hải tŕnh rộng 70 trượng, cửa sông sâu hơn 8 thước, không sâu cho lắm mà 2 lũy từ Thuận an đến Qui thuận đường sông khá xa đến khi pḥng bị nghĩ cũng kịp việc. Xét nên chiếu lănh về cho các vệ vâng giữ 50 thớt ngựa gỗ, chế thêm 20 thớt ngựa gỗ cao và dài, hai đầu đều có móc sắt, chia đặt ở bờ sông hai xă Hy du, Hải tŕnh gặp lúc th́ có sẵnHải trinh  mà pḥng bị bằng cách từ các lũy đó, biền binh đem mấy thớt ngựa gỗ ấy ra, thứ nhỏ th́ ném xuống chỗ cạn, thứ lớn th́ ném xuống chỗ sâu cho được hai, ba lớp, lấy móc sắt móc chặt nhau cho các ngựa gỗ ấy cách mặt nước 1 thước hay 5 tấc cho mũi nhọn của gỗ so le răng chó, chế ngự được vững chắc cùng với 2 lũy Qui thuận đă nói trên th́ mua sẵn tre tươi, tranh tươi 1.500 gốc dự trữ, kết mỗi bè trên dưới 100 cây chia đặt dọc hai bờ sông mỗi bên 5 bè, cái nọ dắt cái kia, gặp lúc th́ đẩy ra, tưởng cũng chắn tạm được.

Lại xin lănh đá núi ở các đồi chuyển đến chia đặt ở bờ sông hai xă ấy, gặp lúc th́ tùy t́nh thế mà ngăn chận cho được tiện tay, đầy đủ như đă nói ở trên. Các việc đắp lũy, đặt súng đại bác, sắm chế ngựa gỗ được chấp thuận th́ xin phái đến một quản vệ, hai suất đội, 100 biền binh lo liệu. Đó là ư kiến ngu dốt nông cạn của thần, cúi chờ huấn thị để vâng đấy mà lo liệu. Châu phê: Trong phiến nên phái binh nào th́ bộ Binh bàn định mà phúc đáp.

- Dâng phiến tâu: Nay thần vâng khám các xă, thôn, ấp, phường, giáp ven biển, từ thôn Đông dương ở cửa Tư hiền cho đến xă kế sung, từ bờ biển vào trong sông đều xa xôi, từ xă Cử lại đến xă Ḥa duân so với Đông dương đến kế sung khá thua kém nhưng đụn cát cao hơn, phía trong từ xă Thai dương hạ đến xă Lănh thủy, từ bờ biển vào trong sông khá gần mà đụn cát cũng cao thấp không đều, dùng tam bản có thể vào được . Thần thiển nghĩ rằng giặc Tây rất hung hăng ranh mănh, chỉ lấy thuyền bền súng tốt làm hơn th́ khống ngự chúng, thế tất phải có sức súng bắn cho tới tàu chúng mà đồn bót lại ỷ dốc 64 nhau mới là đắc lực. Xem ở sách Hải quốc đồ chí đă chép th́ những đài đặt súng ở ven biển chỉ đủ để làm cái cây làm đích vẩy gọi người ta đến đánh chứ không có tí ích lợi nào cho việc chống giữ. Lại nói: có cả núi ghe, có thành ngăn cách bờ biển, khi đại bác đến được th́ thành cũng vứt đi. Lại cũng v́ đại bác của chúng mănh liệt, chúng bắn đến ta, ta bắn không đến chúng mà đạn nổ rất là lợi hại như vậy. Nhưng theo kinh nghiệm những lần tàu chúng đi qua hai cửa Thuận an và Tư hiền làm càn, bắn vào trong sông, viên đạn có đường kính 4-5 tấc, sức súng đă xa, viên đạn lại lớn th́ cuốn đồ chí ấy không muốn đặt đại bác dọc biển thực đă am tường kỹ lưỡng bọn mọi ấy vậy. Thế cho nên bàn cách chống giữ chỉ qui vào một lời là không chi bằng  giữ trong sông mà thôi.

Vả lại, đất nước ta đều là bờ biển, các cửa biển sâu rộng nên không thể không giữ. Nếu một dải cát trắng ngăn mặt biển, đắp lũy đặt súng, e có kém tiện lợi mà chỉ đắp 1-2 lũy, đặt súng 5-6 cỗ th́ thế hơi cô đơn lại có mối lo chia nhỏ lực lượng. Đến như lũy cát xứ Cửa lấp của Thai dương, đo từ chân cát ngoài biển rộng vào đến mé nước trong sông  dài 78 trượng, lũy cát ấy, hai bên tả hữu khá cao, ở giữa khá trũng, đồi cát nhô lên rạp xuống so với đụn cát hai bên thua kém trên dưới 5 thước. Đo từ đụn cát phía tả tới đụn cát phía hữu dài 205 trượng, lại đo từ đụn cát phía hữu đến thành Trấn hải dài 615 trượng, trước đây thần đă khám đi khám lại, suy đi tính lại, nếu bọn rợ kia vào bằng tam bản, lên bờ chỗ ấy th́ từ đó chạy đến thành Trấn hải hơn 600 trượng, sức chân đă đuối, huống chi khoảng giữa cách dân cư xă Thai dương hạ đến hơn 120 trượng, giữa các vườn nhà c̣n có xen thêm nhiều đụn cát mấp mô khó đi cho nhanh, chỉ có hai đường là ngoài biển với dọc theo bờ trong sông, bọn rợ ấy có tinh ranh đến đâu há không sợ quân ta mai phục chận lối hay sao ?

Nếu như bọn rợ ấy khiêng tam bản vào trong sông để quấy rối mặt sau thành Trấn hải th́ trong sông đă có binh thuyền chực sẵn mà bốn mặt hải thành đều có đại bác, Cáp châu ở bên trái cũng có thể bắn lên ḷng sông, huống chi quân rợ ấy vốn lấy thuyền lớn làm tính mệnh ḿnh, tam bản hạng nhỏ há dám rời xa, mà tam bản cần phải có đại bác th́ mấy người khiêng mà đi nổi qua đoạn cát rộng hơn 70 trượng, không sợ ta bắn chận hay sao ? Nếu như vâng lệnh đắp lũy đặt súng rất e phí tổn nhọc người, lại vẫy cho chúng bắn đến. Trước đây đă kính xin khơi ng̣i cát, đắp lũy cát để tiện nấp bắn khi xảy chuyện, việc ấy thần đă châm chước tùy theo địa thế mà tính đường pḥng bị, thực không dám khinh suất chút nào vậy. Thần có chút ư kiến ngu dốt như thế, dám mạo muội tŕnh bày ngay, cúi mong rơ thấu cho. Châu phê: Chuẩn y cho lời xin liệu ấy.

- Dâng phiến tâu: Vừa rồi kính xin chế sắm ngựa gỗ để ngăn chận ḷng sông hai xă Hải tŕnh và Hy du, nay trộm thấy các lũy từ Qui lai, Thuận ḥa đến xứ Cổ c̣, đường sông hai bên khá cạn, nghĩ cũng nên tùy t́nh thế mà bó hẹp lại cho dễ ngăn chận, xin để các quân liệu phái biền binh lên núi đốn lấy các loại tre nứa cây lá gai góc rậm rạp dài từ 3-4 thước đến 7-8 thước cho thật nhiều, tải đến sông ấy trồng xuống từng quăng hai bên sông làm chuôm. Cần làm cho được 3-4 quăng quanh co theo đường cảng khiến cho không thể đi nhanh, mỗi quăng dài một trượng, chừa cửa trống giữa ḷng cảng chừng năm ba trượng cho tiện thuyền quan quân qua lại. Loại chuôm như thế rất dễ làm, trong mươi ngày có thể xong mà ḷng cảng lại được quanh co thắt hẹp, lúc cần có thể ném ngựa gỗ xuống ngăn chận càng chắc.

- Dâng phiến tâu: Đại bác là thứ rất quan trọng trong việc dùng binh, nhưng họng súng cao hay thấp, xê sang trái sang phải không thể qua loa có lệ mà cần có tài bắn. Muốn bắn trúng, thiết tưởng không phải rành thuộc th́ không làm được, mà muốn rành thuộc tất phải thường luyện tập: luyện tập tất phải bắn nhiều th́ mới biết tài khéo được. Đó chính là cái nghề sinh trưởng của giặc Tây. Chúng cứ lần lượt bắn bừa đă nhiều lại nhanh đến nỗi không trúng đó cũng trúng đây chứ c̣n chẳng thể mỗi bắn mỗi trúng được. Huống chi ngày thường luyện tập chỉ có bắn bông 65 rất đỗi có khi mắt không thấy sức súng, tai không rành tiếng súng, há có thể nói là rành thuộc được sao? Nh́n kỹ ra, trong các loại súng, loại Chấn địa lôi rất là lợi hại mà việc chế liệu 66 đạn so ra khó hơn các loại súng khác, ít có người được luyện cho rành. Nay giặc Tây nuôi ḷng ác bạo, mà nghe nói tàu của chúng lại bền chắc, trong tàu lại có ngăn, nếu đại bác bắn vào ngăn này th́ ngăn kia vô can, có bắn trúng được kho thuốc th́ mới cháy tan, bắn trúng buồng máy mới khó cho chạy. Cầu mong trúng như thế rất e quá khó, huống chi cỗ súng dài, lớn mới bắn được xa chỉ có đế súng nặng hơn, sau một phát lại phải đẩy tới mới bắn nữa được, mà một lần đẩy lôi quay trái quay phải cần đến nhiều sức người thật là chậm chạp.

Thần hay tính măi, thấy muốn phá tàu chúng th́ chỉ có Chấn địa lôi mới đắc lực, bởi v́ Xung tiêu bác có đế nặng hơn, bắn xa cũng chỉ đến bốn năm trăm trượng, nếu bắn nhiều đạn ấy, may được một quả rơi vào tàu chúng, nổ tung toé ra bốn phía cũng đủ gây hại hơn đạn chiến rất xa. Chỉ có việc thao tác chế biện đạn Chấn địa lôi đă khó mà tống đạn vào súng cũng chẳng hề dễ. Nếu quá cứng th́ đứt đường thuốc, nếu quá mềm th́ xốp đạn, huống chi, lúc phóng ra phải có chuẩn mực xa gần khó mà nhắm đúng, nếu không phải là thường ngày quen bắn cho mắt tinh tay lẹ th́ thật khó mong cho khỏi bắn suông. Trước đây đă vâng chuẩn cho quản cơ Lê Ḥa chế tạo 100 viên đạn Chấn địa thật đă tuyệt vời 67 !

Nay nghĩ nên để cho kẻ am tường Chấn địa lôi là Lê Ḥa cùng với các viên Cai đội, Suất đội lănh vỏ đạn ấy, nhét cát vào , miệng đạn th́ chế bằng giấy pháo hoặc cách nào đó khiến cho bắn được đến độ thử nghiệm xem có khai phá không, rồi tra thuốc y như đạn thật, vẫn chọn những lính hộ vệ cảnh tất cùng những người sung vào lính thần cơ đại bác chừng 4-5 mươi người mắt c̣n khỏe mạnh dạy cho biết chuẩn độ phóng xa, lănh thuốc đạn cùng đem đạn giả ấy và các loại súng Xung tiêu, Phá địch ra bờ cát nhắm chừng mà bắn mỗi người ba phát, rồi thu đạn đă bắn đem riêng về chế lại. Mỗi người cần bắn 5 lần, gồm 15 phát, cho được sành sơi. Hạn trong một tháng th́ xin quan khảo hạch riêng mỗi người 3 phát. Người nào ba phát đúng y độ là ưu, 2 phát là b́nh, 1 phát là thứ. Các viên huấn luyện chiếu theo số học tập chia làm ba thành, như được dự vào 1 thành đều dâng phiến phúc tŕnh, riêng vâng hậu thưởng để tỏ khuyến khích. Người nào chưa rành cùng huấn luyện chưa đạt một thành, xin hăy ghi lỗi 1 lần, tháng sau đó khảo hạch lại. Nếu người nào hai lần đều chưa rành thuộc xin nên phạt roi 50 khiến về đội cũ chọn lại người khác học tập. Các người huấn luyện hai lần đều kém thua một thành, xin phạt lương ba tháng. Như vậy th́ người ngoài đều biết sự khuyến khích và trừng phạt mà ganh đua phấn đấu để am tường nghề ấy. Có được thật nhiều người th́ lúc dùng mới mong có người đắc lực vậy.

Lại vâng xét sự nhanh, chậm, gần, xa của sức súng cũng quan hệ với sự tinh thô của thuốc súng nữa. Xét ra hằng năm giă luyện thuốc súng hạng nhỏ 5 độ, hạng nhỏ 4 độ, hạng lớn 3 độ, lưu trữ một vài năm sức thuốc giảm bớt, không c̣n đạt nguyên độ đến nỗi mỗi lần bắn thử đều phần nhiều phải nhồi thêm rất hao phí, chỉ có giă luyện được tinh th́ các thứ diêm tiêu lưu huỳnh tất phải sàng bỏ các thứ lẫn lộn, đăi bă đi, sau đó mới đạt tốc độ tinh, tuy một lần sàng đăi không phải là không bay hao quá lệ nhưng thuốc súng đă tinh th́ lúc bắn ít phí mà sức bắn mạnh mẽ, ḷng súng không mất công lau chùi, sức súng có thể mănh liệt. Lấy cái nọ bù cái kia, tưởng không hao phí cho lắm. Các dược trường của thủy lục quân ở Kinh đô gần đây đă bắt đầu giả thuốc, nghĩ nên giao quan Đốc biện là Tôn thất Cúc quyền chưởng ấn triện dinh thần cơ, chuyển sức chỉ thị phương pháp giă luyện cho Cai đội Nguyễn Sung gia tâm chế biến giă luyện thật lực. Về thuốc súng, lệ cũ 5 độ th́ giă cho được 7 độ, 4 độ th́ phải cho được 6 độ, 3 độ th́ phải cho được 5 độ, vẫn phải hội đồng các Khoa, Đạo, Bộ, Ty cùng chung mắt kiểm xem phải làm như thế nào để có được thuốc thật tinh, cứ theo thực tế mà thu nhận, nếu có sự phao phí hay xâm phạm hao hớt bị phát hiện, xin nên tăng mức trừng phạt để cho thuốc súng được tinh, bắn nhanh và lợi.  Thần ngu dốt nông cạn, có ư kiến trên chưa biết đúng sai, cúi chờ xét định để Bộ của thần trích ra lo liệu. Châu phê: Nói khá hết ḷng. Y theo lời xin, giao bộ Binh cân nhắc nghĩ lại cho minh bạch rồi bẩm lại để tiện ghi nhớ liệu biện.

 

Bản đồ cửa Hàn (Đà Nẵng - Tourane 1859)

 

- Tháng 3, kính vâng Dụ chuẩn y cho rời việc Cơ mật Binh bộ, chuyên trú tại cửa Thuận an để đối suất  việc pḥng bị.  Can việc suất đội Vơ Văn Thơ kết đạn lẩn châu, thuốc không tinh, hạch không chu đáo, bị phạt bổng ba tháng ghi vào sách. Dâng phiến tŕnh: Tra số bộ binh, thủy binh sung đến đàn áp ở cửa biển này có mang theo 58 cỗ Quá sơn bác, trừ số chưa đặt ở các thuyền là 46 cỗ, hiện c̣n 12 cỗ và 5 khẩu Thần công. Nay xin thêm 3 cỗ Quá sơn bác, 10 khẩu Thần công để đủ số mỗi hạng 15 cỗ, khẩu. Châu phê: Từ nay cứ tính thêm như vậy cũng được.

- Dâng phiến tâu: Kính xét cửa Thuận an là biên cương quan yếu của mặt biển mà đạn Chấn địa lôi là lợi khí rất cần thiết, xin lănh 3 khẩu súng đồng Phá địch trung tướng quân trong đó một khẩu  tâm kính 4 tấc 4 phân, ṇng dài 1 thước 5 tấc 9 phân , hai khẩu tâm kính 4 tấc 4 phân, ṇng dài 1 thước 4 tấc 8 phân; hai khẩu Xung tiêu đồng bác, đạn tâm kính 3 tấc 5 phân, ṇng dài 1 thước 4 tấc 3 phân gồm thành 5 khẩu cùng lănh đạn Chấn địa lôi do Quản cơ Lê Ḥa chế mỗi khẩu 5 viên gồm thành 25 viên, nếu thiếu th́ chế thêm gấp, gửi về Cửa đặt, cùng xin phái cho 7 đội thần cơ tiền vệ, Thự cai đội Nguyễn Chơn cùng 4 người rành bắn Chấn địa lôi đến cửa ấy để nghiêm túc việc pḥng giữ. Lại lũy Cáp châu vốn đă đặt 6 cỗ đại bác, nay hai bên tả hữu đắp nối thêm lũy cánh để pḥng giữ đường sông cùng đắp thêm lũy mới ở Cổ c̣, mở 7 cửa súng, hiện đă làm xong. Bờ sông hai xă Hy du và Hải tŕnh đều mở mỗi nơi 5 cửa súng, hiện đang tiếp tục công việc.

Nghĩ nên lănh thêm số súng hiện đặt ở hai bên Tả hữu xưởng Tướng quân là 15 khẩu súng đồng Vũ uy, Thắng uy, ṇng đều dài ba thước, tâm kính đều hai tấc hai phân, 7 khẩu súng đồng Oanh sơn, trong đó 4 khẩu tâm kính 2 tấc 6 phân, ṇng dài 4 thước 7 tấc 5 phân, 2 khẩu ṇng dài 3 thước 8 tấc 8 phân, trong đó 1 khẩu tâm kính 2 tấc 5 phân, ṇng dài 3 thước 9 tấc 7 phân, 2 khẩu tâm kính 2 tấc 4 phân, ṇng dài 3 thước 8 tấc 8 phân, năm khẩu súng đồng B́nh ngụy đại tướng quân, tâm kính đều 2 tấc 6 phân, ṇng đều dài 3 thước 8 tấc 4 phân, cọng gồm 27 khẩu, xin phái biền binh, thần cơ với biền binh thủy sư  do Đề đốc Vơ Phẩm liệu đưa ghe thuyền lấy đem về đặt các lũy. C̣n lũy Cổ c̣, xin phái một suất đội, 50 biền binh, hai lũy Hy du, Hải tŕnh xin phái cho mỗi nơi một suất đội, 25 biền binh, khí giới đầy đủ, đều do Thống chưởng thần cơ Tôn thất Cúc lựa phái 2 tên cho mỗi khẩu đại bác lần lượt đến trước để chọn chia trấn đóng. C̣n 4 luỹ ở Qui thuận, Cổ c̣ vốn đă phái mỗi nơi 50 biền binh, xin cho số biền binh ấy ở mỗi luỹ lănh 2 cỗ Quá sơn bác, 2 khẩu Thần công. Hai lũy Hy du, Hải tŕnh xin phái mỗi nơi 25 biền binh, mỗi lũy xin lănh Quá sơn, Thần công mỗi thứ 1 cỗ, thuốc đạn đầy đủ để diễn tập phỏng bị. Trước đây đă xin 2 vệ 4 đội Tả bảo, và Cai đội Tôn thất Thọ đến trước các luỹ Qui thuận quản đốc các bác thủ. Nay viên ấy đă bị đau chân không đi được, xét có Chánh đội trưởng Đội 3 của Trung vệ Tiền phong là suất đội Tôn Thất T́nh cũng am tường nghề đại bác, trước vâng phê chuẩn ghi danh sai phái, xin phái viên ấy đi trước sang các lũy trên, quản đốc các bác thủ diễn tập cho người xướng xuất.

- Tháng 4 vâng Dụ rằng: Quân  thứ Quảng nam  có đồn lũy, hào, khanh kiên cố 10 phần, người Tây c̣n dám đánh chiếm, Thuận an thế hiểm không bằng Quảng nam, chỗ nương cậy chỉ nhờ đại bác. Tôn Thất Thường từng qua quân thứ, Thị vệ Nguyễn Quyên sai phái đă lâu, phương pháp lo liệu đă rành, nay sai phái bọn ấy đến cửa họp bàn lo liệu. Vả người Tây đổ bộ tất dùng thuyền tam bản chạy dọc theo bến cát 68 cửa khẩu, lũy Ḥa xuân bên phải nên tăng sửa cho chắc, đặt súng hạng trung cho tiếp với ṿng ngoài thiết long 69 bến cát cửa khẩu. Hai bên chận chỗ trọng yếu bắn chéo nhau chúng làm sao bay qua ? Bên ngoài các lũy nên đào hố cắm chông 3-4 lớp, trên lũy cũng vậy, mở nhiều cửa súng hoặc đắp bậc để dễ nấp bắn, lượng chừng mà xếp đặt, tuy binh Tây ngàn vạn người mà đến cũng không thể tới gần mới là ổn thỏa. Bọn ngươi Nguyễn Như Thăng, Trần Tiễn ... do Trẫm phái đi nên gia tâm trù liệu, mở ḷng thành mà nhận việc để giúp nước mà thôi ...

- Vâng mệnh sai thị vệ mang thuốc viên Tử kim đính 53, Chính khí đạt nguyên 70 chia cấp cho chức viên và biền binh các đồn ở Thuận an. Tết Đoan dương, ban cho chức viên và biền binh trú pḥng Thuận an quạt tre, bao gấm Cẩm hà có mức khác nhau. Gặp Ngũ tuần đại khánh của Hoàng thái hậu được thưởng thêm một cấp. -Can việc để thuộc ty cấp trùng sắc văn cho suất đội Nguyễn Viết Đàm, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. -Dâng phiến tâu xin chế tạo bè tre có giăng Thiết long 69 , xin lănh 200 cây sắt tây 71 sức riêng thợ rèn uốn thành ṿng sắt bó bè tre cho nhanh mà khỏi tốn tiền đúc. Châu phê: Vũ khố xem c̣n trữ bao nhiêu phúc đáp để chi phát.

- Tháng 5 dâng phiến tâu: Lần này xin đưa một vệ biền binh 500 tên ra trú đóng các bảo của xă Thanh phước, kiểm tra số biền binh ấy đều không có các súng Thần công, Quá sơn, nghĩ nên chiếu lănh mỗi loại 15 khẩu, có đủ đạn theo súng đem về diễn tập để pḥng ngự.  Tuân sắc miêu tả và vẽ bản đồ các đồn lũy Thuận an, Tư hiền, Ḥa duân, Cồn sơn, Cáp châu, Qui lại, Thuận ḥa, Hy du, Hải tŕnh, Lộ châu cùng nói rơ các vị trí mới dựng, dựng đă cũ, các hạng súng bao nhiêu, đặt ở đâu, hạng súng gỗ, mỗi khẩu bao nhiêu thước tấc, dâng lên. -Vâng tuân ân chiếu tha miễn các khoản phạt bổng. Vâng được ân thưởng gia một cấp.

- Tháng sáu, vâng mệnh bộ Hộ đi Thuận an khao quân cùng thưởng tiền gạo cho chức viên và biền binh có sai biệt. Cùng thống chế Nguyễn Như Thăng dâng phiến tâu: Nay vâng đắp thêm đồn vuông ở Thuận an đường, đặt 30 súng các loại, đồn vuông Ḥa duân đặt 7 khẩu, Cáp châu nguyên mở 19 cửa súng c̣n 7 cửa chưa có súng đặt cùng Thuận an Ḥa duân đều có đắp lũy cát bao quanh dài rộng, nghĩ nên lănh thêm ở xưởng, ở kho 10 khẩu súng gang Oanh sơn, các loại súng đồng Đằng uy, Thắng uy, Phấn uy mỗi thứ 10 khẩu gồm thành 30 khẩu, 10 khẩu súng đồng loại Vơ công, 20 khẩu súng đồng loại thành công để chia đặt. Lại kiểm tra các hạng binh thuyền cùng bộ binh đàn áp 58 tại Cửa đă lănh 109 súng đồng Quá sơn, 10 súng đồng Phi sơn, 20 súng sắt thần công, trong đó Quá sơn Phi sơn chia đặt trên 3 chiếc tàu đồng 21 khẩu, chia đặt ở Cự hải 4 chiếc hải đạo, 7 chiếc châu ô, 2 chiếc dẫn đỉnh, 2 chiếc lê thuyền gồm 80 khẩu, chỉ c̣n 18 khẩu Quá sơn, 20 khẩu thần công như thế khá ít, xin nên tăng thêm 32 khẩu Quá sơn, 30 khẩu thần công để đủ mỗi thứ 50 khẩu hầu sung việc diễn tập pḥng ngự.

Lại vâng cứu xét: hiện tại các sắc bộ binh đàn áp cùng đóng giữ có 775 người cùng số am tường đại bác và bác thủ, hộ vệ cảnh tất thần cơ 237 người, thủy sư 569 người, gồm 1581 người đă vâng chia phái đóng giữ các đồn lũy cùng chia giữ trên các hạng thuyền, chỉ c̣n 233 bộ binh đóng giữ ở nhà dài để sai phái khi đến lúc. Nay có đắp thêm đồn lũy phải có biền binh trú đóng ngăn giữ, nghĩ nên phái 300 bộ binh, 80 thần cơ bác thủ để đủ chia phái cho các chổ đồn lũy. Châu phê: Bọn ngươi nên thường đốc sức thêm biền binh pḥng giữ, không được nghe ngóng tin đồn vu vơ mà lơi lỏng, cho xứng sự ủy thác.

- Cùng Thống chế Nguyễn Như Thăng dâng phiến tâu: Các chỗ Cáp châu, Cồn sơn, Ḥa duân cách bức đường sông, như có đóng nhiều biền binh, th́ ngày thường qua lại mua thức ăn kém thuận tiện, mà Cáp châu 72 , Cồn sơn tất phải vận tải nước ngọt để ăn nên bọn thần phải châm chước phân phối bớt lính ở các đồn lũy, ở các nơi đặt pháo, nếu có trông thấy tàu Tây th́ phái các viên chức cai quản mang 2-3 đội sang gấp để ứng phó. Gần đây việc pḥng giữ đều thu xếp như thế cả.

- Cùng Thống chế Nguyễn Như Thăng dâng phiến tâu: Lần này thành Trấn hải đặt 3 khẩu súng đồng Bảo đại đinh công an dân ḥa chúng thượng tướng quân 73 , xin bắn thử mỗi khẩu 3 phát. Trong tháng này, bọn thần sẽ ra lệnh cho vệ pḥng hải cắm cọc tiêu ngoài biển, cọc thứ nhất xa 700 trượng 74 , cọc hai xa 600 trượng. Xong, sức cho những người am tường súng lớn ở Cửa như Hiệp quản Tôn Thất Tụy, Tôn Thất Duyệt, Cai đội Thần cơ Thái Văn Thao, Nguyễn Chơn, Chánh đội trưởng Tôn Thất Quyền cùng bọn hộ vệ cảnh tất hội đồng vâng thi hành bắn thử, cỗ nào, mấy phát, sức súng đạt được xa gần chừng nào, kính xin ghi phiến dâng lên. Lại một cổ súng đồng thứ ba loại Bảo đại định công an dâng ḥa chúng thượng tướng quân đặt bên tả trụ cờ thành Trấn hải, lần này bắn thử phát đầu, kiểm thấy phía ngoài miệng súng dẫn về phía thân khoảng 9 tấc, có một vết rạn rộng 7 tấc 6 phân dài 5 tấc, phía dưới bên phải miệng súng chất đồng hoen ra ngoài miệng súng 4 phân nên không dám bắn thử tiếp. Khẩu ấy xin nên chở về đặt lại ở xưởng Tướng quân xin đổi lănh một cỗ súng đồng Thần oai vô địch đại tướng quân đem đến đặt ở thành ấy để pḥng bị.

- Tháng 8, ngài Thượng thư quá cố được tặng: Trung nghị đại phu Thái bộc tự khanh, thụy Ôn Tĩnh. Đoan nhân Thái từ quá cố được phong Ṭng tam phẩm Thục nhân. Sau đó Ông dâng biểu tạ ơn.

- Tháng 9, được thưởng bạc 10 lượng 75 .

- Tháng 11, ban rượu thuốc, sâm, quế cho quan quân đóng giữ các đồn ở Thuận an và Tư hiền.

- Tháng 12, ban rượu thịt cho tướng sĩ các đồn Thuận an và Tư hiền. Ban áo quần ngự hàn có sai biệt cho tướng sĩ các đồn Thuận an và Tư hiền.

 

    Canh thân năm Tự Đức thứ 13 (1860)  Ông 48 tuổi.

- Tết Đoan dương, được ban các thứ: quạt ban trúc, tứ gấm Cẩm hà.

- Tháng 10, can việc tháng 2 năm 12, thuộc ty chép sắc văn sót lọt, sai lầm, bị phạt bổng 6 tháng ghi sách.

- Tháng 12, được ban sâm, quế, rượu thuốc cùng quần áo rét.

 

    Tân dậu năm Tự Đức thứ 14 (1861)  Ông 49 tuổi.

- Tháng 2, vâng Sắc nói: Cửa Thuận an đồn lũy kiên cố, súng ống đầy đủ, chỉ có thiết long 69 chưa được kiên cố. Cửa biển ấy, một nơi ghe thuyền dự trữ đất đá, bến đậu gặp lúc cần th́ như thế là chưa ổn. Đốc pḥng Trần Tiễn ... trù nghĩ như thế nào, hăy tâu lên . Tiếp đó tâu lên: Cửa biển là cửa ngơ của Kinh sư mà bọn Tây thuyền bền súng tốt, há dám coi là chuyện dễ dàng, kế sách hiện nay chỉ có việc xin điều động thuyền binh thuyền dân lấy đá núi trăm đồi 76 chở đến trước để ở Cửa. Lúc cần sẽ điều các thuyền đến phía sau đồn lũy, chất đầy cát, đá, thừa lúc đêm tối, chạy qua Cửa ấy, phá thuyền ch́m xuống, nghĩ cũng được việc.

- Tháng 3, sách Lịch đại vịnh sử phú làm xong, được thưởng bạc và tiền. Trước đó, năm Tự đức thứ 8 lúc ở Các có chuẩn bị soạn, đến lúc này sách xong nên được thưởng. Theo vua đi thăm cửa Thuận an, xét thấy cửa biển được bồi cạn quanh co khuất khúc, ngày càng thêm hiểm yếu. -Vâng chuẩn cho sung làm Khâm mạng đến tế ở miếu Long vương. Trước đó vâng sắc bảo trai giới kiệt ḷng thành đến miếu ấy cầu đảo. Bấy giờ mới tiến hành cho nên có lệnh ấy.

- Tháng 7, vâng Chỉ chuẩn cho các doanh, vệ ở cửa Thuận an, nơi nào binh số nhiều th́ đặt thêm mỗi vệ 2 quản viên để đủ sai phái, vẫn giao Đốc pḥng Nguyễn Như Thăng, Trần Tiễn ... chọn cử .

- Tháng 8, can việc lúc c̣n ở Các, thuộc ty vâng giữ văn thư để sâu nhậy cắn rách, thiếu, mất, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Huấn luyện pháo thủ học tập phép bắn diễn tập khá tốt, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 9, vâng dụ chuẩn cho thăng thụ Thượng thư bộ Công, vẫn chuyên sung Đốc pḥng.

- Con là Hoài Tĩnh ra đời.

 

Lễ kư hiệp ước 1862

 

   Nhâm tuất năm Tự Đức thứ 15 (1862) Ông 50 tuổi.

- Tháng 2, dâng phiến tâu: Nay tiếp bản cung lục của bộ Công, quan Thủy sư là bọn Vơ Phẩm xin đổi Chưởng vệ Nguyễn Chí sang đồn Thuận ḥa vâng sung việc đàn áp 58 , đem Thống che Mai Viết sung thống quản ghe thuyền, chờ chở vật hạng xong sẽ về đợi chỉ như cũ.

Châu phê: Nên hay không, Trần Tiễn ... phúc đáp. Ông tâu: Vâng tuân, thần vâng xét việc pḥng ngự 6 lũy Qui thuận không như cửa Thuận an mà sự quan yếu ở đấy chỉ Kinh sư mới đọ nổi. Hải tŕnh là nơi thuận tiện cho việc pḥng giữ nghiêm ngặt, Thống chế Mai Viết từ khi vâng phái đến quản đốc từ Thanh phước đến Lộ Châu, súng, lũy, binh thuyền và biền binh đàn áp đă 3 năm, địa thế, binh t́nh đă am thuộc mà cũng từng sửa sang xây đắp đồn lũy, huấn luyện biền binh, xét thấy viên ấy là người dũng cảm năng nổ, nay nếu phái đổi sang nơi khác, tưởng cũng không có ai am thuộc hơn chỉ có ông ấy mới gánh vác được công việc quan hệ đến vợ con cả nước, từng trải về thủy sư, thần từng v́ thế mà xin phái, thần cũng không yên tâm được là Mai Viết nên đổi hay nên giữ lại, xin chờ vâng xét định. Châu phê: Đừng đổi.

- Tháng 4, được ban bạc nén. Bấy giờ Khâm mạng đại thần Trương Đăng Quế, Đoàn Thọ đến tuyên ủy 77 quan binh hai cửa Thuận an, Tư hiền, ban thưởng có sai biệt. Vâng đem t́nh h́nh Phú soáiBô-Na điều khiển tàu Xuy mông đưa thư nghị ḥa tâu lên, kính xin ra lệnh cho đ́nh thần bàn định các điều ước. Từ Thuận an về triều, kính vâng diện sắc 78 hỏi về đồn lũy, tâu là đă đôn đốc binh lính làm được sáu phần mười. Vua sắc dụ: Nay vừa gặp nắng gắt, sớm chiều chỉ nên làm 6 khắc để đỡ nhọc lính. Bọn chúng kỹ nghệ 79 tinh xảo, qua lại bất thường, bọn ngươi ngăn ngừa chớ nên sơ hở chút nào cả.

- Tháng 5, vâng Sắc ban có khoản: Bảo cho đốc pḥng Trần Tiễn ...tùy nghi xếp đặt pḥng bị cửa Thuận an có việc rất quan trọng hăy tâu, chớ v́ nghị ḥa mà thiếu sót.

- Tháng 6 vâng Dụ có khoản: Thượng thư bộ Công Trần Tiễn ... trước đă phái sang Qui lai, Thuận ḥa cho đến cửa Thuận an, hiệp đồng đốc sức pḥng bị. Nay việc ngăn giữ mặt biển giản tiện dần rồi, cho cải thụ Thượng thư bộ Hộ kiêm quản Khâm thiên giám sự, vẫn luân phiên đến sở Đốc pḥng kiểm tra đốc sức thêm, nếu có tin báo quan trọng th́ phải đến đấy ngay để hội đồng bàn bạc cho chu đáo thỏa đáng. -Vâng Dụ chuẩn cho dùng chức đang giữ sung Cơ mật viện đại thần, sung Nhật giảng quan của Kinh diên.

 

 Phan thanh Giản

 

- Tháng 7, cùng Đại học sĩ Trương Đăng Quế tâu xin nhân trước lúc sứ Phú lăng sa đến (trong ước thư có nói các điều: hạn trong 1 năm Phú sứ phái sứ đến Kinh hỗ giao 80 lại có sai sứ thăm hỏi) hăy phát sứ đi thăm vua Pháp, đệ thư biện minh việc Phan thanh Giản, Lâm Duy Tiếp đă hứa vội 81 với Bô-Na về việc tranh chấp biên giới. Cử cả Đô thống thủy sư là Vơ Phẩm sung làm Khâm sứ, Trần Đ́nh Túc làm phó, Đỗ Đệ, Hồ Quang đều sung làm Bồi sứ. Châu phê: Mọi việc chỉ cần có được người mà thôi. Đă v́ nước lo xa, phải chọn cho tinh tường. -Vâng sắc bảo đại thần Nguyễn Tri Phương đọc kỹ các Dụ, sớ để rơ t́nh trạng, có phương lược ǵ nên cùng các đại thần Đoàn Thọ, Trần Tiễn ... bàn kỹ tâu lên ... (bấy giờ ông Nguyễn từ B́nh thuận về chầu) 82 .

- Tháng 8, đ́nh thần tuân cử đại thần Nguyễn Tri Phương sung làm Quân soái Tây bắc. Thái sư Trương Đăng Quế xin lấy Ông thay thế. Vua ban sắc gọi ông Nguyễn và Ông vào diện phúc 83 . Ông Nguyễn tâu: Làm tướng là ở chỗ chọn được người. Tính mệnh ba quân lệ thuộc vào họ. Thần vâng phái vào Nam Kỳ không được công trạng ǵ, lại không am hiểu t́nh thế Bắc kỳ. Ông tâu: Thế giặc ở Bắc kỳ rất khó đánh bắt mà địa thế cũng chưa am tường. Đại thần Nguyễn Tri Phương vốn được trọng vọng lại từng trải trận mạc, thần không bằng được, xin đều được xét định. Sắc ban: Quân cơ là việc lớn, không thể khác ư kiến. Tiếp đó ra lệnh cho Nguyễn Tri Phương sung làm Tây bắc Tổng thống quân vụ Đại thần.

- Đặt sứ quán Pháp tại phần đất của Thủy sư (nay là Phú văn lâu, Huế) ở bờ Nam sông Hương.

 

 

Trương Đăng Quế

 

- Tháng 8 nhuần, cùng Trương Đăng Quế, Đoàn Thọ, Trần Văn Trung, Trương Văn Uyển tâu: Kính vâng Châu phê trong có khoản nói: Từ cả năm nay Trẫm v́ lo mà thành bệnh mà nhiệm vụ quan trọng ngày càng nặng thêm. Ngoài ra các việc giấy tờ lặt vặt cũng lại không ít, thật là không dám tiếc thân, ngày đêm giải quyết vẫn không khỏi chồng chất đến mức nhầm lẫn. Các đại thần nên xem xét bàn định làm sao cho thỏa đáng may khỏi thêm tội lỗi.

Khâm tuân: Bọn thần trộm thấy việc thiên hạ rất nhiều, một ngày cả vạn chuyện, huống chi nay bụi biên thùy chưa lặng, giấy tờ quân sự dồn dập mỗi việc mỗi phiền cho sự xem xét. Bọn thần nơm nớp lo sợ chẳng xiết kể, trừ những văn thư về chuyện nên làm hay giảm bớt th́ hăy họp bàn xét tŕnh lên, ngoài ra, xin theo quăng đời Gia Long các chương, số, văn bản đều do công đồng bàn bạc, có sự kiện quan trọng mới xin ư kiến xét định, c̣n việc nhỏ nhặt tầm thường đều đă qua công đồng bàn ổn thỏa, truyền thống thi hành, không phải mỗi việc mỗi tâu. Gặp việc mới mẻ, ngày không rỗi để lo th́ chỉ nhắm đại cương mà lược bớt tiểu tiết như thế việc bớt đi nhiều mà đều vào đúng mối cả. Gần đây, v́ việc phức tạp, điều lệ tăng nhiều, từ chất lượng mà nẩy ra h́nh thức, công việc càng thêm dày đặc, tiếp nối đă lâu, bớt đi càng khó, đấy cũng chỉ v́ thời thế mà thôi. Thử t́m hiểu thời khoảng Minh Mạng, giấy tờ chữ nghĩa đều gọn ghẽ là được. Chỉ nói là phải kê tra cho hợp lệ nhưng cái gọi là lệ th́ đều không có ǵ ràng buộc cả. Cho nên việc tuy nhiều mà giấy tờ gọn, c̣n kê tra luật lệ là việc của quan Hữu ty mà thôi. Bọn thần tài sức tầm thường, lo việc lại nhiều sơ sót, mỗi việc đều dâng lên làm nhọc công xem xét, kiểm tra, thật biết là mang tội quá nhiều, suy nghĩ măi vẫn chưa biết làm sao mới phải.

Nay nghĩ xin bắt chước lệ công đồng thời Gia Long, bên văn th́ 6 bộ, mỗi bộ đều có một bộ trưởng ( như bộ nào chưa có Thượng thư th́ lấy Tham tri, chưa có Tham tri th́ lấy Thị lang) bên vơ th́ Đô thống, Thống chế, gặp việc th́ công đồng bàn bạc, trừ những việc do Nội các tŕnh lên nhưng vẫn do quan ở Các tuân lệ mà lo liệu, ngoài ra bất cứ việc ǵ đều do nha sở quan xét bàn trước rồi mới chuyển lên công đồng phúc duyệt. Việc ǵ trọng đại cùng việc chưa thành lệ th́ mới tâu rơ lên xem xét định. Nếu đă có thành lệ cùng việc nhỏ nhặt đă duyệt xong thỏa hiệp cả rồi th́ chỉ lược kê việc rồi dâng tŕnh không cần dẫn lệ nhưng xin miễn dâng trọn tập để giảm bớt nạn giấy tờ phiền phức, nếu có sót lọt nhầm lẫn cho đến trái lệ mà nói là thỏa hiệp, xin do Nội các, Khoa đạo đang trực nhận lời tâu duyệt lại rồi đem nha sở quan cùng sổ viên chức đă dự công đồng xét duyệt trị tội xứng đáng. Nếu Nội các, Khoa đạo không kê hạch được, đến nỗi có nhầm sót, cũng nghị xử cho nghiêm công lệnh, đợi cho việc nhẹ bớt đi sẽ chiếu theo nếp cũ. Rất nguyện xin chỉ đem đại cương mà lướt qua tiểu tiết để dưỡng sức cho tinh thần mà v́ gánh nặng xă tắc. Người xưa nói: bớt việc không bằng bớt ḷng. Bọn thần khẩn khoản khôn xiết. Châu phê: Công đồng vốn là lệ cũng phải, chỉ việc tối quan trọng mới bàn bạc với đ́nh thần, xét cho thỏa đáng phải không c̣n quan ngại mới được thi hành.

- Tháng 9, can việc thuộc ty đem các tập của tỉnh Hà nội mời khách mua, khi khách mua đến nộp giá, thấy trong tập ấy có chép nhằm chữ húy, không hạch ra được, bị phạt bổng 1 tháng.  Vâng Dụ chuẩn đưa qua làm Thượng thư bộ Binh, c̣n hàm vẫn như cũ. Trước đó, Quản lư bộ Binh là Cần chánh điện đại học sĩ Trương đăng Quế xin về hưu, vua cho bớt nhiệm vụ ở Bộ nên có mệnh lệnh ấy.

- Tháng 10, can việc viết nháp niêm yết không hợp về vụ tiểu phỉ ở An giang thắng lợi, bị phạt bổng 3 tháng ghi sách.

- Tháng 11, can việc thuộc ty viết nháp tỉnh B́nh thuận thúc lính c̣n thiếu, vâng chỉ nhầm lẩn, bị phạt bổng 1 tháng.

 

 

    Quư hợi năm Tự Đức thứ 16 (1863) Ông 51 tuổi.

- Tháng giêng can việc đem vụ An giang đánh giặc biển thắng lợi niêm yết, cũng nhận lỗi bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. Can việc thuộc ty đem việc đội trưởng Lê Đ́nh Thi bổ suất đội trễ năi bị phạt bổng 1 tháng. -Vâng mệnh đến đàn Nam giao bói điềm tốt .

- Tháng 2, vâng mệnh nhiếp tế đàn Nam giao. Can việc sát hạch tuyển lựa biền binh sai lầm, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. -Vâng mệnh cùng Trung quân Thự phủ sự Đoàn Thọ cùng nguyên Khâm phái Hiệp biện Phan Thanh Giản, Thượng thư Lâm Duy Tiếp, Tham tri Phạm Phú Thứ cùng sung việc chiêu đăi sứ hai nước Phú và Y thương thuyết việc trả 3 tỉnh. Bấy giờ sứ hai nước Phú lăng sa và Y pha Nho là bọn Phố Na, Pha Lăng Ca đến Kinh sư, ở tại Hương giang tân quán. Tâu xin góp tiền các quan trong triều và ngoài mua quà tặng hai sứ Phú - Y. Kính vâng chi Kho noa 84 .

- Tháng 3, cùng Đoàn Thọ dâng sớ xin chịu tội v́ thương thuyết không được ǵ. Chuyển cho Pháp ty nghị án là làm trái qui định, bị tội trượng, ông bị tội giáng 4 cấp điều (Phan Thanh Giản, Lâm Duy Tiếp bị trảm giam hậu, Phạm Phú Thứ bị trượng, giáng một cấp lưu).  Được gia ân cho giáng lưu (Phan cách lưu, Lâm đă qua đời, bị truy đoạt chức hàm) .

- Tháng 4, kính dâng diện sắc: Ḥa ước ra đời một cách bất đắc dĩ, việc gấp hiện nay không ǵ bằng tự trị nhưng chưa có kế sách tốt đẹp, e rằng tương lai c̣n khó hơn hiện nay, các khanh đến lúc ấy bó tay hay sao ? Ông tâu là hăy từ từ mà tính, nếu muốn nhanh e sinh ra lắm chuyện. Vâng sắc dặn: Phải nên chú tâm, không thể cầu an hời hợt năm tháng. Nếu trẫm lo nghĩ 10 phần th́ chư thần nên lo nghĩ 100 phần mới mong chấn chỉnh được. -Can việc nghe nói Phạm Văn Trung ở B́nh thuận ốm lâu mà không tâu, lo liệu trễ năi, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 5, Khâm mạng Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản, Tả Tham tri bộ Lại Phạm Phú Thứ, Án sát sứ Quảng nam  Ngụy Khắc Đản đi Tây thông sứ để chuộc 3 tỉnh, triển hạn bồi tiền. Vâng xuất kho Thượng phương 85 đưa phẩm vật tốt, quí đặc biệt. Ngự sử Đặng Xuân Bảng dâng sớ xin giảm bớt, Tham tri Thân Văn Nhiếp cho rằng “ Nếu nói không đắt lời là lăng phí suông, c̣n nếu công việc may mà thành tựu th́ về sau sẽ ra sao? Xuân Bảng có lư !” . Ông tâu: mới thoạt đầu thông hiếu, không vuốt ve trước cái tâm người ta th́ không có ngă nào đi lọt đến chỗ thương thuyết cả. Trên mới nghe theo lời bàn của ông. Tuân sắc tiễn sứ bộ đi Tây của Phan Thanh Giản đến cửa Thuận an.

 

Phái bộ đi Tây của Phan Thanh Giản (1863)

 

- Tháng 6, v́ hồi làm Đốc pḥng cửa Thuận an, sát hạch binh tuyển phong kỹ càng, được thưởng kỷ lục 1 lần cùng tiền bổng 3 tháng.

- Tháng 7, can việc thuộc ty có lần làm sai sắc văn, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Can việc lo liệu công chuyện chậm nhiều, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách.

- Tháng 11, vâng điện sắc: Lần này các người ứng cử 86 tỏ bày rất nhiều về dân t́nh, lại tệ. Các quan có ư kiến ǵ hăy điện trần, đừng giấu diếm. Ông tâu: Tệ nạn của bọn lại mục là điều không thể  không có. Tỉnh, phủ, huyện mà xứng người th́ lại tư, tổng lư không thể tác tệ được. Tiếp đó vâng Dụ cho các tỉnh xét phủ huyện có tốt hay không.

 

Đoàn rước vua tế lễ Nam Giao

 

    Giáp tí năm Tự Đức thứ 17 (1864) Ông 52 tuổi.

-  Tháng 2, vâng sung làm Chấp sự Lễ Đại tự, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 4, dâng phiến tâu: Nay nhân được đ́nh thần tuân cử thần vâng sung làm Phó sứ, thần tự xét thân phận lại dám chọn việc được sao? Chỉ lo rằng phen này đi thương thuyết thực là việc  tối trọng tối tối đại của quốc gia, mà thần không tài không đức, đặt vào địa vị hàng khanh tướng, việc thần gánh vác lâu nay chỉ là làm một việc nói năng biên chép, há lại cùng người nước ngoài đua tài biện bác được sao? Ngay như năm trước, thần vâng làm việc đi sứ, từng biện thuyết cùng sứ ấy, cái việc chỉ hẹn nợ một khoản nhỏ nhỏ mà chúng c̣n giở giọng khi dễ th́ thần đă là kẻ bị chúng chán ghét, nay nếu lại sung làm Phó sứ th́ việc bàn qua nói lại tất lại cứ vậy vậy mà thôi. Đến lúc ấy th́ thần có chịu tội vạn phần cũng không đáng nói mà với việc lớn của nước nhà e có rất nhiều sai lầm trở ngại vậy. Thần dám xin mạo muội phơi bày, cúi chờ sai người khác, có tài khiến cho kẻ ở xa kính trọng mới mong được việc.

Châu phê: Hai khanh từ nan ư ? Thế th́ ngày thường làm ǵ? Sẽ sai ai đây ? Đ́nh thần đă duyệt, tức đă hợp với công luận mà phải làm cho được ! (Cùng ngày, người được chọn làm Chánh sứPhan Thanh Giản cũng dâng phiến từ, lại xin làm như nước Thanh - chọn phái Hoàng thân sung việc đi sứ - nhưng đều không được chuẩn y) .

- Tháng 5, can việc thuộc ty viết nhầm Lê Đức bị phạt bổng, không hạch cho chính, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Vâng sung làm Khâm sai Toàn quyền đại thần Giáp phó sứ, Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản làm Chánh sứ, Thượng thư bộ H́nh Phan Huy Vịnh sung Ất phó sứ cùng sứ thần toàn quyền Phú lăng sa Hà Bá Lư (bấy giờ sứ Phú đến Kinh định ước) họp bàn các khoản về buôn bán. Dụ cho phép làm việc theo tiện nghi 87 . Bấy giờ sứ Phú đến Kinh định ước. Khi lên đường, vâng ban thơ ngự chế khích lệ sứ giả cố gắng trong công cán như sau 88 :

Lời xưa nói: Gốc của ba cái phải tôn thờ trong cuộc sống chính là đạo nghĩa thứ nhất 89 bền sáng vậy :

Của tin khó thoải mái 90

Cởi giày ai xót hộ ?

Rốt cuộc toàn dối gạt

Tâm niệm thần pḥ hộ

Dở hay nào dám chắc ?

Hùm dữ nào ngại suối ? 92

Đối phương như biết đặng

Tiếng thơm ai chẳng thích ?

Ai chẳng trọng nghĩa khí ?

Khe rănh khá tràn ngập ?

Hăy tiếc tài tế thế 94

Hiểu ḷng nhau lặng lẽ

Đường dài đi khó thay ! 91

Trổ tài biện bác hay.

Ư riêng hăy vứt ngay

Người xưa gánh nặng vai 91

Giữ ḷng chẳng đơn sai

Sấu điên ngán nhà ai ? 92

Nề chi chuyện vật nài ? 93

Chí lư người thua ngay.

Ai chẳng quí lời hay ?

Sắt đá ḷng dễ lay ?

Nên hư một chuyến này.

Thân mật chuyện lâu dài.

 

Đi sứ chuyện phải đành

Cơm xoàng thay nghi thức

Cỏ dai chờ gió giật

Dẫu ngán đường gian nan

Mặc kệ bước chân trần

Cao đàm mà hùng biện

Xét ra đâu thật chuyện?

Chỉ biết dốc ḷng riêng

Tha thiết cầu ơn trên

Người xưa oằn vai gánh

Sắt cùn đâu dám tính

Chỉ cốt tận ḷng thành

Mọi sự nhờ quư thần

Hùm qua sông rồi vậy

Sấu vào nhà cựa quẫy

Chúng đă biết thế rồi

Ta sợ ǵ đánh bồi

Tiếng thơm mới đáng kể

Lẽ ngay người cũng nể

Lời khéo người cũng nghe

Nghĩa khí người e dè

Giữ bền ḷng sắt đá

Mương khe há tràn cả?

Thử thách chuyến đi này

Chỉ tiếc bản lĩnh hay

Không lời ḷng cũng rơ

Bấy lâu t́nh gắn bó.

- Cùng toàn quyền Chánh phó sứ tâu: Việc đi sứ hôm nay chỉ có hai khoản là cắt đất và chuộc tiền. Xin tuân tính ra từng khoảng mà năn nỉ cho họ cảm động. Nếu họ không nghe, xin giữ mức giao ước cũ để ngày sau bàn lại. C̣n các việc buôn bán, giảng đạo, xin nên châm chước nghe theo để tỏ hảo ư. Cùng  toàn quyền chánh phó sứ tâu sau đó: Đă nhiều lần cùng Hà Ba Lư bàn hai khoản cắt đất và bồi tiền, các việc ấy có cân nhắc cả rồi. Đến khoản 17, đặt chức Lănh sự ở Kinh đô, họ khăng khăng không chịu sửa đổi, các khoản c̣n lại cũng sửa đổi một vài mà thôi. Vâng mệnh mà làm chẳng được ǵ, thực cảm thấy mang bụi 95 - nay đ́nh thần có kế ǵ hay, có thể rung lên mà họ chịu nghe th́ xin chỉ bảo cho. Xin cử cho một vài vị có khả năng cáng đáng công việc cho có người mới có danh vọng lớn cho họ vâng nghe.

Vua chuẩn cho đ́nh nghị. Phan đại thần tâu : Sự thế như vậy thật khó mà nói, nghĩ ra cũng không có kế khác ba vị toàn quyền đại thần, địa vị, danh vọng tại triều đ́nh không ai hơn, lại từng trải lo toan, xin nên đảm nhiệm công việc cho thủy chung. Cùng toàn quyền Chánh phó sứ tâu : quan Tổng đốc An Tĩnh là Hoàng Tá Viêm là người tài cán, gặp việc biện luận găy gọn khiến người chịu nghe, xin cho vời về lo việc thương thuyết kiêm việc Thương xứ. Vâng không chuẩn y. Bấy giờ vâng duyệt mật tâu của Nghệ an : Người Tây đang truyền giáo, sĩ dân nhiều người không chịu việc xin triển hoăn thông thương.

- Tháng 6, vâng diện sắc : Toàn quyền Chánh phó sứ ba người bọn khanh nên biết là công luận không cho . Hăy kiệt lực thu xếp sao cho không thẹn, không lỗi. - Cùng Toàn quyền đại thần của Phú lăng sa là C̣ Măn Đăng (Commandant) Hà Ba Lư 96 bàn lập ḥa ước gồm 26 điều khoản :

. Khoản thứ 1 : Phú lăng sa đặt các quan lănh sự tại 3 cửa biển Đại nam : Đà Nẵng, Ba Lạt, Quảng Yên giải quyết việc buôn bán của thương nhân nước họ. Quan chuyên trách nha thương bạc với lănh sự ấy qua lại giấy tờ đều dùng bằng hàng. Nếu sau này người nước Đại nam như có ai qua buôn bán ở nước Phú lăng sa cũng đặt quan lănh sự ở cửa biển để lo liệu ổn thỏa.

. Khoản thứ 2 : Người Lăng sa ở nước Nam, người nước Nam ở nước Lăng sa, quan địa phương mỗi nơi đều nên bảo hộ, không được đối xử thiên lệch với người nước khác. Thương nhân Lăng sa có mang thông hành y như khoản 13 của ḥa ước mới, qua lại buôn bán không trở ngại. Ở ba cửa biển ấy, người Lăng sa đều được cư trú, không được cư trú ngoài ba cửa bể ấy. Nhưng ở mỗi cửa biển đều chọn riêng một khu, sau đó hai nước hợp đồng quy định việc cư trú. Người Lăng sa có qua lại dạo chơi tất chiếu theo giới hạn hai vạn thước Nam 74 chu vi cửa biển ấy, thuận t́nh mua bán, không được cưỡng bức và cũng nộp thuế theo lệ sở tại.

. Khoản thứ 3 : Người Lăng sa ở nước Nam đều được thuê mướn những người không quan hệ làm thông ngôn cùng các công việc thợ thuyền, phục dịch, chỉ cần thuận t́nh thuê mướn nhưng phải bẩm rơ với quan địa phương biết. Nếu có dối phạm luật lệ nước Nam, quan lănh sự phải bắt giao cho quan Thương bạc xử trị .

. Khoản thứ 4 : Người Lăng sa có cáo tố ở quan Thương bạc việc ǵ th́ đơn từ phải do quan lănh sự chuyển đệ. Người nước Nam như có cáo tố ở quan lănh sự cũng do quan Thương bạc chuyển đệ như vậy nhưng mỗi bên vẫn giải quyết ổn thỏa theo lẽ phải.

. Khoản thứ 5 : Người nước Nam nếu có mắc nợ người Lăng sa không chịu trả, quan Thương bạc truy hộ bắt trả sạch. Người Lăng sa mắc nợ người Nam cũng vậy. Nhưng đă truy cứu mà không bắt được hoặc đă chết hoặc không đủ sức bồi thường đều thôi.

. Khoản thứ 6 : Người Lăng sa ai có oán hiềm ǵ người Nam th́ phải tŕnh trước với quan Lănh sự, người Nam oán hiềm người Lăng sa cũng tŕnh trước với quan Thương bạc nhưng mỗi bên đều phải hạch rơ, điều đ́nh. Lại c̣n người Lăng sa với người nước khác đánh nhau th́ quan Lănh sự phải báo cho quan Thương bạc phái nă giao quan Lănh sự xử trị.

. Khoản thứ 7 : Người Lăng sa ở các khu bến tàu của nước Nam được trị bằng điều luật Lăng sa. Nếu có phạm tội mà không đủ sức bắt, quan Lănh sự báo cho quan Thương bạc giúp sức, phái người bắt giao cho quan Lănh sự xử trị. Nếu người Nam có phạm tội với Lăng sa, quan Thương bạc bắt xử trị theo điều luật nước Nam.

. Khoản thứ 8 : Binh thuyền Lăng sa không ở đúng chỗ, quan Lănh sự báo cho quan Thương bạc tương trợ, quan Thương bạc nên lấy binh uy khiến cho thuyền ấy tuân vâng điều quy định của quan Lănh sự để pḥng chuyện thủy thủ thuyền ấy tranh chấp với dân nội địa.

. Khoản thứ 9 : Những thủy thủ của binh và thương thuyền Lăng sa bỏ trốn, quan Lănh sự biết được báo cho quan Thương bạc truy nă giải giao cho quan Lănh sự. Nếu có người Nam phục dịch trốn vào nơi ngụ của người Lăng sa hoặc trốn lên thuyền buôn, quan Thương bạc báo cho quan Lănh sự bắt ngay giao cho quan Thương bạc, đôi bên không được che dấu.

. Khoản thứ 10 : Binh, thương thuyền Lăng sa hư hỏng vào các cửa biển nước Nam, quan địa phương thật ḷng giúp giải quyết. Nếu thuyền Lăng sa bị mục nát cùng duyên cớ khác phải vào cửa gấp để tránh, bất cứ cửa biển nào đều phải tiếp đăi hữu nghị. Như không vào cửa được, phải dừng tại bờ biển, quan địa phương nghe biết phải cứu vớt ngay.

. Khoản thứ 11 : Thuyền buôn Lăng sa ở mặt biển nước Nam, bị giặc cướp đánh, quan phụ cận nghe biết tức th́ phải tập nă ngay, chiếu lệ trị tội. Thương nhân trên đất liền bị trộm cướp cũng chiếu lệ giải quyết như thế.

. Khoản thứ 12 : Người Lăng sa chết tại nước Nam, người nước Nam chết tại Lăng sa th́ gia tài giao cho thân thích người ấy, nếu không có thân thích th́ phải giao về quan Lănh sự nước họ.

. Khoản thứ 13 : Thuyền Lăng sa chạy vào các cửa biển địa phương, có thể tự thuê người dẫn thủy đưa vào cửa biển, nộp thuế đúng lệ. Sau đó người dẫn thủy đưa ra cửa, không được ngăn trở. Người thuê dẫn thủy chiếu theo giá trả công cho hợp công bằng.

. Khoản thứ 14 : Thương nhân người Lăng sa được tùy tiện thuê chở hàng hóa hay chở khách, giá cước do đôi bên thương lượng và đồng ư, không cần quan địa phương giải quyết.

. Khoản thứ 15 : Thuyền Lăng sa vào cửa, trong ṿng một ngày, phải đem ngay thuyền bài các thứ đưa đến quan Lănh sự. Quan Lănh sự ấy đem ngay tên thuyền, tên người cho đến số cân, mặt hàng đă chở, báo cho quan Thương bạc. Nếu chủ thuyền sau khi vào cửa trong ṿng hai ngày không đem thuyền bài, hoá đơn tŕnh quan Lănh sự th́ mỗi ngày trôi qua phạt 50 đ nhập cho quan Đại Nam. Số phạt không được quá 200 đ. Chờ quan lănh sự thông báo cho quan Thương bạc phát ngay bài chiếu cho phép mở khoang. Nếu chủ thuyền chưa lănh bài chiếu mà tự tiện mở khoang dở hàng xuống bị phạt 500 đ, số hàng dở xuống phải nộp hết cho quan .

. Khoản thứ 16 : Thương nhân Lăng sa mỗi khi dở hàng, xuống hàng, trước đó phải khai rơ tŕnh quan Lănh sự. Quan Lănh sự thông báo ngay cho quan Thương bạc cho phép dở hàng, xuống hàng đồng thời tra nghiệm các món thỏa đáng cho đến hóa giá, định thuế. Nếu ư của quan Thương bạc không hợp th́ phải nghe theo sự định giá của quan Thương bạc, như thuyền buôn không chịu phát măi cũng phải nộp thuế theo giá quan Thương bạc đă định. Nếu thuyền buôn thuận phát măi th́ đem toàn tiền giao về nộp thuế cho quan Thương bạc

. Khoản thứ 17 : Thuyền buôn Lăng sa qua lại ba cửa biển, việc vào cảng ra cảng đều có lệ thuế mới, không được thu quá nặng. Thuyền buôn không chở hàng th́ miễn thuế hoàn toàn, như có mua hàng hoá th́ chiếu theo lệ mà nộp thuế, nhưng cấm rơ không được cho phép thông thương ngoài ba cửa biển, các chỗ ven biển, ven sông, mua riêng bán riêng. Nếu kẻ nào phạm th́ cả thuyền lẫn hàng hoá đều nộp quan, nhưng quan địa phương tra bắt kẻ phạm pháp ấy, trước khi chưa định nộp quan, nên nhanh chóng báo cho quan Lănh sự Lăng sa ở gần đấy đă.

. Khoản thứ 18 : Hàng hoá thuyền buôn bắt đầu thu thuế từ trên bờ, theo sự định giá nhưng không được quá lệ năm phần trăm. Khi có chở hàng hoá nước Nam xuất khẩu, thuế hàng hoá cũng theo lệ năm phần trăm

. Khoản thứ 19 : Thuyền buôn Lăng sa như chịu nộp thuế hàng hoá xong th́ hàng hoá của nước ḿnh hay nước khác đều được phép mang vào. Hàng hoá nước Nam cũng có thể mang ra. Chương tŕnh này phải chờ cuộc họp khác bàn định riêng.

. Khoản thứ 20 : Thuyền buôn vào cửa, như tại cửa biển Đà Nẵng, nộp xong thuế thuyền, quan Thương bạc Đà Nẵng cấp phát chấp chiếu. Nếu thuyền ấy chạy đến Quảng yên hoặc Ba Lạt th́ đem ngay chấp chiếu ấy đưa xét không thu thuế thuyền nữa. Thuyền buôn Lăng sa vào ba cửa biển chỉ nộp thuế thuyền một lần. Như có sang hai nước Thanh, Xiêm rồi quay lại ba cửa biển ấy đều có bằng chiếu tŕnh nghiệm th́ mỗi sáu tháng nộp thuế thuyền một lần. Nếu trở về các nước khác và về Tây mà quay lại ba cửa biển ấy, mỗi lần đều theo lệ mà nộp thuế thuyền.

. Khoản thứ 21 : Thuyền Lăng sa như nộp xong thuế thuyền, thuế hàng hoá, quan Thương bạc cấp ngay cho họ Thực thu phiếu, đưa đến quan Lănh sự nghiệm rơ, liền đem thuyền bài giao hoàn ngay, cho lịnh ra đi. Tiền nộp thuế phải là bạc ṛng, mỗi đồng đủ 7 tiền 2 phân 97 , cứ chiếu theo như thế mà tính.

. Khoản thứ 22 : Thương nhân Lăng sa thông thương cửa biển ấy, đă đem thuế hàng hóa nộp xong, chuyển ư muốn chở sang cửa biển thông thương kia mua bán, báo rơ quan Lănh sự tư cho quan Thương bạc đem hàng kiểm nghiệm quả c̣n nguyên phong, cấp cho bài chiếu chú rơ hàng ấy từng đă thu thuế ở cửa biển Mỗ đợi thương nhân ấy đến cửa biển kia đem bài đưa quan lănh sự chuyển đưa quan Thương bạc tra nghiệm miễn thuế

. Khoản thứ 23 : Dân nước Nam bằng ḷng xuất khẩu đi các xứ thuộc Lăng sa hoặc đất khác ngoài Lăng sa làm công, đều cho phép lập thỏa ước với người Lăng sa làm bằng để đến ba cửa biển ấy, xuống thuyền Lăng sa. Quan hai nước đều tra chiếu t́nh h́nh cho họ cùng định chương tŕnh khiến kẻ thuê khỏi ép công để bảo toàn họ. Người Lăng sa như muốn làm công cho người nước Nam cũng vậy.

. Khoản thứ 24 : Giá hàng hóa của hai nước phải bàn định trước để tiện nộp thuế, nhưng tùy thời giá, nếu có cao thấp th́ thuế cũng có tăng giảm, tương lai có thể châm chước về thuế th́ theo chương tŕnh đă định, thương nhân Lăng sa phải chiếu theo đó mà tuân. Quan nước Nam cũng nên giúp đỡ dân buôn ấy hoàn toàn không khác với một nước hậu ái nào.

. Khoản thứ 25 : Các chương tŕnh về sự t́nh các thuyền buôn bán lập theo cuộc thương nghị này, sau khi trao lẫn cho nhau rồi th́ lấy 10 năm làm hạn để tuân hành. Được 9 năm 12 tháng như có một nước không muốn buôn bán làm ăn nữa th́ có thể nói trước, đợi đến 10 năm 12 tháng mới bàn đ́nh chỉ. Nếu đến hạn mà cả hai đều không nói đ́nh chỉ th́ có thể áp dụng luôn. Nếu ngoài hạn 10 năm mà năm nào muôn đ́nh th́ trước năm đó 12 tháng nói rơ đ́nh chỉ. Hoặc có một nước muốn có ước nghị về chương tŕnh buôn bán làm ăn phải đợi đủ 9 năm 12 tháng mới có thể nói trước đợi măn một năm mới hội đồng sửa lại, sau đó muốn đ́nh chỉ hoặc ước nghị đều chiếu lệ này mà giải quyết .

. Khoản thứ 26 : Chương tŕnh về sự t́nh các thuyền buôn bán đă thương nghị toàn quyền đại thần của hai nước hội đồng bàn định, mỗi bên đều đóng dấu.

- Tâu lên : Tính từ ngày đóng ấn, hạn trong sáu tháng th́ đôi bên trao lẫn cho nhau tại Kinh đô nước Nam. Hoặc có thể xong sớm, hỗ giao trước sáu tháng cũng được. Sứ Phú lăng sa đă về. Cùng Phan thanh Giản, Phan huy Vịnh, Phạm phú Thứ, Ngụy khắc Đản dâng phiến tâu : Lần ấy sứ thần Phú lăng sa Hà Ba Lư đến Kinh, Phan thanh Giản, Trần Tiễn..., Phan huy Vịnh vâng phái bàn ḥa ước về các khoản buôn bán, sứ ấy nhiều cố chấp, bọn thần vụng lợi, không thể tùy cơ biện luận buộc họ phải theo. Thần, Phạm phú Thứ, Ngụy Khắc Đản dự trách nhiệm nói bàn qua lại cũng không được ǵ mà về khoản hộ tiếp sứ ấy trong lúc làm việc họ có tỏ ra khinh suất cũng không răn đe ngăn trở được ǵ. Vâng mệnh làm việc mà không nên công trạng ǵ như thế thực là chịu nhục sứ mệnh, xin muôn phần cam chịu tội. Thành khẩn kính xin giao cho đ́nh thần nghị xử cho nghiêm công luận.

Châu phê : Giao cho đ́nh thần, khoa đạo bàn xử cho phân biệt để làm sáng tỏ công luận. Tiếp đó, vâng phê : đồi hỗ giao xong xem có thỏa đáng hay không sẽ bàn luôn thể. Tuân sắc kiểm hết các kho thuốc súng, các xưởng đúc súng, các nhà ngục ở Kinh thành, đặt thêm lính pḥng giữ .

- Tháng 8, can việc thuộc ty viết nhầm trong phiếu xin bổ Hoàng chính Nghị làm suất đội, bộ phạt bổng 3 tháng. Cơ mật viện tâu : Vừa rồi được giao xét việc quan Thừa phủ là bọn Đặng Hạnh dâng phiếu xin xét đưa ra các lao ở trấn làm lính. Kính vâng phê chuẩn cho bọn thần tuân vâng xét kỹ. Lâu nay phát văng sổ tĩnh man 59 , định man 98 đi làm lính ở hạt ấy th́ bọn ác côn lũ lượt trốn về gây án, truy lũ tiểu nhân tập thói ác đă thành tính nhưng xét lỗi là do phần nhiều là v́ không có sản nghiệp mà ra. Quan phủ xin xét đưa số ấy trong hạt cùng ở Trị, B́nh ra giao cho Trấn Lao bảo 99 để khẩn 100 ruộng, ghép buộc thành đội ngũ cho được an cư lạc nghiệp mọi bề, nghĩ cũng là cách xử trí có phương pháp, có thể không lo ngại nữa.

Chỉ c̣n khoản thuế ruộng, xét ra ở trung châu th́ vỡ ruộng thành thục ba năm rồi mới thu thuế, nhưng ở Bảo ấy thuộc khu vực mọi bị xua đi làm nông, t́nh thế không như ở trung châu, nơi có nước tốt, đất bằng phẳng hơn. Tưởng nên khiến các viên chức ở bảo siêng lo giúp đỡ, khuyến khích, nhưng xin rộng nới về niên hạn để lôi kéo họ tới. Tên nào khẩn được chừng nào th́ cho chúng được hưởng làm thế nghiệp 101 , đợi cư trú ngày càng đông thêm, nền tảng đă thành, sau đó mới khám theo thực chất mà dựa vào số lượng để thu cho bọn ấy được thư thái về tài sản và sinh kế, như thế hiệu quả thành công chắc sẽ lâu dài. Kính xin chuẩn y cho.

- Tháng 9 vâng cho Kiêm chưởng Tập hiền viện, đ́nh nhiệm vụ giảng quan. Cùng Phan Thanh Giản dâng sớ tâu: Vâng thấy Hoàng thượng từ khi lên ngôi đến nay, dốc hết tinh thần mưu đồ việc yên trị, siêng năng chính sự, yêu thương dân chúng, cầu người hiện, nhận lời tâu lấy lợi trừ hại, qui mô lớn hơn bao triều, tạo nên sự thái b́nh cho đời này vậy. Bọn thần thấp thỏm tầm thường, bỗng được ơn trên nh́n đến, người ta ai cũng biết bụng ḿnh, trung với việc chung th́ ít, nghĩ đến lợi riêng thật nhiều, cẩu thả mong cái nhất thời mà chẳng ngó đến hậu hoạn, bên ngoài chưa vỗ về yên những cuộc nổi dậy 102 , đấy là mối lo lớn chưa biết làm thế nào cho xong. Lại c̣n mất mùa đói kém mấy năm liền, nay lại gặp trận lụt này, ấy là tội bọn thần lớn nhỏ cả. Nay những kẻ nhục nhă này được ban lời hỏi rơ, bọn thần lính quưnh chỉ có chờ trị tội mà thôi.

Trộm thấy quốc triều ta đem đạo giáo hóa bốn bên, lập nhân dựng nghĩa, gây nền mở mối cai trị rộng khắp, ngăn ngừa ẩn khúc, không việc ǵ là không hoàn bị, biến thông theo thời mà châm chước cho tốt đẹp. Thế nên việc vui mừng dồn dập kéo đến ngày càng mới ra, tháng càng thịnh lên, thay đổi bất thuờng, việc nhỏ đă thế tuy biết có ảnh hưởng lớn, được, mất, lợi, hại cũng nghĩ đến ḷng riêng cùng những tức bực của họ, họ cứ hùng hổ mà nói, trợn mắt mà làm, chẳng đếm xỉa ǵ kẻ gánh vác việc ấy không thể lường sức đo thời, biết tiến chứ không biết lùi, gặp việc th́ làm chẳng thấy công mà họa hoạn khó đỡ nhưng nói vẫn giỏi, v́ lập dị mà không giữ cho ḥa bên trong, mỗi khi nước có đại sự th́ phát ngôn đầy ngập triều đ́nh mà nước... 103 đến cái nhỏ nhặt cũng giả bộ v́ lợi nước nhưng thực ra là để làm ăn riêng, như mua ép vật hạng, gây khó khăn trong thương mại cho đến dâng lời nói mà giành ruộng đất của dân, đoạt vợ con người ta, cho đến bọn lại ty bất xứng, dựa phép nước để làm điều gian.

Phép nước càng dùng th́ tệ càng sinh, trăm vết thủng, ngh́n mụn lở không che hết được, v́ thế việc ngày càng nhiều dân ngày càng cực, nỗi sầu khổ ứ ḷng mà không thể kêu ca, dồn thành bệnh khó sống nổi, việc thịnh cường khó mà t́m lại được. Duy việc vui qua tội đáng trách 104 của bọn thần thật rất thống hận, dầu có vứt ra chợ 105 triều đ́nh vẫn c̣n thừa trách quở. Các phương thuật làm cho nước mạnh, làm cho người ốm hóa lành nếu đă có từ lâu th́ tiếc ǵ mà chẳng thử cố gắng tiến lên phía trước ? Đến lúc gặp việc, há liệu xong được ư ? Mối tệ không phải chỉ có thế, há có thể nhặt nhạnh tŕnh bày rằng cái này có thể thi hành, cái này có thể cố gắng được ư ?

Trộm nghe : dừng sôi trào không ǵ bằng rút củi, muốn cứu tệ không ǵ bằng bớt việc, lập nền thịnh trị là nhờ ở ưa thực, đạt lẽ phải là ở chổ có được người xứng đáng. Chỉ mong Hoàng thượng nắm lấy cái đại cương làm cái cốt yếu, tuyển kẻ tài năng mà trao chức, tùy theo tài sức mà dùng, mọi việc chỉ cần cho nên. Bọn thần đều được giao làm chức thú 106 không lấy thói gắt gao, nhỏ mọn làm tài năng, tuyển bổ tất rộng răi về tư cách mà lấy kẻ gánh nổi việc, xử phân phải nghiêm về dối trá khen chê mà cứu gỡ kẻ hớ hênh lầm lẫn tra hạch th́ để tỏ sự cùng ǵn giữ cùng ngăn ngừa nhưng chẳng nên quá tṛng dắt bằng trừng trị, cảnh cáo. Với hạng người kiết đỗ táo cạnh 107 th́ thưởng không vượt thời 108 mà bắt tội cho đáng tội. Bớt tiểu tiết mà giữ đại thể, lo việc lớn không tiếc hao phí nhỏ.

Co, duỗi, khoẻ, nhọc cho đúng thời cơ, đừng gượng quá sức, đừng t́m cái không nắm được, bất đắc dĩ mới gây nhọc cho người ta, không đừng được mới đành dấy việc, không đ̣i hỏi trong sớm chiều mà nhằm cái lâu dài. Như thế sẽ thấy khí điều 109 thời yên, vật dồi dào, mùa màng phong phú, dần dà mà dân ốm được sống lại, đất nước ngày càng đạt đến cường thịnh vậy. Bọn thần lo nghĩ ngày đêm chỉ có thế thôi, không có phép lạ nào khác cả.

Châu phê : Ta nay bịnh hoạn ngày càng tăng, chỉ có bọn khanh là chỗ dựa cậy, nếu yêu ta th́ hết ḷng cứu cái tệ để rước lấy ḥa 110 th́ việc yên cho dân, lợi cho nước mới đạt được hiệu quả. C̣n như ta thấy không phải thế th́ là bỏ ta đấy 111 .

 

Khiêm Lăng vua Tự Đức

 

- Vâng chọn xong cuộc đất tốt Vạn niên ở phần núi xă Dương xuân thượng huyện Hương thủy, đặt tên chung là Khiêm cung. Vâng sung làm Đổng lư đại thần sở Dương xuân (Khiêm Lăng sau này). -Bộ Binh tâu : Những người thi đổ cử nhân vơ ở trường thi An giang phải về Kinh th́ đường sá xa xôi, xin cho từ nay trở đi, bọn ấy tuân lệ nghỉ một tháng, hết hạng đó sẽ nghe theo lệnh phân phái làm Hành tẩu ở ba tỉnh Vĩnh long, An, Hà để khỏi nhọc nhằn. Kính xin chuẩn y cho.

- Tháng 10, tuân ân dụ nhân tết Vạn thọ, được khai phục hai cấp.

- Tháng 12, công tử Hồng Dật mưu việc bất pháp, bị chém. Kẻ đồng mưu chịu tội có sai biệt. Bấy giờ ḥa ước mới kư xong, bên ngoài chưa rơ sự thế, dễ bàn bạc lộn xộn. Cho là việc ấy do các đại thần toàn quyền chứ không phải do ư trên. Bọn ấy họp bè đảng mưu giết Ông với Phan Thanh Giản, lại cùng nhau bừa dân cỏ đuôi chó 112 .

 

H́nh chụp tại Paris năm 1863 nhân dịp Phan thanh Giản cầm đầu sứ bộ sang Pháp
để xin chuộc lại 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ
;

 

    Ất sửu năm Tự Đức thứ 18 (1865)  Ông 53 tuổi.

- Tháng giêng, Cơ mật viện xét mật tâu của tỉnh Nghệ an về khoản dân lương với dân cỏ đuôi chó chưa yên. Tâu rằng : Họ với ta nghi ngờ nhau, bọn thần trộm lấy làm lo. Xin quan tỉnh gia tâm vỗ về khiến cho đôi bên được yên ḷng. Vâng xin chép ra giao tỉnh ấy biết mà lo liệu. -Cùng Phan Thanh Giản vâng sắc đến thăm phái đoàn Phú lăng sa, an ủi họ việc không được vào chầu. Bấy giờ tướng Pháp là Gia-lăng-di-y (Gentilly) phái người đi tàu thủy từ Ba lê (Paris) đến cửa Thuận an đưa thư xin triều yết cùng tâu việc định ước. Trên cho rằng triều yết là việc quan trọng, không thể cho một cách dễ dăi nên sai đi từ khước.

 - Cùng Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ tâu : Từ khi kư ḥa ước đến nay, bí mật chưa truyền bá cho bên ngoài nghe biết cho nên ở chốn nội cỏ không biết, động ḷng nghi hoặc. Xin giao cho quan ba tỉnh Vĩnh long, An, Hà sao 12 điều cũ đưa ra niêm yết để hiểu thị sĩ dân khắp nơi được biết cho họ yên tâm làm ăn, c̣n các việc khác xin từ từ bàn sau. Châu phê : Chép ra cho các tỉnh tuân hành.

- Can việc sai làng Lại bằng giă thuốc súng chậm trễ, bị phạt bổng 6 tháng. Dâng phiến tâu : Nay Bộ của thần tŕnh việc đăi thuốc trễ năi, vâng phê chuẩn thần được phạt bổng sáu tháng, Lê Bá Thận, Trần B́nh, Đoàn Văn B́nh đều được phạt 3 tháng. Thần cung kính xem, rất xúc cảm, rất sợ hải. Thật là độ lượng rất lớn, đức độ rất tột, muốn lấy đấy để đánh thức ḷng lo lắng của thần, đánh thức sự ngu chậm của thần vậy. Vả chăng, tội lệ là thứ mà t́nh đời rất sợ, ḷng thần cũng không khác thế, duy lần này thần đă nói là chờ khám nghiệm xong sẽ tŕnh lên. Khám xong các viên ấy nói là sẽ tŕnh ngay, chỉ có thần vốn ngu chậm, lo nghĩ hời hợt đến nỗi có chuyện trễ năi. Các viên ấy đă được tha thứ từ lâu, nếu thần quả có giấu diếm th́ những viên quan kia tất đă làm. Xin xét lỗi gốc có ư bao che, các viên ấy cho là thần trễ năi bị phạt cũng chẳng dám nói ǵ, chỉ có điều là thần lạm ké chức vụ đầu Bộ, đấy đều là tội của thần gây lụy cho người khác, ḷng rất hổ thẹn không yên. Ngữa xin ban ơn cho gộp 9 tháng phạt của ba viên kia thêm vào cho tội của thần, đó là lời tự đáy ḷng, thần không dám có chút màu mè nào mới dám mật tâu, cúi mọp xin chờ xoi xét ban ơn cho. Châu phê : Đă là đồng sự, làm sao không có lỗi ? Vậy đặc biệt giảm bớt số lượng (các chữ Tam trong tam nguyệt ở phiến đều có Tấu son tô thành chữ Nhất) 113.

- Bắt đầu đánh thuế nha phiến.  Được ban bộ sách : truyện Lư Bố, Lư Giáng, Bùi Độ.

- Tháng 2, Cơ mật viện tâu: Nay kính vâng Châu phê trong có khoản : Vĩnh Long, An Hà xa xôi cách trở, nay muốn phái người đem phẩm vật vào tặng giao hiếu, nhân dịp xem hư thực ra sao. Viện hăy tŕnh ngay. Kính vâng, bọn thần cùng bàn, xét thấy người Phú Lăng sa đối với ta không phải là chỗ để biếu xén, nay đang muốn nắm các tỉnh biên giới để bắt can phạm 114. Muốn cho đạo giáo được truyền thông là việc trong ư của họ. Dẫu có biếu bằng quà ngon tưởng cũng khó làm họ động ḷng, huống chi phái người ḍ xét măi chỉ khiến cho họ càng nghi. Phái viên Đặng Bá B́nh từng nói : Viên tham biện của họ là Vi Ân bảo là Phái viên đến thăm thường thường th́ ở đấy số người mộ nghĩa khá nhiều, ư của y th́ không phải là ta không làm cái việc dụ ngầm. Nay phái viên chưa về, lại phái đến thêm e chúng đang nghi càng thêm nghi, mối xích mích một khi đă mở ra th́ lại càng khó xử trí. Kính xin chuẩn y cho.

- Được ban một Kim khánh LIÊM - B̀NH - CẦN - CÁN hạng nh́, có tua. Kính Dụ rằng ban cho như thế để giữ ḷng làm việc đều nhớ đến 4 chữ ấy, thân thể cốt sao xứng hợp, lại làm món gia bảo lâu dài để giáo huấn con cháu chớ quên đem hết ḷng gánh vác việc trông cậy.

- Vâng mệnh cùng các đại thần luân phiên cầu mưa ở đàn Ngọ môn. Bộ Binh tâu : Nay căn cứ vào bản tâu của quan ở đạo Quảng Trị rằng Tri huyện Thành hoá là Nguyễn Duy Tự 115 xin đem binh đi giải quyết việc ở Trấn Lao bảo, nhân tiện ḍ ba châu mọi ở Lao cùng các việc khác. Vả chăng xứ mọi đang vô sự nên giữ cho yên tỉnh mà trấn giữ, há nên gây một náo động một cách khinh suất ? Nay đem binh đến ḍ xét không chỉ làm nhọc cho binh lính chịu lam chướng vô ích mà thổ dân sáng kiến 116 dễ đưa đến Kinh nghi sinh nhiều bất tiện. Xin tư cho quan ở đạo hăy triệt về. Kính xin chuẩn y cho.

- Tháng 3, cùng Phan Thanh Giản phúc tŕnh : Hoà ước qui định bồi tiền Tây 4 trăm vạn đồng, khấu thành bạc lạng là 288 vạn lạng chia làm 10 năm, mỗi năm hai lần 20 vạn đồng. Từ hai năm Tự Đức 15 và 16 đă giao được 79 vạn 4 ngàn 9 trăm 51 đồng, c̣n thiếu 5.419 đồng lẻ, thành lạng 3.635 lạng. Lại năm 17, có một kỳ 20 vạn đồng chưa giao, tiếp đó ban mệnh cho bộ Nội vụ dựa theo tiền Tây (bảy tiền hai phân) chế thành 1 đồng (một mặt khắc Tự Đức Thông Bảo, một mặt khắc 7 tiền 2 phân) đưa vào Gia định hỏi Phú soái nhận không, họ không nhận nên thôi.

- Giặc biển đốt phá cướp bóc các xă An lộc, Thành công, Lănh thủy ở cửa Thuận an, vâng phái 200 biền binh Tuyển phong đem đủ khí giới, đại bác đồn trú ở bờ biển cửa Thuận an. Giặc bể cướp ở Ấp An cư cửa biển Hải vân, phái 150 lính Tuyển phong, 12 lính Thần cơ đem đại bác trú đóng 2 cửa Hải vân và Chu măi để pḥng chận 117 . Tiếp đó, thấy giặc bể qua lại bất thường mà ven biển Thuận an lại quá rộng, việc pḥng bị khó chu đáo nên triệt số tuyển phong trú đóng ở đấy về rồi phái 60 lính Thần cơ, 200 lính thủy, 200 bộ binh, tùy nghi đóng ở các xă đông dân, chia đoạn ra nấp chận, lại cấp khí giới cho Đoàn kết 118 trú giữ.

- Quan bộ Binh tâu : Giặc bể hiện đang tản ra hải phận Thanh nghệ, thế rất tàn bạo mà số thuyền quân thứ thuê của người Thanh hiện đậu ở Đồ sơn cũng không được việc ǵ, tưởng nên ưu tiên cho nơi cần gấp đă, xin khẩn ra lệnh cho quan ở Thứ căn cứ t́nh h́nh ấy mà bớt ra, phái nhanh đến hợp với số binh thuyền nguyên phái của tỉnh Thanh, chung sức đánh dẹp. Kính xin mật sai quan ở Thứ là Nguyễn Tri Phương biết để lo liệu.

- Tháng 4, can việc giặc bể vừa đến ấp An cư cửa biển Hải vân cướp bóc, bị phạt bổng sáu tháng ghi vào sách. Can việc Đinh Đạo có con giấu nuôi ở nhà Pḥ mă Nguyễn Đ́nh Tứ, không phát hiện được, bị giáng 1 cấp lưu.

- Bộ Binh tâu : Hai chiếc tàu đồng trong đội tuần phía nam th́ chiếc B́nh dương chưa ra biển 119 chỉ c̣n chiếc Thụy ngục, quay bên này th́ mất bên kia. C̣n tàu tuần phía bắc th́ bốn chiếc Cự hải, Hải vân c̣n nằm lại cửa biển. Mặt biển Thuận an rộng, nếu mạo hiểm đi cầu may th́ không bảo đảm mọi bề. Gần đây việc mất binh thuyền đều là bị giặc biển ném chậu lửa, thùng lửa 120 gây nên. Thực ra chỉ tại v́ bác thủ không đắc lực, súng đại bác bắn không được xa. Vậy xin dựa vào sức chở của tàu tuần các tỉnh mà đặt thêm 3 - 4 cổ đại bác Oanh sơn, chọn kẻ trẻ, khoẻ từng rành trong việc diễn bắn đường biển 121 phái qua lại cửa biển diễn tập bắn đạn thật, một là để lính bác biết rơ sức súng, 1 là để binh thuyền rành quen tiếng súng tuần tập cửa biển. Nếu như giặc bể ở lâu trên biển, thế khó đừng được th́ mới th́ mới tư cho quan Chuyển vận sứ lấy tàu đồng cùng tàu tuần kết liên hộ tống đến cửa Thuận an như tàu tuần phía Nam đă làm. C̣n như tàu tuần phía Bắc, chưa có tàu đồng th́ nên chờ đă. Kính xin chuẩn y cho.

- Giặc bể cướp đồn Tư hiền, vâng phái 100 biền binh Tuyển phong, 2 chiếc chiến thuyền đánh dẹp gấp. Cùng Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ đem lính Thị vệ xét xử ty Cẩn tín mua ép hàng hóa của dân, vâng giao cho hai bộ Hộ và Binh tra xét. Trước đó, Ty ấy tuân chỉ, lănh nhiều tiền quan 122 chia đi đường thủy, đường bộ thu mua vật hạng.

- Cùng đ́nh thần tâu : Phủ hạt Ba xuyên của tỉnh Hà tiên cùng với Long xuyên, Kiên giang, địa thế kề nhau, ruộng đất ph́ nhiêu, lợi tức gạo muối đứng vào hàng đầu các tỉnh. Gần đây Cao man nhận là đất cũ cũng chỉ v́ lợi mà tranh vậy. Nay Man trưởng tên Ân lại cùng Phú soái qua lại, chẳng khỏi dựa dẩm để đ̣i khôi phục đất cũ. Điều mà Thị lang Lê Đ́nh Đức đă xin (dời tỉnh thành Hà tiên về dựng ở Sóc trăng của Ba xuyên) cũng là dựa vào h́nh thế của ta mà trấn áp dân man. Có điều là Pháp với ta sự thành thật tin nhau chưa có mà tù trưởng Man lại là kẻ được người Pháp giúp đỡ, nếu một mai có nhúc nhích ǵ thay đổi th́ tin tức  tuyên truyền ra dễ lấy ḷng nghi cho người, lại làm cho bọn mọi chóng nảy ḷng xấu, e chưa coi là ổn thỏa được.

Xin hăy để cho quan tỉnh ở đây tỏ thêm ḷng thân thiện, dần dần đem đất ấy dựng thành hào luỹ y như kiến thiết một thành tỉnh, phái lính sắp đặt muôn phần vững vàng nhưng chỉ tỏ cho có vẻ là để sửa rộng thành cũ, đừng phải gây ra tiếng tăm h́nh tích ǵ cả mà sinh ra điều nghi ngờ. Lấy đó làm chỗ pḥng giữ, b́nh thường th́ h́nh thế cũng đủ trông cậy, có thể ngăn hẳn sự ḍm dỏ từ bên ngoài. Nếu sau này có dời về xây dựng th́ nền tảng đă sẵn, có thể lo liệu được ngay, cũng không đến nỗi có chuyện trở ngại là việc chưa nhúc nhích mà tai tiếng đă bị nghe thấy rồi vậy. Kính xin chuẩn y.

- Cùng đ́nh thần tâu : Từ Hà tỉnh về phía Bắc, trong dân chúng chưa dùng tiền đồng, ḷng người cũng chưa có thói quen ấy. Đă ba lần bốn lượt triều đ́nh đă định chương tŕnh, phép tắc mà người dân bé mọn vẫn bám lấy thói cũ. Ấy là do ngày thường, giới chức Tổng lư không nghiêm cùng quan lại gần dân không gia tâm mở lối mà ra thế. Xin hăy đem những điều cấm, sức ra cho Tổng lư, phủ, huyện hiếu thị cho dân trong hạt rằng từ việc chi phát lương hướng cho tới nộp thuế, các việc cầm cố bán mua trước phải lấy tiền đồng chiết khấu rồi mới đến tiền kẽm, khiến cho dân biết tiền đồng là quư, vui vẻ mà dùng. Nếu ở chợ quán mua bán mà c̣n có kẻ nâng giá hàng, không chịu mua bán th́ Tổng lư phải nghiêm trách, giải quan trị. Hạn trong một năm là phải thông hành, không trở ngại nữa. Hăy đem điều đó hiếu thị cho dân biết. Hạt nào c̣n có tŕnh tệ ấy nữa, bộ Hộ phải đem ra xử phạt. Như vậy th́ lịch tŕnh sẽ có hạn mà lệnh tất thi hành được, tiền tệ lưu thông Nam Bắc không c̣n khác nữa. Châu phê : Chuẩn y lời tâu. Làm đi !

- Tháng 5, cùng các đại thần đến 3 cửa biển Chu măi, Tư hiền, Cảnh dương cùng xem h́nh thế, tâu xin giữ nguyên như cũ. Đồn Miếu đôi ở Tư hiền cùng các vọng lâu ở bến biển, lúc hữu sự th́ rút về phục chận ở lũy đài, c̣n bao nhiêu th́ chia ra pḥng giữ những chổ đáng nương cậy, c̣n đồn trên núi và hai đồn khác ở cửa biển th́ xin đ́nh việc tu bổ, xây dựng. Kính xin chuẩn y. Trước đó, kính vâng sắc dụ trong có một khoản : Ba cửa biển Chu măi, Tư hiền, Cảnh dương cạn hẹp, ở đấy đă thất thủ một lần do pḥng bị sơ sót vậy. Các đại thần Phan Thanh Giản, Đoàn Thọ, Trần Tiễn..., Nguyễn Hiên như thay nhau đến xem lại một lần, bàn nhau cho thoả đáng mới hợp ḷng Trẫm.

- Cùng hai bộ Hộ và Công tâu : Các tỉnh, đạo chia nhau đóng thuyền tải, chỉ có vài ba tỉnh tiền gạo đầy đủ, ngoài ra đều không có được bao nhiêu, chổ th́ xin thêm lính đi kiếm vật liệu, chổ th́ xin nâng thêm giá cho mua, sai mua, chổ th́ xin triển hạn đến tháng chạp hoặc tháng giêng sang năm, chẳng đâu giống đâu cả. Nghĩ nên tùy tiền gạo đầy vơi, giảm bớt 35 chiếc, c̣n lại phải đóng 40 chiếc, chia làm 3 đợt cho xong, nơi nào đóng được nhiều th́ tiếp tục lo liệu, cốt cho xong nội trong năm nay. Vua chuẩn y.

- Bộ Binh tâu : Kỳ này thuyền Thanh đậu tại các cửa biển xin được mua gạo cùng các thứ khác. Vâng chiếu theo giao kèo thuê mướn đă ghi rơ thời hạn hành tŕnh, phái viên ấy làm thế nào mà để họ được sửa đổi kéo dài thành tốn kém nhiều, xin để quan ở Thứ là Nguyễn Tri Phương sức cho phái viên tùy cơ bàn bạc cho thỏa đáng cùng nghiêm trách những người bảo lănh, khuyên các thuyền ấy mau ra sức đánh dẹp. Can việc chọn ngày tốt sửa chữa các tôn lăng, đốc suất lựa chọn không hợp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 5 nhuần, cùng Phan Thanh Giản tuân duyệt sớ tâu của Thị lang Nguyễn Uy. Các cửa biển ở Hải dương, thương thuyển tấp nập mà cấm chỉ thuyền Thanh th́ có ba điều hại, vẫy mời thương nhân nước Thanh th́ có ba điều lợi nên phải tâu lên. Tiếp đó lại tâu :  Bên ngoài phép tắc c̣n không khỏi bỏ sót kẻ gian, nhưng có cấm th́ kẻ gian có cái để sợ, chẳng hơn là không cấm hay sao ? Trước mắt, hiện nay mùa lúa mất măi, giặc bể chưa yên, cái ăn của dân, cái dùng của lính đang rất khẩn thiết, nếu nghe lời xin thông thương của họ th́ gạo sẽ ṛ rỉ ra ngoài, dân ta lấy ǵ mà dùng ? Huống chi giặc bể đang đói, thuyền buôn dựa đó mà kiếm lời to, bán lén cho chúng, chẳng khác ǵ mang lương thực trao cho kẻ cướp hay sao ? Kính xin chuẩn cho chép ra giao quan ở Thứ Hải an biết mà giải quyết.

- Bộ Binh tâu : Nay kính vâng xét các đời trước ban cho những người đỗ thi vơ, có tên gọi nào nghe sát và nhă có thể gọi được xứng nhất. Kính tuân vâng tra cứu Bắc triều trong khoảng Đường, Tống, Minh, Thanh có lập thi cử nhân vơ hoặc các khoa thi hội thi Điện về vơ thấy trong đó chỉ có đời Hiếu Tôn nhà Tấn là ban cho người đỗ đầu là Vơ cử cập đệ, c̣n lại th́ ban là Vơ cử xuất thân, cho đến Thanh điển th́ thấy có Nhất, Nhị, Tam giáp Vơ tiến sĩ hậu tuyển thủ bị. Lại tra đời Lê cũ, khoảng các năm Vĩnh Khánh 123 đặt phép thi Bác cử, người đỗ được ba trường là Tạo Sĩ. Nay vâng xét rằng những người dự trúng giáp đệ kỳ phúc thí bên vơ xin đổi tên là Vơ tiến sĩ (lúc đầu bàn là Vơ sĩ) để có phân biệt - Xin ban chỉ cho làm như thế để sắp tới mở khoa Vơ tiến sĩ.

- Cùng đ́nh thần tâu : Đạo triệu ḥa 124 gốc ở Chí thành nhưng phải chờ lâu mới rơ, không phải là muốn được trong sớm chiều . Chỉ có Hoàng thượng một ḷng kính cẩn siêng năng mới đón được sự giúp đỡ huyền nhiệm. Bọn thần lớn nhỏ đang rửa tâm đổi trí, cung kính hợp sức làm một để thực ḷng phụng sự lâu dài, mỗi mỗi công việc đều sửa trị hợp ḷng dân để cho H́nh với Thanh cảm nhau, vời nhau hầu mong sự đáp ứng của Tự nhiên. Đến như các phép cứu hoang 125 đều đă thi hành, những ǵ có thể đem ra chạy chữa cho dân đói đều không c̣n sót cách nào. Xin hăy sức cho các địa phương thừa hành thật lực : hoặc là kiếm việc làm cho dân nghèo, hoặc là lo phát chẩn. Những đường sông bị ứ lấp th́ khơi ra có thể dẫn nước vào ruộng, khơi cho sâu có thể dựng xe nước để tưới, hoặc đắp đập đê để ngăn nước mặn để bảo vệ nhà nông khiến lũ lụt hay hạn hán không gây được tai họa. Đến mùa cày cấy th́ xét kỹ nông dân, như không có giống má hoặc trâu ḅ, cày cuốc th́ chi của kho giúp đỡ khiến khỏi mất thời vụ mà cái ăn của dân cũng thơ thới vậy. Kính xin cho chép gởi trong ngoài.

- Can việc đă cùng đ́nh thần không xét cử Viên ngoại lang Lê Văn Duyên, bị giáng hai cấp lưu.

- Tháng 6, vâng Dụ : Việc quân ở Hải an đă lâu mà chưa kết thúc, trẫm đă thân chế sắc dụ khích lệ dốc sức, nay đặt phái Thượng thư bộ Binh sung Cơ mật viện đại thần kiêm quản Khâm thiên giám, Chưởng Tập hiền viện Trần Tiễn ..., cầm cờ tiết đem Dụ đến giữa ba quân tuyên bày cho long trọng sự thể mà nghiêm quân chính. Xưa Bùi Độ 126 tự xin đi vỗ về Hoài tây mà nhưng công rực rỡ, trẫm rất khen phục. Há nay không có người như thế ư ? Khanh là đại thần của nước, được chú trọng đă lâu, biết rành phép tắc, điều khiển Hạ quan 127 cơ nghi thông thạo, có ḷng báo đáp, khẳng khái nguyện làm, hâm mộ hiền nhân, rất xứng ư trẫm, lần đi này cho phép tùy nghi. Kẻ ṭng sự từ Đề đốc trở xuống, thấy đích xác ai có tài năng hay không, quan trọng th́ tâu xin thưởng phạt, c̣n tầm thường lỗi nhẹ, nếu viên chức lớn th́ răn trách, quản vệ trở xuống th́ trừng trị. Có công nhỏ th́ cho phép chi tiền bạc ở tỉnh mà thưởng, thể theo ư trẫm, đức trẫm mà tuyên cáo như thế nào cho tướng sĩ phấn khích thêm bội phần, 3 quân một ḷng dũng cảm để việc diệt giặc sớm xong, khỏi phụ ḷng trẫm đặc biệt trí ư.

 Lại cho phép xét kỹ quân t́nh, thế giặc, v́ lẽ ǵ lâu nay chậm chạp, với nay làm thế nào để thắng nhanh, nếu xác định được mưu toan có thể vạn toàn th́ một mặt mật bàn cùng Tổng thống Nguyễn Tri Phương, Tham tán Phạm chi Hương, tùy cơ lo liệu ổn thỏa cho hợp với công việc, một mặt viết sớ đệ nhanh về tâu. Nếu chưa dám đệ lên, tất là c̣n đợi trù tính chín chắn th́ cứ dựa sự thực về tâu ngay đợi chỉ. Đi về hạn trong một tháng  để ta khỏi trông, có cần mang theo thuộc ty mấy người th́ cho phép chọn xin tùy phái. Lại truyền chỉ cho bọn Nguyễn Tri Phương ai nấy hết sức trù liệu làm sao cho việc sớm xong, đừng để thiếu sót thua cả trước kia là được. Lại vâng Châu phê: sao ra rồi bái mạng đi ngay.

- Dâng phiến tâu : Nay xin chuẩn cho thần trước hết đến quân thứ Hải an công cán. Xin nội các soạn giao cho một ấn Khâm sai quan pḥng để gặp lúc phải dùng. Lại thấy số bộ thuộc của thầy có Viên ngoại lang Phan Khắc Kiệm, Chánh bát phẩm Lê Chánh là người siêng năng cẩn thận, chữ viết đàng hoàng xin cho đi theo đường dịch trạm để đến làm việc. Kính xin chuẩn y cho. Lại vâng Châu phê : Cấp lộ phí cho quan Khâm sai 5 lạng bạc, Phan khắc Kiệm 3 lạng, Lê Chánh 2 lạng. Lại vâng Châu phê : Bọn Hoàng văn Tuyển bộ Binh cùng lo liệu công việc của Bộ, ngày đêm không rời. Việc ở giám  128 giao cho Phạm Phú Thứ quyền kiêm quản.

- Tháng 7, ra Hải dương, thấy dân đói đến 8-9 ngàn người, có người chết đói. Thương lượng trích kho tỉnh 3.000 phường gạo giao phủ huyện phát chẩn. Một mặt phát, một mặt dâng sớ chịu tội.  Vâng Chỉ cho là v́ phải cứu gấp nên tha tội. Cho phép ra lệnh kẻ giàu có, các quan phủ, huyện, tổng, xă, lại, biền chia nuôi cùng cấp sang tỉnh khác v́ tỉnh ấy đói lớn, khoản gạo 30.000 phương để phát chẩn. Quân thứ Hải ninh khôi phục được thành Hải ninh, cắm cờ đỏ báo tiệp 129 . -Can việc các Đề đốc Hoàng Thành, Tôn Thất Đính 130 ở quân thứ Hải an, vin cớ đau ốm, tự tiện bỏ về, không tuân quân pháp trở lại, bộ giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 8, từ Hải an về, vâng đem hiện t́nh của quân thứ ấy tâu rơ từng việc. Lại tâu : Đường cảng ở Thanh nghệ trước đă nạo vét nhọc công và tốn tiền rất lớn, từ khi ngưng vận tải đường sông th́ trong đó có đoạn lấp, xin tiến hành khơi ḍng sâu như nhau cho cả công lẫn tư đều lợi măi măi. Châu phê : Chuẩn y cho quan hai tỉnh ấy khám rồi khơi ḍng.

- Tháng 9, Cơ mật viện bàn, tuân mệnh viết thư khước từ việc nước Y pha nho phái A Răng Đa đệ thư xin cho làm Lănh sự Đà Nẵng.  Cùng bộ Lại tuân xét lạc quyên các người làm việc thật thạo việc chữ, tính toán, soạn thảo giấy tờ, vơ nghệ đáng bổ phẩm hàm văn, vơ, lệ, dựa theo Bộ, Tỉnh, Doanh, Vệ tŕnh lên 131 .

 

Vua Tự Đức và các quan đại thần (tranh của Bohin,  collection Giraudon)

 

- Tháng 10, đ́nh thần vâng đem các cuộc đất lần lượt cùng chọn đại cát cuộc Vạn niên cơ. Châu phê : thưởng gia 1 cấp . Vâng tuân ân chiếu nhân Vạn thọ Khánh tiết, được khai phục hai cấp. -Can việc cùng triều đ́nh duyệt trễ năi các khoản tŕnh bày của Vơ Trọng B́nh, tổng đốc An Tĩnh, bị giáng 2 cấp lưu. - Vâng sung làm Độc quyển kỳ thi Nhă sĩ, một người đạt cập đệ Đệ tam danh 132 là Đặng văn Kiều, người Hà tĩnh. Bốn người Đệ nhị giáp Nhă sĩ : Nguyễn Phiên quê ở Hà Nội, Nguyễn Văn Trang quê Hải dương, Phạm Duy Đôn quê Quảng b́nh, Nguyễn Đức B́nh quê Hà tĩnh. Vâng Dụ trong có khoản : Lần này các quan chấm thi phải khai duyệt lâu ngày, đều có chút nhọc nhỏ trong việc đọc quyển nên thưởng cho Thượng thư bộ Binh sung Cơ mật viện đại thần, Kiêm quản Khâm thiên giám, Tập hiền viện là Trần Tiễn ... 4 Mỹ kim tiền, 1 chiếc có tua. Giao cho Bộ chọn ngày để ban yến 1 bữa ở Bộ đường cùng ban thư để tỏ sự ưu đăi đặc cách.

- Được ban 2 bài thơ ngự chế như sau : 134

Ôm mái chèo xui nhớ nước sông 135

Phẫu đầy luống thẹn mộng cho không

Ngh́n vàng xương ngựa mua nào tiếc ? 136

Ngỗi cung tấp nập vạn anh hùng 137

 

*

*      *

 

Mưa gió dầm dề ngại bước chân.

Vỗ đùi 138 Hàn Phạm 139 tiếng ca ngâm 140

Mười phần như quả năm phần được

Trinh cán 141 lo chi chẳng có phần ?

 

- Dâng phiến tâu : Nay Giám của thần tuân vâng lời phê trước đây dặn các việc : Hàng năm cứ đến kỳ là chiêm nghiệm, từ mồng một tháng giêng đến cuối tháng chạp đều tư cho quan Phủ tŕnh lên các khoản ứng nghiệm hoặc không, xin kính vâng kê ra dâng lên. Giám của thần đă sức cho thuộc ty dựa theo kỳ mà chiêm nghiệm, đăng kư xong, đến năm sau gom các bản đă chiêm nghiệm, đă hơn 3-4 năm, không có khoản nào xác nghiệm cả. Thần trộm nghĩ rằng các sách đă chiêm của nước Thanh ở gần Bắc cực so với ta ở phương Nam phong thổ không đồng cho nên sách có câu : “ Năm phương đều có tính, ngh́n dặm chẳng cùng vẻ”. Nếu đem những điều các sách đă chiêm mà chiêm lại th́ có nhiều sai dời không nghiệm đúng được. Xin ngưng việc gom các bản chiêm nghiệm để khỏi vấy bụi 142 . Kính xin chuẩn y cho.

- Cùng Đoàn Thọ tâu : Nay vâng Sắc trong có khoản nói : Nay hăy phái người có khả năng viết thư, tŕnh bày thành thật t́nh thế, xin đem ba tỉnh Vĩnh long, An hà đổi 3 tỉnh Định Biên, Định tường th́ đôi bên đều yên, như họ không nghe theo th́ thêm một hạt Định tường, cốt lấy lại được Định Biên, tuy khó nói ra cái thế bất đắc dĩ ấy. Bọn thần trộm thấy một hạt Gia định đất hiểm yếu, lợi to lớn, bọn họ không chịu nhả ra đâu. Vạn nhất mà ta đắc lợi th́ đất đai h́nh thế béo gầy, thuế má qua lại ta không được ǵ, chỉ nhận tiếng suông. Huống chi gần đây Phú soái cùng hai tỉnh Long giang sự t́nh có phần lủng củng 143 nói không ăn lời, chẳng khỏi cho rằng ba tỉnh của ta lân cận với Man có thể v́ đấy mà xảy ra chuyện lôi thôi. Lại nữa, dân ba tỉnh Long An Hà kinh hải nhiều hơn một bậc, sợ không lấy ǵ làn vững ḷng người, xin hăy từ từ mới làm việc ấy được. Châu phê : Tuy tính quẫn nhưng cũng nên liệu sao cho đúng t́nh thế.

- Cùng đ́nh thần tuân cử Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản, Thượng thư bộ Hộ sung làm Kinh lược đại thần Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên. Cùng Đổng lư Trung quân Đoàn Thọ, Thượng thư Nguyễn Văn Phong cung vâng đem kết toán số thợ Dương xuân từ mồng một tháng này đến cuối tháng, hiện đă làm được bao nhiêu sở, sở nào đă xong cùng sở nào công tŕnh ước chừng được mấy phần mười, cùng vật liệu đă mua sắm, chưa sắm ra sao, kê ra tŕnh lên. (Từ nay về sau đến cuối tháng đều làm theo lệ ấy) .

- Tháng 11, cùng Phan Thanh Giản, Đoàn Thọ, Phan Huy Vịnh, Nguyễn Văn Phong duyệt xét các bản điều trần của Phạm Phú Thứ, Nguyễn Chánh, Lê Bá Thận theo từng khoản mà lần lượt tŕnh lên. Châu phê : Cái nào nên chép ra th́ lo chép, chớ để sót

- Cùng Phan Thanh Giản dâng phiến tâu : Tháng 12 năm trước, bộ Công của thần đă xin cho quan địa phương sức xuống các viên phủ huyện chiếu cứ các xă thôn trong hạt có các hộ buôn bán ở lâm phận, người nào muốn lập hộ bán gổ, đốn nộp cùng định hạn chở nộp th́ thưởng bằng chức hàm, gia cấp th́ tŕnh lên. Kính vâng phê giao cho bọn thần duyệt rồi phúc tŕnh.

Bọn thần đă vâng hỏi, xét nghĩ : Cây gỗ là thứ nhu cầu cần thiết mà lập hộ ḥa măi 144 cần có t́nh người th́ mới thực có hiệu quả. Nay xét việc lập hộ làm gỗ mà qui định đến nộp bao nhiêu, hạn cho làm hai năm mới được cấp bằng thí sai là việc phiền phức khó khăn, chưa chắc ḷng người vui vẻ t́nh nguyện. Huống chi Tổng lư thúc lính, trưng lương niên hạn đă đủ mà lệ không thưởng cấp ǵ, nay đem những điều ấy mà cam kết, bảo đảm với họ chuyện làm gỗ nếu họ được thưởng hậu có quá mức th́ nghĩ cũng không thỏa đáng vậy. Nay nguyên Khâm phái 145 Nguyễn Lâm dâng tập xin thôi cấm khai thác thiết mộc, giao cho đ́nh thần xét duyệt, vậy việc ấy xin giao cho đ́nh thần xét nốt cho được thỏa đáng. Kính xin chuẩn y cho . -Can việc thuộc ty làm lư lịch vơ biền sót không truy ra được, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. Can việc cứu xét Hoàng Văn Vĩnh đưa tên Thiệu đến trễ, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

Kênh Vĩnh Tế nối liền Châu Đốc và Hà Tiên

 

- Tháng 12, xong việc vơ công quân thứ Hải an. Cùng Đoàn Thọ tâu : Nay vâng duyệt về thế giặc và t́nh h́nh biên giới của tổng đốc Vĩnh long Trương Văn Uyển và tổng đốc An Hà Phan Khắc Thận, bọn thần trộm nghĩ 3 tỉnh ấy lẽ loi mà Cao man đă bị Phú lăng sa bảo hộ vậy hăy chịu lép vế để họ yên ḷng. Hăy ngăn chặn biên giới, như thấy có kẻ lấy danh nghĩa nào đó vào địa giới của ta th́ bắt giao để dứt mối nghi ngờ của họ. C̣n tên Bà Đồ là dân Miên mới qui thuận th́ mặc kệ cho đi hay ở tùy ư và giục luôn thổ tù Tôn Mạnh hăy sớm trở về đất Miên mới có thể cắt đứt sự nghi ngờ mà đỡ lo 146. C̣n như Thất sơn, năm trước đă lập thôn, đánh thuế, đất ấy nằm vào khoảng giữa hai tỉnh An Hà, lại có sông Vĩnh tế 27 là ngạch cửa chận chắn đều là đất của ta, người Miên nhờ người Phú (Pháp) đ̣i lại. Đó là lời đ̣i trái ngược với sự liệu định của tỉnh Vĩnh long mà nước Phú chưa từng nói rơ, nếu ta nêu ra trước, e sẽ bị ḍm dỏ cạn sâu hoặc có làm chuyện ǵ khác nữa. Ḷng dạ quân Miên hăy cứ để yên chờ họ có nói ǵ đă, rồi hăy tùy cơ đối phó. Kính xin chuẩn y sao chép ra cho quan Kinh lược Phan Thanh Giản và quan tỉnh lo liệu.

 

 

CHÚ THÍCH :

 

59. Tĩnh man : mọi không nổi loạn, phân biệt với ác man.

60.Kinh thú : lính Kinh kỳ đồn thú ở địa phương.

61.Trung bảo : lính bảo vệ miền Trung. Cũng như Kinh thú, các lực lượng này  nhằm pḥng ngừa ư đồ ly khai của địa phương.

62. Có lẽ thí nghiệm này thất bại. Tuy phản ánh tính ngây thơ nhưng cũng tỏ được quyết tâm táo bạo nhằm đánh tàu Tây.

63.Lê thuyền : thuyền thường không trang bị ǵ, tương tự kiểu gọi Lê dân (dân thường).

64.Ỷ đốc : chữ quen dùng trong ngôn ngữ. Thực ra là ỷ giác, chổ pḥng thư hổ tương như trâu rừng, dựa sừng nhau hoặc hai chiếc sừng dựa sức nhau.

65.Bắn bông : bắn cho có bắn chứ không cốt để trúng đích. Có lẽ đây là tiếng lóng của con nhà lính (tác giả dùng từ hoa bác). Trong nghề kéo sợi, người ta dùng cung bật măi trong bông vải, mượn sức rung của dây cung làm cho bông tơi ra, dùng đấy làm con cúi mới kéo nên sợi được. Lẽ ra phải dùng chữ xạ nhứ, nhưng tác giả cố ư tinh nghịch xài tiếng bồi, cũng như Nguyễn Công Trứ viết Tổ tôm tên chữ gọi Hà sào (hà : tôm, sào : tổ) nhưng thực ra tổ tôm tên chữ là tụ tam (bộ ba văn - vạn - sách kết thành một tụ) .

66. Chế liệu : đại bác của ta lệ thuộc tŕnh độ nạp đạn, do đó việc nạp đạn được gọi là chế biện, chất lượng và hiệu lực tùy người bác thủ.

67. Tuyệt vời : dịch ư mấy chữ “động chúc cơ nghi” (đúng cơ hội ... động pḥng hoa chúc !) .

68. Bến cát : dịch tạm từ sa chữ (dăi nước cạn có đáy cát nằm ven sông, biển) .

69. Thiết long : rồng sắt, chỉ số xích sắt thả ngầm để ngăn tàu địch.

70. Chính khí đạt nguyên : thuốc trị cảm cúm.

71. Sắt tây : nguyên văn Tây dương thạc thiết (sắt chín của Tây).

72. Cáp châu : tên này có vẻ không đúng với tên địa phương (tương tự trường hợp chú thích 56). Rất có thể tên chính thức là Băi Hến, Băi Ṣ hoặc Băi Nghêu.

73. Bảo đại định công an dân ḥa chúng thượng tướng quân : tên đặt cho một loại súng ngụ ư gửi gắm ước vọng : viên thượng tướng quân giữ nghiệp lớn, nên công đại định, yên dân chúng (không nổi loạn).

74. Trượng = 10 thước = 100 tấc = 1.000 phân = 3m,2 ; Dặm = 180 trượng = 576 m.

75. Tỉ giá qui định dưới thời vua Minh mệnh : 1 lạng vàng = 5 lạng bạc.

76. Trăm đồi : nguyên văn bách đôi, có thể dịch trăm đống, trăm đồi, trăm g̣. Trăm chỉ là cách nói chỉ toàn thể, chứ không xác định số lượng cụ thể chính xác. Dịch như thế để giữ vẻ. 77. Tuyên ủy : nói lên lời vỗ về, nhân danh vua.

78. Diện sắc : vua hỏi trực tiếp.

79. Kỹ nghệ : nghĩa cổ, tương đương  với nghĩa kỹ thuật ngày nay.

80. Hỗ giao : trao đổi lẫn nhau ḥa ước mỗi bên đă kư.

81. Hứa vội : nguyên văn “Khinh hứa”, chỉ hứa mà chưa cân nhắc kỹ và không đủ thẩm quyền.

82. Về chầu : nguyên văn “quí cận”, tức về gặp riêng vua, khác với chầu là gặp chung theo lịch thị triều.

83. Diện phúc : tŕnh bẩm trực tiếp vua.

84. Kho noa : chữ noa cũng có nghĩa là kho, tức là dùng thừa một chữ. Rất có thể tác giả muốn xài chữ caisse noire (quỹ đen, quỹ riêng) nghe cho ngộ ?

85. Thượng phương : viên quan chuyên làm đồ dùng hoặc chế thuốc quí dành riêng cho vua. Dần dà về sau, sản phẩm ối đọng quá khỏi chế nữa, chức quan nọ cũng dẹp luôn, hai chữ đó trở thành chỉ kho hàng ối của vua.

86. Ứng cử : chỉ người dự thi Hương. Họ được phép tŕnh bày công khai quan niệm và nhận định của ḿnh trong bài văn sách ở trường thi. Nếu hỏng họ được Tú tài, nếu đổ họ trúng Cử nhân.

87. Tiện nghi hành sự : nghĩa cổ, làm việc thế nào tiện cho lẽ chung, hợp với t́nh riêng (tiện ư công, nghi ư tư).

88. Dịch âm : Cổ vân : Sinh ư tam sự chi bản như nhất đại nghĩa cố chiêu nhiên,

Ủy chí nan đào dật,

Đại đàn cơ tố xan.

Ḱnh thảo đăi phong tật,

Cẩu đạn hành lộ nan.

Thoát tỉ giao thùy tuất

Cao đàm dữ hùng biện,

Tất cánh quai kỳ thực.

Hà như tuyệt tư ư.

Chuyên niệm tư thần bật.

Cổ nhân kiên trọng phụ

Lợi độn cự tiên tất

Duy dĩ thành khổn phu.

Quỉ thần tự khả chất.

Bạo hổ do độ hà,

Cuồng ngạc diệt tỉ thất.

Thẩn phù bĩ hữu tri.

Hà hoạn hồ cưỡng phất

Gia danh, nhân sở hiếu.

Chí lư, nhân sở khuất.

Thiện ngôn, nhân sở phục

Nghĩa khí, nhân sở truật

Thiết thạch chung bất di,

Khê hác yên năng dật ?

An nguy tại thử cử

Khẳng tích kinh luân thuật

Vô ngôn dĩ mặc hội,

Niên lai cửu thân mật .

89. Đạo nghĩa thứ nhất : chỉ vua tôi trong đạo Tam cương (Vua tôi - Cha con - Vợ chồng) .

90. Của tin : nguyên văn ủy chí. Sai sứ giả đi giao thiệp tức là ủy nhiệm cho sứ giả ấy làm con tin (chí) và trong thực tế lịch sử, sứ giả thường bị giữ làm con tin khi cần.

91. Đường dài, gánh nặng : chỉ  nhiệm vụ của kẻ sĩ, của người quân tử trong đời là : gánh nặng mà đường xa, trọn đời mong mỏi, đến chết mới thôi (nhiệm trọng nhi đạo viễn, chung thân bất quyện, tử nhi hậu dĩ - Giả Nghị) .

92. Hùm dữ, sấu điên : Ám chỉ thực dân Pháp và Y pha nho, tham lam, hung hăn. Khuyên sứ giả cảnh giác.

93. Đối phương... vật nài : thực dân biết thế yếu của ta, ta phải chấp nhận kiên tŕ (nói dai, nói dài, tránh khoan nhượng).

94. Tài tế thế : nguyên văn “Kinh luân”. Ngụ ư của vua Tự Đức : đây là dịp thi thố tài Kinh luân, nếu không thi thố th́ tài ấy “chết” một cách đáng tiếc.

95. Mang bụi : nguyên văn “trần phụ”, ư nói ngượng ngùng như bị lấm láp khó coi (với quí đại thần toàn quyền, măo cao áo rộng, cách nói đó rất phong phú h́nh tượng !)

96. C̣ măn Đăng : phiên âm chức vụ Commandant (thiếu tá); Hà Bá Lư: tên Pháp là Aubaret.

97. 7 tiền 2 phân : đơn vị đo trọng lượng theo Tàu. 1 tiền = 10 phân = 3,75 gam. Trọng lượng đồng bạc hoa xoè bấy giờ 7 tiền 2 phân = 27 gam. 1 tiền tức 1 chỉ trong đơn vị cân vàng.

98. Định man : ở những nơi dân thiểu số nổi dậy, triều đ́nh càn quét diệt xong ác man, phiến man, số đàn ông c̣n lại được coi là định man, bắt vào lính. Mặt khác, v́ pḥng xa, số mọi ở xa cách vùng nổi dậy cũng bắt luôn, đấy là tĩnh man.

99. Trấn Lao Bảo :tiền thân của địa danh Lao bảo. Dưới triều Nguyễn, tội nhân án nặng bị đưa về giam ở Kinh (Tôn Thọ Tường : Trải 72 trạm tới Kinh : án thi thế người khác), một số khác đưa đi an trí ở Trấn tức là đưa ra Trấn Lao. Ở đấy có đắp thành đất nhỏ, thấp (bảo) cắt lính canh giữ, do đó gọi là Trấn Lao bảo. Do việc quản thúc bằng bảo (thấp) nên không lập được nhiều sơ, thành ra lâu ngày giảm bớt chữ Trấn. Cứ thế thành quen.

100. Khẩn :Vỡ ruộng. Chữ này không có trong nguyên văn nhưng lại có dấu xoá c̣n nhận ra được nguyên vẹn, chỉ có đều là chữ bị xoá viết là      (bộ tâm) có nghĩa là thành thật (thành khẩn) trong khi đáng lẽ phải là bộ thổ       (vỡ hoang) phải chăng v́ viết nhầm nên xoá đi rồi để đấy chờ giấy khô (cho khỏi nhem) để chữa nhưng quên ?

101. Thế nghiệp : sản nghiệp đời đời, được phép lưu truyền cho con cháu.

102. Nổi dậy : dịch lấy ư. Nguyên văn nói hợp cách hơn : hoàng tŕ xuẩn lộng (ngu xuẩn đùa nghịch bên bờ ao) .

103. Chổ này chừa trống hai chữ, v́ hai khả năng : a/ có nghĩa xấu, nói ra xúc phạm, mang tính... trù ẻo. b/ người viết khó đọc, người chép bó tay, quên hỏi lại hoặc sợ đánh giá kém khả năng nên giả quên (Người dịch nghiêng về khả năng thứ nhất) .

104.Đáng tiếc : dịch tạm hai chữ tiết tiết, quá đỗi hàm súc : a/ không đáng ǵ b/ không gấp c/ đông, nhiều d/ tranh nhau ồn ào. Cả 4 nghĩa đều đắt. Hai vị đại thần này đi sứ kư một hiệp ước theo ư đồ của kẻ quá mạnh đến nổi lệnh vua là “ năn nỉ cho họ cảm động !”. Trong t́nh thế ấy, dầu không đạt kết quả vừa ư th́ cũng là chuyện ngoài ư muốn, thế mà các khoa viên nhao nhao buộc tội đưa đến án trảm giam hậu, hay đánh bằng gậy. Đối với đại thần mà buộc tội đến thế, chỉ v́  quan nhỏ ghét quan to, bọn tiểu nhân được thế ăn nói. Cần lưu ư là những việc cướp đất, cướp vợ, làm khó dễ thương mại v.v. dứt khoát là những chuyện có thật, hai cụ Phan và Trần không thèm hài hạch nhưng có sẵn để viện dẫn khi cần, chứ không dễ nói vu vơ với vua.

105.Vứt ra chợ : nói bóng nghĩa chữ xử tử (xưa xử tử tội nhân thường thi hành ở chợ để răn đe, nên việc đó thường là “truyền cho chính pháp thị tào”) .

106. Thú : chức đầu ngành (thái thú), hai cụ Phan và Trần đều đứng đầu bộ.

107. Kiết đỗ táo cạnh : Kiết : tố cáo điều kín đáo của người khác, đỗ : vu vơ, bộp chộp, không dựa cái ǵ cả, táo cạnh : hớp tớp tranh quyền the, bất chấp liêm sỉ, đạo lư.

108.Thưởng không vượt thời : thưởng những thứ không có giá trị lâu dài (rượu, vải v.v...) .

109. Khí điều : vũ trụ không xáo trộn. Triết lư nho gia cho rằng trong đất có một khí bao trùm, nhờ khí ấy mà mọi sự ổn định, khí ấy mất điều ḥa là mọi tai biến xảy ra.

110. Ḥa : nho gia quan niệm “đạo” của vũ trụ là Thái ḥa, đạt được Thái ḥa th́ “trời đất mới yên vị, vạn vật mới sinh sôi nẩy nở được” (trí trung ḥa, thiên địa vị yên, vạn vật dục yên - Trung dung) .

111.Nên lưu ư là lời phê này chỉ dùng chữ Ta (dư) chứ không hề dùng chữ Trẫm (ra điều tôn quí) mặc dù hai vị đại thần này phê phán khá nặng nề, bóc trần những thói nhỏ mọn của nhà vua.

112. Bừa cỏ đuôi chó : loại cỏ cao 6-7m, rất hại lúa, người ta trừ bằng cách bừa cả đám lúa, trừ được cỏ nhưng hại lây cho lúa không ít. Tác giả dùng h́nh tượng đó để chỉ việc tàn sát giáo dân (vừa mất dân, vừa lầm dân lương).

113. Dấu ngoặc đơn chổ này do người dịch thêm vào cho hợp văn cảnh (lẽ ra ḍng chữ này phải viết nhỏ để cước chú nhưng có lẽ thư thủ lơ đễnh) .

114. Can phạm : có lẽ ám chỉ số lănh tụ kháng chiến cùng nghĩa quân (?).

115. Nhân vật này có thể chỉ tên Nguyễn Duy, c̣n chữ tự có thể là do chữ đi cùng với chữ thỉnh. Tự thỉnh có nghĩa là tỏ ḷng xin. Vậy phải tra ở các tư liệu khác mới xác định là Nguyễn Duy hay Nguyễn Duy Tự.

116. Sáng kiến : nghĩa cổ: việc hôm qua chưa từng thấy mà hôm nay bỗng lại thấy.

117. Chi tiết nhầm lẫn đáng ngạc nhiên : Hải vân không hề có cửa biển, Chu măi chỉ là mũi đất. Hay là muốn nói Đà nẵng chăng?

118. Đoàn kết : lính hương dũng của mỗi làng.

119.Ư nói chưa đi biển lần nào nên không đảm bảo việc sử dụng.

120. Chậu lửa, thùng lửa : dùng chậu, thùng, chứa giẻ tẩm dầu, đặt vào quang, đốt lên ném ra làm vũ khí.

121. Đường biển : chữ Hán là Hải tŕnh, mà Hải tŕnh lại cũng là tên làng gần cửa Thuận an, do đó ở đây có thể mang nghĩa : những kẻ đă từng diễn tập đạt yêu cầu ở băi bắn Hải tŕnh.

122.Tiền quan : tiền của nhà nước (dịch tiền công hay tiền kho đều dễ bị hiểu lầm).

123.Vĩnh khánh : thời gian từ thời Vĩnh tộ (Lê Thần Tông) đến Vạn khánh (Lê Huyền Tông) khoảng 1618 - 1720.

124.Triệu ḥa : rất ḥa. Một lối nói cho lạ, thay chữ Thái ḥa của nho gia. Với họ, H̉A là chỗ đạt đạo của thiên hạ. Muốn có H̉A, phải có cái gốc là TRUNG. Muốn TRUNG phát triển nên H̉A phải có yếu tố THÀNH. Chuỗi liên hệ đó như sau : Mừng, giận, buồn, vui... khi chưa phát ra th́ là TRUNG, phát ra đều trúng nhịp (THÀNH) gọi là H̉A. TRUNG là gốc lớn của thiên hạ,  HOÀ là chỗ đạt đạo của thiên hạ (Hỉ, nộ, ai, lạc chi vị phát vị chi TRUNG, phát nhi giai trúng vị chi H̉A - TRUNG dă giả thiên hạ , chi đại bản dă. H̉A dă giả thiên hạ chi đạt đạo dă ... Trung dung). Từ cơ sở lư luận đó h́nh thành hệ thống nhân quả : Cách vật  ® Trí tri ® Thành ư ® Chính tâm  ® Tu thân  ® Tề gia ® Trị quốc  ® B́nh thiên hạ (Đại học).

125. Cứu hoang : cứu văn nạn mất mùa .

126. Bùi Độ : nhân vật lịch sử Trung quốc, làm quan đời Đường Hiển Tông (866 - 821) được phong đến Tấn quốc công tiêu biểu cho người quân tử đạo Nho. Tính hăng hái, can đảm, cương trực, có nhiều quân công. Cuối đời, gặp lúc hoạn quan chuyên quyền, ông quay lưng với chính trường, ngao du xướng họa với Lưu Vũ Tích, Bạch Cư Dị .

127. Hạ quan : chỉ bộ Binh. Theo thuyết Ngũ hành, mùa Hạ cũng như bộ Binh đều thuộc hành Hỏa.

128. Giám : Khâm thiên giám .

129.Cắm cờ đỏ : nguyên tác chỉ nói “chu kỳ báo tiệp”, cho phép hiểu : a/ cắm cờ đỏ trên mặt thành báo hiệu thắng lợi ; b/ cho trạm phu cầm cờ đỏ chạy về Kinh báo tin thắng lợi.

130.Tôn Thất Đính : cha của ông Tôn Thất Thuyết, về sau bị đày đi Haiti, chết trên tàu.

131.Đoạn văn này tối tăm, người dịch hiểu như sau : Thực chất đây là vụ bán chức lấy tiền bỏ kho (đặc biệt là nhu cầu xây Vạn niên cơ !) để tránh chữ “bán”, cho đỡ ngượng nên nói quanh co ra như thế.

132.Cập đệ Đệ tam danh : tương đương Thám hoa .

133.Tương đương Tiến sĩ xuất thân.

134.Dịch âm :

Mỗi hoài châu tập tế xuyên tư (ti)

Doanh phẩu do tàm mộng lại tŕ

Bất cẩn thiên kim cô tuấn cốt,

Ngỗi cung nhất trúc chúng anh tùy.

*

*        *

Phó lâm tuân vũ thượng đồn cao

Hàn Phạm ca hi phủ bệ lao

Bạt thập nhược năng chân đắc ngũ

Khởi vô trinh cán tận phong tao.  

 

135.Nước sông : dựa ư Mạnh tử : Dân như nước, chở được thuyền mà cũng lật được thuyền (dân do thủy dă, năng tải chu việc năng phúc chu); thuyền ngụ ư ngôi vua.

136. Ngh́n vàng xương ngựa : Chuyện ngụ ngôn của Chiến quốc sách : Xưa có nhà vua bỏ ra ngh́n vàng mua thiên lư mă nhưng không có. Người canh cửa cam kết rồi lănh vàng ra đi, mua về bộ xương ngựa hết 500 lạng. Vua sai chém, y giải thích: Đây là bộ xương của thiên lư mă thiên hạ biết vua quư cả xương của nó, kẻ có thiên lư mă sẽ tự đem đến bán. Xin đợi cho một năm, nếu không ai đến bán th́ giết kẻ hèn này cũng không muộn. Ngay năm ấy người ta đem đến bán ba con.

137.    Ngỗi cung : cung xây dành riêng cho Quách Ngỗi. Đời Chiến quốc vua nước Yên đang t́m hiền tài, Quách Ngỗi tự tiến cử ḿnh : “Nếu chúa công cần người hiền tài th́ hăy bắt đầu từ Ngỗi này”. Rồi kể chuyện mua xương ngựa như trên. Vua nước Yên xảy cung, coi Quách Ngỗi như thầy. Quả nhiên nhân tài tấp nập đến, nổi tiếng có Nhạc Nghị, Trân Diễn, Kịch Tân.

138.   Vỗ đùi : Theo truyện Phùng Đường ở sách Hán thư : Khi nghe Phùng giới thiệu Liêm Pha và Lư Mục, vua Triệu mừng rỡ, vỗ đùi reo lên : Ha ha ! Ta chỉ cần có được một người ấy th́ há sợ lũ Hung nô hay sao ?

139.   Hàn Phạm : Hàn Kỳ và Phạm Trọng Yêm, hai danh thần đời Tống Nhân Tông, học vấn uyên thâm, dày công chiến trận.

140.   Tiếng ca ngâm : Theo sách Ngôn hành lục, dân gian nhắc tài Hàn Phạm bằng câu ca :

Quân ta đă có cụ Hàn,

Giặc Tây nghe tiếng, tim gan lạnh liền.

Quân ta cụ Phạm kém chi !

Giặc Tây vỡ mật, cần ǵ ra tay ?

(Quân trung hữu nhất Hàn, Tây tặc văn chi tâm đảm hàn; Quân trung hữu nhất Phạm, Tây tặc văn chi Kinh phá đảm). Tây tặc ở đây là nước Tây Hạ hùng cứ vùng Nội mông và một phần tỉnh Cam túc trong giai đoạn 990-1227, 9 đời vua, khiến nhà Tống đối phó chật vật dai dẳng. Sau bị Mông Cổ diệt.

141.   Trinh cán : chỉ người có tài dựng nước, giữ nước. Muốn xây tường, người xưa trồng hai cột ở hai đầu. Cột đó tên là trinh, tiếp theo là đóng cọc nhỏ hai bên. Cọc đó là cán. Xong đổ đất vào trong, nện chặt, tháo trinh cán ra.

142.    Vấy bụi : kiểu nói khiêm nhường: làm rầy tai vua.

143.    Lủng củng : nguyên văn ‘’trở ngữ’’ (răng khấp khểnh ḷi xổ) .

144.    Ḥa măi : người mua đưa tiền trước, người bán giao hàng sau. Ở đây có nghĩa là ứng trước tiền cho thợ rừng.

145.    Khâm phái : nhiệm vụ giai đoạn, nhỏ hơn chức Khâm sai.

146.    Bà Đồ, Tôn Mạnh ( ?) có thể là lănh tụ khởi nghĩa chống Pháp hồi ấy của Cao miên .

 

 

                                * * *

 

 


 

 

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG

TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)

               

  

* NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN  (1894) : MINH XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI

* DỊCH VÀ CHÚ THÍCH  (1994) : VŨ BẠCH NGÔ

* SỬA BẢN VI TÍNH  (8/2001) :  TRẦN – TIỄN TIẾN

 

 

 

Nhà Thủy tạ lăng vua Tự Đức

 

 

QUYỂN III

 

 

  Bính dần năm Tự đức thứ 19 (1866) Ông 54 tuổi.

- Tháng giêng, quan binh thu phục được phố Bông phong ở Cao bằng, treo cờ đỏ mừng thắng trận. Vâng diện sắc : Cao bằng dễ thu phục mà khó giữ, có phương cách ǵ để giữ ? Ông tâu : Xin chọn thổ hào, thổ mục mới có thể nghỉ ngơi việc binh được. Vâng sắc : đợi mọi việc b́nh thường rồi, làm thế nào để khỏi mối lo về sau.

- Được vời vào tiện điện 147 cho phép ngồi, ban trà, ra lịnh đọc hai bài thơ ngự chế . Diện Dụ rằng : Học giỏi th́ làm quan, làm quan giỏi th́ học, học không lúc nào ngớt vậy. Vả văn chương là việc lớn làm rạng rỡ cho nước. Là bề tôi của ta, những lúc rỗi việc công cũng nên gần gủi sử sách thơ văn, chỉ phải cẩn thận, đừng v́ cuốn sách mỏng mà tự lụy. Lại nói : Tính trẫm ít nói nhưng tinh thần lo nghĩ th́ cũng như các bề tôi nên ai nấy đều lấy ḷng của Trẫm làm ḷng ḿnh để cho trên dưới cùng hợp phép tắc, nên ḥa khí.  -Vâng kiểm lại sách Thiệu trị văn qui. Bấy giờ văn qui biên xong, vua sai Ông cùng Nguyễn Văn Phong, Vũ Phạm Khải, Trần Văn Hệ kiểm lại, đợi xong th́ in, ban hành rồi đặt Văn qui sở. Vâng chữa cuốn Vận hải hợp biên. Sách làm xong.  Giặc bể Hải an đă yên, cùng đ́nh thần xin ăn mừng. Vua không chuẩn y.  - Can việc đưa nhầm Nguyễn Văn Đắc xét bổ không hợp, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.

- Tháng 2, vâng Dụ có khoản : Thượng thư bộ Binh Trần Tiễn... , tri ngộ đă lâu, có hiểu biết khá, gặp lúc nhiều việc th́ gắng gổ giữ ǵn, ḷng dạ trung thành đáng cậy. Tuy gần đây báo đáp chưa xứng, nhận sự ủy thác cùng làm việc quá ư thận trọng đến nỗi công việc dồn dập th́ không khỏi trễ năi mà gần đây Xu phủ 148 việc đâu vào đấy, sự tham gia giúp đỡ đều hợp lúc. Việc lính việc binh không đến nỗi sai sót giữ chức đă lâu, cũng nên đề bạt để thấy trách nhiệm được thành công, chuẩn cho thăng Thự Hiệp biện đại học sĩ, vẫn lănh chức Thượng thư bộ Binh kiêm hàm như cũ. Ông dâng sớ khước từ, vua không chuẩn y.

- Xiêm mục A La Hàm từ Hà tiên gửi thư đến. Cơ mật viện tâu : Thư ấy kể lể. c̣n nghi ta, t́nh ư chưa tin nhau. Xin phái người qua lại nhắc nhở cùng thuyền ấy như có đến buôn bán th́ nới sự cấm đoán để tỏ ư không nghi nan ǵ. Xin cho chép ra, giao quan tỉnh Hà tiên thu xếp để giữ t́nh lân hiếu. - Bộ Binh tâu : Nguyên tri huyện bị cách là Nguyễn Đ́nh Long theo cha là Nguyễn Đ́nh Tân chiêu mộ thủ hạ được 500 tên, theo Thứ (Hải an) có công, xin miễn tội ( trước can án vụ Vơ Tập nên bị cách) lượng t́nh dùng lại làm Đồng tri hoặc lănh Huyện dụng 149, lại gia ơn khai phục cho cha là Nguyễn Đ́nh Tân chức Hồng lô tự khanh. - Vâng sung làm Chấp sự lễ Đại tự, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 3, can việc không cử Tri phủ Nguyễn Khoa Học, bị giáng 1 cấp lưu. Bộ Lại vâng đem những lần can việc bị giáng gồm 6 cấp lưu, chiếu lệ tŕnh lên. Châu phê : Cho giáng lưu.

- Tháng 4, vâng chuẩn cho Cơ mật viện gửi thư Phú soái bàn lệ đánh thuế tàu buôn trên biển. Được vời vào tiện điện 147 cho ngồi, ban trà, ra lệnh đọc thơ ngự chế mừng báo tiệp.

- Dụ rằng : Trẫm nghe đời Gia Long hội họp đều có hạn định số ngày cho nên mọi việc không đến nỗi dồn đống. Những năm Minh Mạng, Thiệu Trị mỗi ngày lâm triều hai lần hoặc thâm đêm một vài giờ. Các quan làm việc có đến cũng đều được mặc đồ thường. Gần đây, sức ta không được như thường, chưa chịu nỗi phiền toái. Là bề tôi của ta th́ hẵng ráng sức những khi hồi chầu cùng những ngày ngẫu nhật 150 nên bàn định lịch tŕnh để họp chung bàn xét cho mọi việc được xong xuôi.

- Dâng phiến phúc tŕnh : Mồng 5 tháng này, tiếp hai tấu văn của hai quan tỉnh Thanh hóa và Nghệ tỉnh Tôn Thất Dao, Hoàng Kế Viêm 151 sẽ trù xin khơi vét đường cảng, mỗi nơi một bản tâu cùng một bản đồ đă được bộ Công tŕnh bày và đều vâng được. Châu phê : Tấu văn và bản đồ hai tỉnh, giao cho Trần Tiễn... xét xem có hợp hay không, đă có đến đấy rồi, tất phải biết rơ. Thần vâng tuân đem các bản tâu và bản đồ duyệt rơ. Xét ra đường cảng của 2 tỉnh ấy nếu được khơi sâu 1 loạt th́ thật là công tư đều lợi. Nay vâng 1 lần khơi thêm thật sâu th́ là kế hao phí nhất thời mà lợi được lâu dài. Hai đường cảng ấy quanh co xa xôi, thần lần ấy nhân việc công có đi qua, ở đấy có các đoạn gần kề đường cái quan thần từng khám qua, c̣n các chỗ xa xôi, thần cũng được nghe người ta nói đến.

Nay vâng đem bản tâu và bản đồ cùng so, lấy cái đă thấy với xem hỏi tại chỗ thẫm duyệt nhiều lần, thấy các đoạn xin nạo vét các đoạn đổi chỗ khơi, đặt sang hộ đ́nh 152 làm đậu khẩu 153 . Hai quan tỉnh ấy đă khám kỹ, trù xin đều đă thoả hợp. Trừ tỉnh Thanh hoá đă khởi công từ mồng 2, ngoài ra c̣n cảng sắt của Nghệ tĩnh 154 thông dài hơn sáu ngàn trượng 74, quan tỉnh ấy đă trù xét kỹ càng, xin nên một lần cho vét lớn cốt sâu rộng từ phía bắc đường cảng cũ nguyên là cầu Tháp nễ cho đến đập Tây thông dài một đoạn hơn 1.500 trượng, số đất phải nạo lên hơn 6.040 đống 155 , so theo công đào sông  ở Bắc kỳ th́ phải cấp tiền cả thảy hơn chín vạn sáu ngàn sáu trăm quan nhưng tra ra thấy hạt ấy số hương dũng hiện ngạch có 8 cơ, số dũng đinh có hơn ba ngàn sáu trăm tên, xin cho sau tết Đoan dương, tập hợp lại sai làm việc nạo vét, cốt sao vào khoảng cuối tháng 7 th́ xin xong hết các việc.

V́ lần nạo vét này, công tŕnh cảng ấy không nặng nề lắm, trong đó có một đoạn cảng sắt, lâu nay vốn là khó làm, năm trước thần đă có hỏi, Hoàng Kế Viêm từng nói là gia công khơi vét cũng được, nay lại xin làm, chắc đă khám kỹ là làm được, xin để cho tỉnh ấy đến giữa mùa hạ, vào kỳ nước cạn, chọn ngày tốt mà khởi công. Kính xin chuẩn y cho. Lại vâng Châu phê : Ở Nghệ mà dấy công vào giữa hạ th́ phải đưa đến nhiều thuốc men, người săn sóc cùng định rơ giờ làm giờ nghỉ, chớ để phải đau ốm. Xong công tŕnh phải tâu lên để phái người ra khám.

- Tháng 5, can việc duyệt xét sơ lược biểu văn tỉnh Thanh hóa tâu việc thuyền cướp đến đánh cướp, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Phú soái mở trường Đấu xảo, gởi thư mời dân nước ta đến dự. Vâng sắc hỏi các đại thần : Ta cũng mở trường mời người Tây cùng đến phô tài, có thể có ích không ? Cơ mật viện tâu : Tục người Tây lấy khéo léo mà khoe khoang, lại có ư đến phương Đông ta. Nếu ta mời gọi các nước cùng đến sẽ có nhiều bất tiện. Kính vâng chuẩn y. Người Pháp là La Phong xin phép mở việc đóng tàu, lập kho cho vay bạc kiếm lời. Sắc cho Cơ mật viện khước từ.

- Tháng 6, Cơ mật viện tâu : Nay kính vâng Châu phê trong có một khoản : Xem phần dịch thư của Tây so với thư chữ Hán khá khác nhau. Đấy chính là việc rất khó. Phải làm sao cho ổn thoả tốt đẹp... Vâng tuân, bọn thần trộm đối chiếu thư Tây dịch ra chữ Hán, trước là dịch ra La tinh rồi đến dịch ra tiếng Lăng sa, lại dịch ra quốc âm ta  rồi sau phiên âm thành chữ Hán, nhưng thể thức lập ngôn so với ta không giống, có chỗ nói nghe nặng hơn nhưng ư th́ vẫn là một. Hiện nay, thành thạo chữ Tây, tiếng Tây không phải là đạo trưởng th́ cũng là tín đồ. Xem ra có Nguyễn Hoằng (đạo đồ người huyện Hương Khê) biết khá chữ Hán lại khá hiểu tiếng Tây chữ Tây, xin sức cho về Kinh dịch thư Tây, và dạy những người theo học. Kính xin chuẩn y.

- Can việc Vũ Trọng B́nh xin điều binh Hải an, không hạch kiểm để tŕnh đổi, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 7, can việc chép nháp chậm trễ kế hoạch đối phó giặc Mèo ở Tuyên Quang, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 8, can việc dâng tờ sức bị hở niêm, bị giáng một cấp lưu.

- Gian dân Đoàn Trưng cùng bè đảng xâm phạm cửa khuyết, chịu tội giết. Cùng Trung quân Đoàn Thọ, Thượng thư bộ Công Nguyễn Văn Phong, Thượng thư bộ Hộ Phạm Phú Thứ dâng phiến tâu : Nay vâng được giao ra một phiến của quan Tôn nhơn phủ là bọn Miên Định xin phê nêu các việc. Bọn thần tuân vâng bàn xét :

Xét ra con của tên phản nghịch Đinh Đạo đáng bị tội chết v́ lẽ ấy đặt ra từ lâu rồi, duy vâng theo đức hiếu sinh nên đă không nỡ kết tội ngay, nhưng bọn ấy đă không khắc phục để tự tĩnh mà muốn làm loạn, bọn cứng đầu ấy nhân tên nghịch Đạo kia năm trước từng được lạm hưởng ơn vua dự vào danh hiệu, nhiều lần mượn danh nghĩa đó mà làm bậy mới ra cớ sự, thật ngại cho việc xử trị. Nay các vị Công 156 ấy lại xin, nghĩ cũng can hệ xă tắc, kể ra Đinh Đạo nên được xử phân, khẩn xin do từ thần đoán 157 để dứt rễ loạn, để ngớt chuyện bọn tiểu nhân làm bậy để cứu mạng mạch sinh linh. Bọn thần cùng có ư ngu như thế, xin tŕnh lên chờ chỉ dụ.

Lại bọn ngụy phạm ấy, nay đă tra cứu th́ cũng là bọn của ngụy viện năm trước, dư đảng của hội Đông sơn, nảy ư lấy danh nghĩa giúp nghịch Đạo trừ “ dân cỏ đuôi chó” 112. Nay trừ ác cho dứt rễ, việc bắt kẻ phạm tội th́ đă câu nă nhiều ngày , tra cứu chẳng có chỉ ra đảng nào mà thăm ḍ 4 phía cũng chẳng có nơi nào tụ tập, không phải nhiều đồ đảng như vụ án Vơ Tập năm trước. Duy án ấy dụ hợp biền binh, v́ nghe nhầm nên đă được cho ân xá không hỏi tội, nghĩ cũng đă yên tâm nhưng vẫn phải đề pḥng chuyện bất ngờ. Bọn thần không dám thờ ơ chút nào. Xin cho phép bọn thần được hết ḷng tùy nghi pḥng bị. Kính xin chuẩn y.

 

Đường dẫn vào lăng vua Tự Đức

 

- Cùng Trung quân Đoàn Thọ, Thượng thư Nguyễn văn Phong dâng phiến tâu : Biến cố nghịch Trưng ngày nọ làm kinh động cửa khuyết sân chầu, may nhờ oai phước của Hoàng thượng, đảng nghịch tức th́ bị bắt giết, nhanh chóng vô sự. Đang lúc cuộc khởi biến ấy xảy ra đột ngột, thợ thuyền lính tráng ở Dương xuân nhiều kẻ bị đảng nghịch phỉnh dụ, các quản suất có kẻ lại theo giặc. Vả chăng nguyên do nổi mưu gian không phải là cớ một sớm một chiều, bọn thần có gửi chân tay tai mắt đến đấy mà không thể đề pḥng được khi việc chưa xảy ra, lại không phát hiện để đến nỗi biến họa xảy ra không lường trước, can qua động đến cửa khuyết, bọn thần đến nay c̣n thấy tim đập thân run, xét theo luật th́ người xưa coi đấy là tội của đại thần không ǵ lớn bằng.

Huống chi, thần là Đoàn Thọ, thân làm chức trưởng của quân đội, chỉ huy quân cấm vệ, thần là Trần Tiễn... lạm giữ bộ Binh, dự vào Cơ mật viện, và thần là Nguyễn Văn Phong lại đều có trách nhiệm quản lư công tŕnh mà biền binh có cuộc bội nghịch ấy lại không nghe biết, bọn thần càng biết là tội chất chồng như núi, g̣, chẳng những thiếu sót trong chức trách mà ḷng hổ thẹn lo sợ muôn phần không tự chủ được nên cùng xin chịu tội. Châu phê : Hăy cứ cố gắng, đợi có chỉ thị riêng.

- Vâng chuẩn cho cùng tra án nghịch Trưng. Trước đó, Tôn nhân phủ và đ́nh thần tâu : Án nghịch Trưng rất là quan trọng, gần đây, thần là Đoàn Thọ, Trần Tiễn... ngày đêm vào trực, nay xin mỗi ngày một viên thay đổi nhau tra hỏi như trước để cùng bàn xét cho nên có mệnh lệnh này.

- Can việc chọn bổ Nguyễn Đăng Chiêu không hợp, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.

- Kính vâng Dụ trong có khoản : Vơ hiển điện đại học sĩ sung Tổng thống quân thứ Hải an là Nguyễn Tri Phương gần đây đă triệu về, chuẩn cho dùng điện hàm lănh Thượng thư bộ Binh sang Cơ mật viện đại thần sung Kinh kỳ hải pḥng sứ, Trần Tiễn ... đổi làm Phó sứ cùng bàn lo chỉnh đốn trang bị làm mạnh biên cương mặt biển.

Gần đây cung điện mục nát nhiều, thuyền tàu thiếu nhiều, thợ thuyền ít ỏi, cây gỗ thiếu thốn, sở Công chính càng nên sửa chữa gấp, Trần Tiễn... trước đây từng tâu bày khá có ḷng, vậy chuẩn cho đổi làm Thượng thư bộ Công, lại sung Tổng tài Quốc sử quán, kiêm hàm như cũ.

 

Toàn cảnh lăng vua Tự Đức

 

- Tháng 9, can việc lúc ở bộ Binh duyệt xét trễ năi việc điều trần của Vũ Khắc Bôn về pḥng giữ mặt biển, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. -Can việc Đổng biện công sở Dương xuân là Thống chế Lê Văn Xa, Biện lư Nguyễn Văn Chất không tuần giữ tốt để đến nỗi quân sĩ bị đảng nghịch dụ lừa vào vụ án, bị giáng 5 cấp lưu.

- Tháng 10, Cơ mật viện tâu : Các nước phương Tây đều có đặt Công luận đường, bất kể việc công hay tư đều in lên giấy truyền báo ra. Người Anh th́ gọi đó là Tân văn, người Pháp th́ gọi đó là Nhật báo. Nay sĩ dân 158 Nam Trung nhiều người ôm mối phẫn nộ, làm những việc cứng cỏi nhưng sứ thần Pháp lại dùng thiệp báo yên mà báo tin về nước  họ để cầu được tiếng tốt cho người nghe. Các người nghĩa khí ở các tỉnh Định Tường đem những việc làm gần đây của Phú soái không thuận hợp, ḷng dân không chịu nổi gởi khắp cho các công luận đường Lạc mă 159 , Lăng sa, Y pha nho, Anh cát lợi cùng Quảng đông, Hương cảng khiến họ tuyên bố để tách lợi thế cánh trứng 160 hoặc khiến cho sứ Pháp sợ công luận mà dẹp bớt mưu toan. Kính vâng chuẩn y.

- Phú soái gửi thư đ̣i kư gấp ḥa ước mới. Cơ mật viện tâu xin soạn thư biện thuyết và báo cho Phan Thanh Giản đến bàn lại rồi phúc tŕnh về.

- Bắc kỳ đă xong việc vơ. Vâng ân chiếu cho việc giáng 12 cấp được đổi lại giáng 3 cấp lưu cùng các lần phạt bổng được miễn sạch.

- Tháng 11, cùng Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh, Phạm Phú Thứ, dâng phiến tâu : Trước đây vâng Hoàng Thượng ngự chầu, cho vời bọn thần vào diện sắc, có khoản : Trẫm nghe các vị thân công 156 có nói: vài ba đại thần có ḷng báo đáp, c̣n số đông th́ cẩu thả qua ngày. Vả chăng trẫm có trách nhiệm tự chủ trương lấy, không quản lư răn đe xiết là lỗi ở trẫm, cũng không dám trách người khác. Các đại thần suy nghĩ chín chắn những việc trọng yếu hiện nay, có ǵ nên chấn chỉnh hăy tâu rơ.

Vâng tuân : Bọn thần trộm nghĩ : Binh là việc lớn của nước, của cải là nhu yếu của nước. Trước mắt th́ binh thiếu nhiều mà thao luyện c̣n sơ sài, của dùng thiếu hụt mà thường phải chi nhiều. Kinh thành là nơi quan trọng tôn nghiêm xem ngắm đều nhằm vào đấy, mà trên th́ miếu điện, dưới th́ kho lẫm, sảnh, thự điều hư nát không đẹp mắt cho lắm. Đó là việc cần phải chấn chỉnh trước nhất và gấp nhất hiện nay.

Hiện vừa mua hai chiếc tàu (Mẫn thỏa, Thuận tiệp) trị giá cả 100 vạn, người cầm lái, người coi máy mỗi tháng tốn cả bạc vạn, dầu, nhớt phải mua riêng, các chi phí vào đấy khá nhiều, nhưng thợ của ta theo tàu học tập th́ họ không chịu truyền nghề - Ngay như gần đây tàu Thuận tiệp hư hỏng lại phải thuê thợ Tây sửa chữa, họ đ̣i phí tổn nhiều đến 5 vạn đồng, Chưa đầy một năm, tiền thuê, tiền tu bổ đă nhiều như thế, chắc một vài năm sau phí tổn chẳng biết lên đến bao nhiêu ! Tất lại phải phái người đi Tây xin họ giúp đỡ, mua riêng của họ các món cơ xảo, thuê riêng của họ các loại thợ khéo, tuy là tự ta muốn học tập cho rộng cầu mau có công hiệu giàu mạnh th́ chắc cũng tốn không chịu nổi, học không thành nổi, đến nước muốn ngừng cũng không khỏi, lại sinh mắc míu phải qua lại biện bạch điều đ́nh rất sức mẻ quốc thể.

Nếu cứ nín nhịn chịu thuê, hoang phí không lường xiết th́ khi phải ứng biện những phí tổn quá gấp lại không biết lấy vào đâu. Vả lại gần đây Phú soái đ̣i ba tỉnh Long Giang Hà phải giao về quản hạt của họ. Thương bạc của ta đă có thư phúc đáp biện bạch, sĩ dân 6 tỉnh Nam kỳ lại đem t́nh h́nh Phú soái đăng nhật báo kể cho các nước, ư Phú soái như thế nào chưa biết mà việc phái người đi Tây thuê, mua, việc đă khó dừng. Hăy chờ phái viên đi Tây về, xét xem sự t́nh, như có thể chuộc được th́ minh bạch sai phái viên mới khỏi bị người ḍm dỏ.

C̣n khoản ḥa với Xiêm, xem ra đă mấy lần Hà Tiên tỏ ư th́ đầu mục của họ lấy cớ Tây chịu với Tây không chịu mà đ̣i ta lên tiếng trước, họ sẽ trả lời chứ không nói thẳng với ta - Nếu ngay từ đầu t́nh ư đă không tin nhau th́ chỉ phí lời. Về chuyện thương thuyết với Pháp để chuộc đất cùng việc thông hiếu với Xiêm xin hăy từ từ bàn luận. Rất mong Hoàng thượng cân nhắc, giảm bớt thật nhiều hao phí mà chuyên ư vào chấn chỉnh thực dụng chờ cho nề nếp vững vàng, tài lực thoải mái, ngữa nhờ trời giúp xoay chuyển gặp thời cơ th́ thật là muôn phần may mắn. Nếu thời cơ chưa tiện mà người Tây c̣n chuộng ḥa ước, người Xiêm qua lại tin cậy nhau dần, như vậy bàn chuyện chuộc đất cũ, thông hiếu với Xiêm, thuê thợ Tây để đủ dùng, nghĩ cũng là lẽ hợp với lẽ trước sau, hoăn gấp vậy.

Gần đây việc binh đă xong, biên giới cũng đă tạm yên nhưng bệnh của dân chưa lành hẳn, tàn quân của phỉ chưa hết, mặt bể chưa êm, các bộ Hộ, Binh, Công c̣n nhiều khoản phải lo liệu, chung một ḷng trù lo c̣n chưa sớm được chỉnh tề, huống chi là nhiệm vụ khác ! Bọn thần bất tài, thấy sự thế như vậy, rất lấy làm lo, ngữa mong Hoàng thượng chín chắn xét lo, quí chuộng sự tiết kiệm, tiết giảm việc ngự giá, lo cái dễ trước, lo cái khó sau, sửa chữa cái gần rồi dần dần đến cái xa, nhất nhất đều cho hợp thời th́ thật là phước cho xă tắc, may mắn lớn cho thần dân thiên hạ vậy. Vâng Châu phê trong có một khoản thuộc lỗi từ trước, nêu lên đă không truy xiết nữa. Từ nay về sau, mọi việc được hay không, đều nên nói thẳng cho tiện việc nghe và thu nạp.

 

 

Sân chầu vua

 

    Đinh măo năm Tự Đức thứ 20 (1867)  Ông được 55 tuổi .

- Tháng giêng, can việc khi c̣n ở bộ Binh thuộc ty làm mất, sót văn thư cùng lo việc chậm, sai lầm gồm 6 khoản, bị phạt bổng 6 tháng, nhờ việc xảy ra trước dịp ân xá nên được miễn.

- Cùng Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh, Nguyễn Văn Phong, Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ dâng phiến tâu : Vâng thấy gần đây việc làm ruộng trong ngoài đều trông mưa rất gắt mà địa phương cầu đảo c̣n chưa thấy ứng hiệu, chỉ có một ḷng cảm ứng mới được. Ngữa xin Hoàng thượng cẩn thận tu tỉnh thêm, may được mưa ngọt sớm về, bọn thần khôn xiết nhón gót trông mong, mà cũng là nguyện vọng lớn của nông dân vậy. Bọn thần pḥ giúp việc cai trị, không xứng chức, đến nỗi xảy ra tai ương này, xin muôn phần cam chịu tội.

Kính vâng Châu phê : Giữa trẫm với tiên sinh 161 ứng như thế nào để thực là ứng ? Chỉ nói nhảm để chuốc lỗi chứ ích ǵ ? Sáo cũ lắm ! Muôn họ có lỗi là tại một ḿnh ta ư ? Huống hồ tự thân nhiều lỗi, người không phải là gỗ đá há không tự biết ? Nếu không lượng t́nh lớn nhỏ của đạo Trung thứ 162 th́ rặt một thói kiêu căng vênh váo như thế, khó mà chịu đựng nổi ! Không được nói đi nói lại nữa ! Ta chỉ cần sự thực do thật ḷng mà thôi ! Bất kể là giống người ta hay không ! Biết không ? Kính lấy !

- Tháng 2 tế Nam Giao, vâng sung Khâm mạng nhiếp tế, được thưởng kỷ lục ba lần. -Can việc lúc c̣n ở bộ Binh, các quân đều không có sách giữ binh trượng, bị phạt bổng 3 tháng. Nhờ việc xảy ra trước dịp ân xá nên được miễn. -Can việc đổi gỗ làm không hợp lư bị giáng 2 cấp lưu.

- Tháng 3 vâng dụ trong có khoản : Hôm trước, đ́nh thần luân phiên cầu mưa, may có được mưa rộ khắp. Tuy là bổn phận phải làm nhưng cái tốt thật không thể không ghi nhận. Về trận mưa hiện có được này, quan Thự Hiệp biện đại học sĩ lănh Thượng thư bộ Công là Trần Tiễn... được thưởng kỷ kục hai lần. Tiếp đó cùng đ́nh thần dâng phiến khước từ. Không được chuẩn y.

- Can việc hồi c̣n ở bộ Binh, thuộc ty là Trần Văn Huệ tiếp nhận tư văn, tiết lậu mà không tŕnh để giải quyết, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. -Can việc hồi c̣n ở bộ Binh, lính thú Thanh Nghệ có kẻ già 60, lính yếu và nhỏ không kiểm soát để loại ra, bị giáng 1 cấp lưu. Nhờ việc xảy ra trước lệnh ân xá nên được miễn. - Can việc đề nghị bổ Nguyễn Bàng, Hồ Sư Đoan trùng lặp, bị phạt bổng 2 tháng. Nhờ việc xảy ra trước lệnh ân xá nên được miễn.

- Tháng 4, Cơ mật viện tâu : Ở Tuyên quang, giặc Mèo giả bộ qui thuận cốt để chiếm Suối Bốc cầm đầu mối loạn 163 đă 4, 5 năm nay cứ lấp ló như chuột đầu đàn 164 mà phía quan th́ tiểu trừ hay vỗ về cũng chưa tính dứt khoát đến nỗi khá lâu rồi vẫn chưa được nghỉ vai. Nay theo hiện t́nh mà cân nhắc th́ bè lũ Suối Bốc đă không c̣n nhiều mà gần đây đă khá yên tỉnh - Nay nếu đem đại binh đến đấy th́ hơi và tiếng chúng đều nghe biết trước, sợ e kẻ đă yên tĩnh liền nghi ngờ trở lại mà tụ hợp giữ ǵn, đường đi hiểm trở, chướng khí sâu dày, dùng sức không dễ, chỉ nên dùng người địa phương mà lo liệu th́ chúng mới không nghi, mới mong được việc.

Xin hăy để cho Đốc biện Nguyễn Bá Nghi đến Tuyên, làm hịch kêu gọi trước, lại mật sức cho bọn Hoàng Văn Long dẫn binh, chuẩn bị các chỗ đánh. Nếu chúng không chịu ra thú th́ tập kích bất ngờ, binh của tỉnh tiếp ứng. Lại hiểu thị cho các động khác sống yên ổn mới khỏi lo chúng sợ hăi mà làm điều ương ngạnh. Kính xin chuẩn y.

- Được ban thưởng vàng, bạc, tiền. Nguyên trước đó hai sở thợ mộc ở Dương xuân đă ít việc, vua chuẩn y cho giảm lính và thợ, nhưng vẫn thưởng cho Đổng lư là ông cùng Thượng thư Nguyễn Văn Phong, Thống chế Lê Sĩ.

- Tháng 6, vâng sắc sai Chánh phó sứ hải pḥng luân phiên đến Thuận an đốc suất công việc.  Can việc thuyền bồng lúc chạy lúc dừng không hợp cách, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. -Can việc không cử Trần Thiện Chánh, bị giáng 2 cấp lưu. Nhờ chuyện xảy ra trước lệnh ân xá nên được miễn.

- Tháng 7 tâu : Bước đầu dựng nước của triều ta, Nam Bắc kỳ đều có đặt chức Tổng trấn, mọi việc thường đều tùy nghi giải quyết, chỉ việc lớn mới tâu lên cho nên nhanh chóng. Nay như Hà Nội, B́nh Định, mỗi nơi nên đặt một viên Kinh lược, công việc của các tỉnh, đạo để cho nha được điều độ cho thích hợp, không cần câu nệ phép thường cho trễ năi. Như thế Kinh sư càng thêm tôn quư vậy. C̣n như cho rằng khó kiếm được người th́ Tả kỳ có Phan Khắc Thận, Thân Văn Nhiếp, Hà nội có Đào Trí, Phạm Chi Hương đều là những viên chức tài cán, xin lượng định mà ném thẻ 165 . Kính vâng chuẩn y. Chuẩn cho Tổng đốc Hà Ninh là Đào Trí sung chức Thống đốc ba tỉnh Nam Định, Hải an, Hải Pḥng, Chưởng Hữu quân Nguyễn Hiên sung chức Hải pḥng sứ B́nh Phú Thuận Khánh, đều vâng cho tiện nghi điều độ. -Can việc hồi c̣n ở bộ Binh trễ năi việc sức cho các viên Hiệu phái 166 bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 8, được ân dụ khai phục 2 cấp. Cùng Trung quân Đoàn Thọ, Thượng thư Nguyễn Văn Phong dâng phiến tâu : Trước đây vâng giá ngự đi Khiêm cung làm lễ mừng, ban ân huệ không có việc nào là không thấu đáo. Lại từ bọn thần lo liệu quản lư cho đến các viên chức lính tráng phục dịch đều chuẩn cho 2 bộ Lại, Binh ban chức, khen thưởng có sai khác, không có việc nhỏ nào mà không xét, không có nhọc nhằn nào mà không được thù lao, như thế tưởng đă không một người nào mà không được phủ trùm bằng ơn mưa móc.

Nay bọn thần tuân nghĩ rằng cung điện Vạn niên là nơi nghỉ ngơi của Hoàng thượng, thế th́ sung làm việc nơi đó đều là chuyện con chạy theo cha, lễ phải nên vậy, nói đến công lao th́ biết lấy đâu ra ? Duy công tŕnh ấy thật là to lớn nhiều việc mà bọn thần chỉ có lui tới bàn bạc lo liệu, mọi việc thợ thuyền đều do nguyên Phó Đổng lư Lê Văn Sa (phái đến tháng 11 năm 17) và nguyên Tham biện Nguyễn Văn Chất (tháng 9 năm 17, phái đến khi khởi công). Đốc biện th́ sớm phải đến trước lính, chiều th́ phải về sau lính, đến nửa đêm vẫn c̣n phải kiểm, sức, trù xét, chưa dám yên giấc ngay được, tính ra đă ba năm nay trước sau như một, siêng th́ đă siêng như vậy, nhọc th́ đă nhọc như vậy. Măi đến ngày tháng 8 năm ngoái, công tŕnh đă làm được 8, 9 phần rồi, tất cả mọi việc của sở ấy, cái th́ bọn thần sức làm, cái th́ do hai viên ấy tŕnh rồi lo liệu. Hai viên ấy tuy thân ở sở nhưng việc nào việc ấy bọn thần đều có biết cả. Chẳng dè mấy cơ lính của bọn thần lén dự vào biến cố ấy, thực là lỗi do bọn thần nên đă xin chịu tội và nhờ ơn sáng suốt được tha, giảm nhẹ, cái may mắn ba đời của bọn thần thật đă dày lắm, huống chi c̣n được thưởng thêm nhiều lần, ơn thật là nhuần thấm.

Nay lại được mang ơn cho thăng cấp, ban thưởng nữa, bọn thần lo lại càng lo, như thế là bọn thần được ban ơn, vinh quang chồng chất, c̣n riêng hai viên đó chịu tội đă lâu, tự hỏi ḷng ḿnh thật là hổ thẹn không sao yên ḷng được. Ngữa mong ra ơn ngoài lệ thường cho bọn thần : đ́nh chỉ việc thăng thưởng cho bọn thần kỳ này, c̣n Lê Văn Xa, Nguyễn Văn Chất th́ xin cho được rộng lượng dự khai phục để hai viên ấy có dịp sửa chữa mà bọn thần đỡ mối lo về nỗi hưởng phúc xong th́ tai họa xảy đến 167 - Thực là hàm ơn không ghi xiết được. Những lời này của bọn thần phát xuất từ đáy ḷng, mong được soi xét trên cao.

Châu phê : Không có sự nhọc công nào mà không được ghi nhận, tưởng thưởng . Nước có lệ thường không thể từ bỏ được : Lê Văn Xa, Nguyễn Văn Chất phạm thứ tội không phải thường, có nên v́ công lao mà tha lầm lỗi không ? Nên tỏ lượng với họ như thế nào, giao cả cho ba bộ bàn tâu để làm sáng tỏ công luận.

- Tháng 9, can việc để cho lính trễ năi việc ở Tôn lăng, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 10, vâng tuân ân dụ miễn cho các lần phạt bổng. Can việc giám đốc làm lại trụ cờ là Bùi Thể, nói năng không rơ ràng, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Can việc hồi c̣n ở bộ Binh, thuộc ty làm nhầm lẫn về việc Hiệp quản Phạm Dụng giáng cấp, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Can việc tuân kiểm các đền thờ cùng trễ năi việc bồi bổ cửa cung Bảo định bị phạt bổng 1 năm 6 tháng ghi vào sách.

- Tháng 12, can việc hồi c̣n ở bộ Binh thuộc ty nhầm lẫn ghi Nguyễn Khắc Doăn vào sách Anh danh, không sức nghiêm nă được, bị phạt bổng 2 tháng. Nhờ việc xảy ra trước dịp ân xá nên được miễn. -Vâng chuẩn cho sung làm Khâm sai đại thần, đáp tàu vào Gia định cùng tướng Pháp thương thuyết việc biên giới (6 tỉnh Nam kỳ) bàn định ḥa ước mới. Dâng phiến tâu xin cho :

*   Nguyễn Văn Tường, nguyên Bang biện huyện Thành hóa, sung chức Hành tẩu Cơ mật viện, Tùy biện chủ sự ty bộ Lại 168

*   Nguyễn Khoa Luận, Ty vụ ty bộ Binh 169

*   Lê Chánh, Điển bạ hậu phái

*   Bát phẩm Lương Văn Tiến, Chánh cửu phẩm Nguyễn Trực, ty Hành nhân Nguyễn Đức Hậu đều sung tùy phái.

Kính vâng chuẩn y.

- Đ́nh thần dâng phiến xin cho Nội các kiểm giao cho quan Khâm sai khuôn dấu và lọng Khâm sai quan pḥng để dùng làm việc cùng xét thưởng cho Tùy biện, Tùy phái cùng viên thông ngôn bằng bạc lạng, c̣n lộ phí cấp cho chức Khâm sai bao nhiêu th́ c̣n chờ ân chỉ. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng Châu phê : Trần Tiễn... được ban bạc 50 lạng để sung vào chi phí.

- Khi giă từ trước bệ, được ban dụ rằng : Lần đi này không phải được toàn quyền, mọi việc không được chuyên quyết. Các khoản thỏa ước ra sao, biên rơ về bẩm lại. Vâng ban một bài ca Ngự chế để tiễn rằng : 170

Đông tàn mưa gió rét căm căm,

Núi đá cheo leo lá rụng thầm.

Tùng bách ngang nhiên trơ trọi đứng

Cành cong thân cứng trấn sơn lâm.

Tuy rằng lá vẫn rụng trơ cành,

Xuân đến mầm non lại nẩy xanh.

Tạo hoá ngh́n đời gieo sức sống

Há xui vạn vật chịu buồn tênh ?

Sự thế ngày nay nói xiết đâu !

Hiền khanh biện bác phải cao sâu.

Không như Ngụy Giáng năm điều lợi 171

Đâu để người Tây thỏa ước cầu?

Nước nhà chuộng sĩ mấy trăm năm 172

Nối tiếp hiền tài dậy tiếng tăm.

Cửa khuyết thẹn ǵ thân Bách Lư ? 173

Nỡ nào mũ áo vấy hôi tanh ? 174

Ưu nhục nào ai tránh nghĩa cao ? 175

Trải cơn hoạn nạn mới anh hào.

Duyên ưa cá nước muôn vàn khó 176

Cứu nạn hiền Khanh, gắng sức nao !

Tháng chạp tiễn đưa rét mướt thay !

Xuân về, Khanh cũng lại về đây

Mang theo xuân ấm tràn cung khuyết,

Triều dă mừng vui bơ những ngày... 177

 

 Quân lính thời Nhà Nguyễn

 

    Mậu th́n năm Tự Đức thứ 21 (1868)  Ông 56 tuổi .

- Tháng giêng, từ Gia định về, vâng đem các khoản đă thương thuyết với Phú soái lần ấy kê biên tŕnh tâu, lấy cớ việc thương thuyết biên giới không được ǵ, dâng sớ xin chịu tội. Vâng ân chiếu nhân Tứ tuần đại khánh và tết Nguyên đán, vốn bị giáng 4 cấp lưu, được khai phục ba cấp.

- Tháng 2, vâng Dụ : Lần này, Thự hiệp biện đại học sĩ Trần Tiễn... lănh Thượng thư bộ Công vâng phái đi Gia định họp với Phú soái, thương thuyết về cương giới tuy không toàn quyền chuyên quyết nhưng đă có mệnh sai đi ra tất cũng lo hết ḷng làm việc  mới xứng ủy thác. Nếu bảo rằng việc khó, không làm nổi, như thế hóa ra là chỉ chọn việc thôi sao ? Huống chi, trẫm đă tha thiết dặn ḍ từ lâu, ưu đăi đến bậc nào, viên quan thuần hậu ấy cũng phải cảm động sâu sắc, phấn đấu hết ḷng, cho nên khi đi rồi, trẫm ngày ngày mong ngóng, ư chắc là an ủi ḷng trẫm.

Thế mà lần này về phục mệnh, chuyện cương giới chẳng được lấy một tấc, dừng lại chỗ bồi tiền, bỏ cái lớn mà lấy cái nhỏ, từng lấy đấy mà làm nhọc ư ? Xem lời lẽ đối đáp chưa hết ḷng hết sức, xét về t́nh h́nh cũng chưa được ưng chịu của kẻ kia, chỉ thấy phô công việc của kẻ kia, đầy miệng trầm trồ không ngớt th́ cái tâm ấy đă bị quấy nhiễu từ trước rồi chăng ? Chẳng là ǵ là việc đă chẳng cứu nổi ! Viên ấy cũng đă tự biết nên dâng sớ nhận tội. Đă là đại thần chống đỡ cho nước nhà, giải quyết những khó khăn lớn, cứu văn những việc lớn há chỉ báo bổ chút chút như vậy là đủ lấp đầy trách nhiệm hay sao ? Cái chuôi cầm quốc gia, chỉ có thưởng với phạt, nếu có công không thưởng, có lỗi không phạt th́ lấy ǵ làm chính sự ? Về Trần Tiễn... th́ giáng ngay làm Tả tham tri Bộ của y, gia ơn cho vẫn giữ chức Thượng thư bộ ấy, phẩm hàm c̣n lại vẫn giữ nguyên như cũ để khích lệ cố gắng về sau. Ngoài ra nên biết cảm động mà phấn đấu làm hết khả năng ḿnh có hiệu quả thực sự, bấy giờ nghĩ đến gia ơn chưa muộn, bằng không th́ ơn khó có được lấy một vài đâu. Có thể không gắng được hay sao ?

- Cùng Nguyễn Văn Phong, Trần Văn Hệ ở sở Văn qui tâu : Tháng 3 năm trước, bọn thần vâng đem trù liệu các khoản Văn qui dâng tŕnh, vâng chỉ chuẩn y trong có khoản nói :  Trừ quyển nào sai lầm quá nhiều mà nét chữ đă láu tháu quá th́ rút ra chữa lại chữ tinh, ngoài ra, chiếu theo trang theo tờ, tính làm sửa đổi, côt trong 10 tháng thành sách. Bọn thần tuân vâng đem về ngôi nhà phía tây của Quốc sử quán, bắt đầu làm, vâng đem nguyên cả sách chia giao cho các viên khảo hiệu dựa theo phần ḿnh mà kê khảo rơ ràng rồi chuyển cho bọn thần duyệt lại. Việc xong, lần lượt giao cho các viên thư thủ chia nhau viết từ tháng ba năm ngoái đến nay, vừa đúng hạn 10 tháng.

Trừ phần rút ra chữa lại, c̣n được 66 cuốn, ngoài ra có 357 cuốn, có cuốn th́ sai lầm quá nhiều, có cuốn th́ nét chữ láu tháu, bọn thần đă sức cho viết lại tất cả, hiện nay viết tinh lại đă gần xong, có điều bộ sách ấy quá lắm cuốn, phúc khảo một lần e chưa chu đáo tường tận, chưa dám tiến hành sửa chắc. Nay khẩn xin thêm hạn 2 tháng để khảo kỹ nhiều lần cho được tinh tường để khỏi sai lầm, vả lại c̣n phải viết tựa nữa, huống chi sách ấy lần này phúc kiểm duy chỉ có Hoàng thượng tuân giữ nên qui, xiển dương tới nơi tới chốn nền văn tự. Bọn thần cùng bàn bạc, nghĩ nên viết rơ bài Tựa đặt ở đầu sách cho người xem của muôn đời biết điều tác thuật của bậc thánh minh để ban ân huệ tột cùng cho sĩ lâm vậy. Về bài Tựa xin để cho bọn thần soạn, dâng tŕnh chờ xét định. Kính vâng châu điểm.

- Tháng 3, dâng phiến tâu : Hôm trước, thần tuân mệnh đến cuộc đất đại cát Vạn vạn niên, cung kính kiểm phần chính cuộc cùng án, núi, bờ hồ, vâng đă san sửa, đắp, dựng, khơi trổ, ước đạt được 7 phần 10, chỉ c̣n phần long, hổ hai bên tả hữu chờ sẽ lo tiếp. Vâng xin rút người ǵn giữ ở các vệ, có một quản vệ, 2 suất đội, 100 biền binh để nhận việc. Xét ra, việc giữ ǵn của các vệ binh, lương tháng gồm có: tiền 5 mạch 178 , gạo một phương. Trong đó, như trừ hết số lính giản c̣n có gia đ́nh quê quán gần gũi tiện lợi, c̣n như số lính mộ và lính giản quê ở Quảng Nam, Quảng B́nh th́ t́nh h́nh có nhiều khó khăn. Vậy số 100 biền binh cắt đặt ấy, liệu có nên hay không, ngữa mong ban ơn cho mỗi tháng được cấp thêm mỗi tên số tiền 5 mạch cho đủ một quan để được vui khi theo đuổi công việc. Việc xong th́ ngưng ngay.

- Vâng sắc : Kinh sư là gốc rễ của 4 phương, các Chánh phó sứ hải pḥng nên lưu tâm như thế nào cho được vững mạnh, chớ nên chểnh mảng. Vâng tŕnh kết quả cuộc bắn tập các đại bác ở những đồn lũy Thuận an.

- Dâng phiến tâu : Trộm thấy sinh mẫu của thần nay tuổi đă 84, việc ăn uống cùng hơi sức so với năm ngoái kém sút bội phần. Tuổi già bóng xế như đèn treo trước gió, thật là một mối lo ngầm. Nay gặp cơn bịnh nặng, ăn uống khó khăn, hơi sức suy yếu, t́nh mẹ con tha thiết khôn xiết lo sợ vậy. Vả lại, thần là kẻ quê mùa, đem cái ngu muội, vụng về mà lạm xen vào hàng công khanh, nhằm lúc biên cương hữu sự, đâu dám tiếc kiếp sống thừa, huống chi sau khi được khiển trách, giáng cấp, đang nơm nớp sợ sệt, cố gắng cho xứng đáng, cho nên mỗi lúc ngày đêm nghĩ tới nghĩa công, ḷng riêng thật rất khó yên. Thế nhưng nhớ lại ơn cù lao lớn vô cùng, t́nh cảm của thần không sao cắt bỏ được. Ngữa mong ban ơn cho thần ở nhà năm ba ngày phụng dưỡng mẹ thần, thuốc thang cho mẹ thần, ngữa nhờ đức nhân thọ ban cho được sớm thuyên giảm, thần xin vâng chầu. Châu phê : Y cho lời xin. Ban ba nhánh lớn nguyên cành sâm Cao ly, 2 tấm quế Thanh. Phái thầy thuốc đến trị. Hăy sử dụng rộng răi thuốc đă ban.

- Tháng 4, tu bổ điện Càn thành xong, được thưởng kỷ lục hai lần. Ngày mồng 4, cùng Tôn thất Thệ tuân chỉ làm việc hiếu ở Đông lăng, cung kính kiểm tra các khoản giới cấm. Vâng phiến tŕnh Tham thủ hộ sứ là Tôn Thất Thành, Hiệp quản Nguyễn Đắc Quang, Phan Văn Đồng tự tiện vắng mặt. Kính vâng phê : giao bộ Binh cứu xét ngay để xử. Vâng sung Lưu kinh đại thần trong thời gian giá hạnh Thuận trực. Vâng đặt thêm ba vọng lâu ở cửa Thuận an.

- Tháng 4, nhuần, vâng giá hạnh Thuận an duyệt các đồn lũy. Được ban thưởng một cái Kim bang chỉ thủy tinh 179 . -Can việc đốc suất lơ là trong lúc tu bổ điện Quang minh, bị giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 7, Thự Trung quân đô thống Đoàn Thọ sung chức B́nh Khấu tướng quân. Lúc ra đi, vâng mệnh ban rượu ở Ngọ môn.

- Tháng 8, Vâng gặp Tứ tuần đại khánh tiết, được ban vàng, bạc, tiền, cùng các món.

- Tháng 9, vâng Dụ trong có khoản : Cửa Thuận an rất là quan yếu, Chánh phó sứ hải pḥng Nguyễn Tri Phương, Trần Tiễn... việc của Bộ bộn bề chưa thể thường xuyên đến cửa ấy được để đôn đốc việc pḥng giữ. Nay chức Đốc pḥng được đổi thành Pḥng luyện, Chưởng vệ Nguyễn Hữu Thân sung làm Phó Pḥng luyện cửa ấy, Biện lư bộ H́nh là Phan Huy Khiêm sung làm Tham biện cửa ấy để bổ sung vào chức trách pḥng thủ. - Vâng Dụ gia ơn cho khai phục Thượng thư bộ Công kiêm sung hàm như cũ, tiếp đó, dâng biểu văn tạ ơn.

- Cùng Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh, Phan Huy Vịnh, Nguyễn Văn Phong dâng phiến tâu: Nay vâng sắc ban sớm mai giá hạnh Thuận trực, chiều 13 về. Bọn thần trộm thấy những ngày qua, sự thế Nam kỳ đă như vậy, c̣n Bắc kỳ th́ tin biên giới báo về hằng ngày mà số biền binh bên ngoài gần đây chịu sai phái nhọc nhằn đuối sức lắm th́ số lính ấy tưởng nên tăng phần tiết dưỡng tối đa để sẵn khi dùng mà đề pḥng sự bất an. Đây là ḷng thành thật không giấu diếm của bọn thần không xứng đáng này, xin muôn vàn thể lượng cho. Nếu lại không được thế th́ bọn thần muôn lần mọp ở cửa khuyết chờ trị tội vậy. Châu phê : Y theo lời xin. Chỉ v́ sống nơi sâu thẳm nên buồn uất chẳng có chi để tiêu khiển. Các quan bộ Công, bộ Binh cùng dân chúng cũng có chỗ thể lượng như thế nào chứ !

- Tháng 10, v́ nhiều lần dự lo công cán nhọc nhằn ở bộ Binh, nên được thưởng gia 3 cấp. V́ khi ở bộ Công đă dự lo việc sửa chữa bày biện chỉnh tề, ổn thỏa cho điện Sùng ân, được thưởng kỷ lục hai lần.

- Tháng 11, v́ nhiều lần vâng sung sửa soạn cho lễ Tứ tuần đại khánh, được thưởng kỷ lục 2 lần.

- Tháng 12, vâng Dụ trong có khoản : Thượng thư bộ Công Trần Tiễn... trước đây ở Bộ Binh, công việc đă quen, nay điều bổ lại làm Thượng thư Bộ ấy, dư hàm y như cũ. (Bấy giờ bộ Binh nhiều việc, lănh Thượng thư là Nguyễn Tri Phương tuổi già làm việc chậm nên ứ đọng. Ông đang quản lư bộ Công nên có mệnh ấy) 180

      -  V́ khi c̣n ở bộ Công đă đôn đốc làm kỳ đài xong xuôi thỏa đáng, được thưởng kỷ lục hai lần.

 

Vua Tự Đức

 

    Kỷ tỵ năm Tự Đức thứ 22 (1869)  Ông 57 tuổi.

- Tháng giêng, ngày Đinh hợi, sinh con trai là Tiễn Hối. Vâng sung Lưu kinh đại thần trong khi giá hạnh Thuận trực ở Lợi nông 181 . Cùng Nguyễn Tri Phương, Phan Huy Vịnh, Nguyễn Văn Phong, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Chánh, dâng phiến tâu : Ngày 17 tháng này, vâng Châu phê dạy sức bọn thần gia tâm t́m lương y. Bọn thần kính xem, run sợ khôn xiết - Khoản ấy, vài ba năm nay từng đă có lần vâng mệnh phê bảo. Thái y viện cùng bọn thần ḍ t́m xét cử, có được một vài người có hiểu về y thuật nhưng chưa tinh về mạch lư nên không đảm nhiệm nỗi việc chầu hầu. Bọn thần lúc nào cũng bàn nhau ḍ t́m, cũng chưa có được người giỏi nhất nước, lúng túng 182 măi tới hôm nay, muôn phần chịu lỗi. Nay xin để cho bộ Lễ thông sưc ra ngoài cho các quan địa phương lập tức hết ḷng xét khắp trong hạt t́m những danh y tinh xác y mạch thông tỏ mạch lư, từng chữa trị có hiệu nghiệm, mỗi hạt cử một vài người, cấp tiền, theo dịch về Kinh hầu vâng xét dùng, có thể là hiểu biết rộng hơn mọi người, có chỗ dùng được chăng.

Thần là Trần Tiễn...Phạm Phú Thứ trộm xét thấy có nguyên Viện phán ở viện Thái y là Trần Đường, trước đây ở Viện, y học cũng có phần khả quan, bọn thần có lần dùng thuốc do viên ấy điều trị. Thuốc nước, thuốc tễ của viên ấy chế rất có công hiệu. Gần đây viên ấy bị bệnh xin về, nghe tin đă khỏi. Nay xin bảo cho tỉnh Nghệ An đ̣i gấp Trần Đường, cấp tiền và sai dịch đưa về Viện, cùng Viện bàn rơ, may được trí tuệ chung bổ khuyết thêm.

- Tháng hai, vâng sung Lưu kinh đại thần trong dịp giá hạnh Thuận trực. Dâng phiến tâu : Vừa qua, vâng diện sắc chuẩn cho nha Thương biện của bộ Binh cần người, Trần Tiễn... chọn kỹ viên nào có thể làm nổi việc Thương biện th́ tŕnh lên chờ bổ. Lại tiếp Thái giám Nguyễn Túc chuyển truyền cho lựa xét số ấn quan với thuộc viên, viên nào có thể làm nổi việc Thương biện th́ tâu lên chờ bổ, đừng xét chọn ở các tỉnh, đạo bên ngoài mà một phen phái đổi lại sinh phồn hoăn 183 . Vâng tuân lời chiếu, thấy rằng nhân tài khó kiếm cũng khó biết, trừ khi thân quen với từng là đồng sự, c̣n th́ chưa dễ xét t́m được. Thần quen biết, giao thiệp rất ít mà trong đó có người chưa từng là đồng sự, có người th́ sự lịch duyệt c̣n cạn, thần nhiều lần hỏi cùng nhiều người, xét riêng một ḿnh đều thấy là cần người.

Bộ của thần việc nhiều và căng, thần cùng Biện lư Hoàng Hữu Xứng chỉ có hai người, như được cho tăng người th́ mới có thể làm kịp việc. Thần chỉ biết có Thị lang Nội các là Phan Đ́nh B́nh, đă có học thức mà việc chính trị cũng am tường, Biện lư bộ Công là Nguyễn Hữu Lập, tuy am luyện có kém Phan Đ́nh B́nh nhưng tài lo liệu cũng nhanh nhẹn, đều thuộc hạng làm nổi Thương biện - C̣n như thuộc viên tu soạn, lănh chức Viên ngoại lang bộ Lại là Trần Văn Tuy từng đă làm Biện lư, việc Bộ cũng được khá rành, và chức Kiểm thảo lănh Hàn lâm viện tu soạn là Trần Thiện Chánh, huyết khí tuy có chưa thuần nhưng cũng có học thức, đều thuộc hạng người hăng hái gánh vác nhiệm vụ. Đấy là ngu kiến của thần, xin dám cứ vào sự thật tŕnh lên chờ xét, cắt cử.

Lại xét Trần Văn Tuy, Trần Thiện Chánh vốn do thần đề cử, họ đều phạm lỗi, tự thần há dám lại làm vấy bẩn. Duy xét hai người ấy không phải là kẻ không biết lỗi, biết hổ thẹn, như được dự vào để sửa chữa th́ chắc cũng biết phấn đấu không làm kẻ vô dụng đến mức thần không dám tránh né. Thần tự hỏi ḷng và tự thề thật ḷng chẳng dám có chút ư riêng bè phái ǵ trong đó. Mặt trời trên cao ngữa xin chiếu rọi. Châu phê : Trừ Phan Đ́nh B́nh ra, số c̣n lại, bộ Lại cứu xét ngay, kê rơ sự trạng hiện có, nguyên can vào án ǵ, tâu lên đợi chỉ. Trần Văn Tuy có thân thuộc ǵ không  184 ? bộ Lại hăy tŕnh bày cả lên.

- Tháng 3, cùng Nguyễn Tri Phương, Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ dâng phiến tâu : Mồng 7 tháng này, vâng phê bảo chọn người khả năng, thuộc viên từng theo tàu Thanh đi hai nơi Hương cảng, Hạ châu xét t́nh h́nh của Tây, ngẫm soạn nhật tŕnh báo những cái không phải mà họ đă gây ra, thuê khắc để truyền ra các nước hoặc xét được có cơ hội nào có thể mưu đồ th́ về bàn tính cùng vâng huấn thị các việc khác. Bọn thần từng vâng xét, trộm thấy đất Nam kỳ từ khi bị Lăng sa xử ép, buông tính sói lang, dân t́nh không chịu nổi sự hiểm độc, ngày ngày trông được sống lại, chẳng sớm th́ chiều vậy.

Bọn thần xấu hổ nhục nhă, xúc động lo phiền thật sâu sắc, Hoàng thượng một ḿnh ôm mối lo chiếu cố miền Nam, tội của bọn thần thật là lớn vậy. Tự thấy v́ ḷng ngu chưa hết, ngày đêm nào dám quên chuyện ấy được, chỉ phải lúc này đi lại khó khăn tính liệu công việc thường nhiều chếch mác. Lần này, việc đi Hạ châu đă phái các viên Nguyễn Văn Hựu, Trần Như Sơn, Lê Huy qua lại thăm ḍ. Đi Hương cảng cũng đă phái bọn Nguyễn Chánh, Trần Đ́nh Túc, Đặng Huy Trứ thu nhặt t́nh h́nh nhưng tâm tính của chúng quỉ quyệt bí ẩn, lại nói năng văn tự không thông được nhau cũng là duyên cớ. Có khi đi mà không ḍ được t́nh h́nh, có khi không kín đáo mà bị chúng nghi trách. Nối tiếp đó có Phan Trung cũng thường xin làm bài hịch của nghĩa dân sáu tỉnh Gia định, kể hết thói ham muốn không biết chán của bọn rợ ấy, hành động bất nghĩa của chúng gởi cho Lư Mậu Thụy đưa đến báo quán người Anh để truyền ra nhưng những lần phái viên sang Hương cảng không nghe các nước khác có nói ǵ th́ việc ấy cũng đă khó có bằng cớ.

Nay việc thương nghị mới về Nam Trung chưa thấy báo tin, t́nh trạng giặc cướp ở biên giới phía Bắc vừa cần đánh dẹp. Chỉ lo xử trí chuyện của ta th́ cũng đă lộn xộn huống chi hiệp ước mới chưa thành th́ cơ sự ra sao cũng chưa thể làm chuyện khác. Nếu chia phái người đi hai nơi ấy chỉ trích t́nh h́nh bọn rợ, thuê khắc in để tuyên bố, nghĩ cũng là việc Phan Trung đă làm, với các nước chẳng ăn thua ǵ mà bọn Lăng sa đang muốn ta gây xích mích để cái mưu chiếm ba tỉnh phía trong càng đắt, như thế chỉ bày thêm một phen căi vă mà thôi. Chỉ có việc lượm lặt tin tức để biết t́nh h́nh bọn rợ, đấy mới thật là việc nên lo.

Sắp tới đây, Lê Huy sang Hạ châu, xin để cho Viện của thần dặn kín viên ấy đến các nước Anh Pháp ở Tây dương hỏi mua các báo chí đem về dịch cùng ngoài ra có tin ǵ lạ th́ sao chép ra dâng lên, đợi Đặng Huy Trứ về, dặn kín viên ấy đem sự t́nh Tây dương ở Việt 185 lâu nay dâng phiến tường tận để vâng xem rơ ràng. Sau này có ai được phái sang Cảng cũng chiếu như Lê Huy trên đây mà sức cho lo liệu, t́m hiểu tường tận để có thể làm cho bọn họ đáp ứng với ta tốt hơn. Đó là những ǵ bọn thần tuân vâng nghĩ cạn như thế để cúi chờ xét định.

 

Đặng Huy Trứ

 

- Tháng tư, vâng diện sắc nói : Vừa qua t́nh h́nh đánh dẹp giặc Ngô 186 rất căng mà việc pḥng giữ và tiểu trừ giặc núi lại là việc trọng yếu nổi bật của Bắc ky, nếu không có người trấn giữ vỗ về th́ không khỏi bị thiếu sót đáng ngại, hăy để đ́nh thần xét tâu. Đ́nh thần xin để Ông sung làm Khâm sai đại thần đi Bắc ninh để trấn yên. Kính vâng sắc ban : Nay đă nhiều người rồi, giờ lại thêm nữa th́ không phải là lo lâu dài. C̣n như có ư quan tâm th́ tán tự bằng mưu cơ ở nơi màn trướng cũng không thể ít.

- Được ban cho một Kim tiền VIẾT TRUNG hạng lớn có tua rũ. Vâng Dụ rằng đợi cho việc trở lại b́nh thường sẽ ưu thưởng và đề bạt. Bấy giờ 3 đạo quân cùng báo về một ngày, việc của Cơ mật viện rất nhiều, bộ Binh vâng chỉ nhanh và rơ như vậy để lo việc khen thưởng.

- Tháng 5, can việc các thuộc viên chép sót sớ của Tuyên quang, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách.  Gặp tết Lục tuần đại khánh, được ban vàng, bạc, tiền cùng phẩm vật.  Quan cố Thượng thư được gia tặng Gia Nghị đại phu, Thiêm sự phủ Thiêm sự, ban thự là Ôn Mục. Cố Đoan nhân Thái từ được phong Chánh Tam phẩm Thục nhân. Sau đó ông dâng biểu tạ ơn.

- Tháng 6, can việc để thuộc viên chậm trễ việc biên nộp tổng kết cuối quí bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. - Cùng Phạm Phú Thứ dâng phiến tâu : Nay vâng phê chuẩn về việc Nguyễn Tri Phương qú dài 187 trước cổng cung chính. Sức cho các Bộ giải quyết. - Bọn thần trộm thấy Nguyễn Tri Phương lần này tâu bày, vâng được phê là đại thần ấy già nua nói bừa, thật đă đau đớn sâu sắc. Bọn thần trộm nghĩ rằng đại thần ấy tuổi già lại hàng huân cựu sót lại chỉ duy có ông ấy. Kính vâng Hoàng thượng đă rơ từ lâu, thường có ḷng chẳng  nỡ tận đáy ḷng. Nay liệu có nên hay không, đưa đến nhà Tả vu chờ xét. Châu phê : Cứ thực t́nh về đi. Tâu chờ chỉ để tỏ ḷng thể niệm có sự cư xử khác biệt. Liền dám làm vấy bẩn, mọp chờ ân chỉ. Kính vâng Châu phê : Lần này quá bậy, không c̣n nghiêm túc như trước nữa ! Pháp độ của triều đ́nh há không đau đớn ? Không được cùng nhau hy sinh cho cái riêng mà quên mất cái chung ! Muốn giữ cho c̣n cái pháp độ lớn, lại làm gần với phạm pháp đều là thế cả !

- Tháng 7 vâng Dụ : Thượng thư bộ Binh sung Cơ mật viện đại thần Hải pḥng phó sứ Kiêm quản Khâm thiên giám Trần Tiễn... cảm sâu ơn tri ngộ, hết ḷng giúp rập ngày đêm không chút lơ là, râu tóc sớm bạc mà mẹ đẻ năm nay tuổi quá 80 c̣n được khang kiện, được thế chẳng phải là sự báo đáp cho kẻ dời Hiếu làm Trung đấy ư ! Nước có bề tôi tức là nhà có con. Xét mẹ y, ḷng dạy con hằng ngày chắc cũng chẳng ngoài điều ấy.

Năm nay vâng gặp khánh điển 188 ân huệ tỏ bày : đạo cư xử với người già, cách giúp sức người con hiếu thực không thể làm mất được, thế cho nên ân hiếu cũng đă nhắm đến nhưng v́ việc nhiều nên kẻ cao tuổi hơn phải được hậu đăi trước : biếu mẹ y một cặp nhung mê 189 , bốn nhánh sâm Cao ly, bảy xấp gấm, đoạn, sa, là, lăng 190 . Lại ban cho Trần Tiễn... 1 đôi lộc nhung, 10 nhánh sâm Cao ly, 2 tấm quế Thanh hạng nhất, 1 chén dầu lá sam 191 . Phái Hiệp lănh thị vệ Nguyễn Đ́nh Phổ cùng một viên Các thuộc hàng ngũ lục phẩm ngày 22 tháng này mang đến cho tại nhà, truyền chỉ chia cho, một là để làm món dưỡng già mà yên tâm đeo đuổi công việc, một là tăng sức khoẻ để thêm công lao. Mẹ y được miễn quỳ lạy và xu tạ 192 để hợp với ân huệ dành cho người già và tỏ ư thể tất cho bề tôi. 

- Cùng Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ tâu xin : Dùng đại thần Nguyễn Tri Phương sung chức Bắc kỳ Kinh lược đại sứ để bàn bạc đốc sức việc đánh dẹp khiến mọi người biết có sự thống nhiếp, không dám tị nạnh. Vua không chuẩn y.

- Bộ Binh xin đề cử bộ thuộc là Trương Đăng Để, Viên ngoại lang cùng Tú tài Trương Quang Đản t́nh nguyện đi Sơn bắc mộ lính dẹp giặc. Kính vâng chuẩn y.

- Tháng 8, cùng đ́nh thần tâu xin quyên tiền lương từ ấn quan trở lên, được một vạn quan để giúp quân nhu. Vua nghe theo một lần. Tuân sắc chở đạn và thuốc súng thần công, ống phun lửa ra Hà nội để cấp cho các quân. Tuân sức cấp và đưa voi chiến đi Sơn bắc chia cho hai đạo lính lệ 193 và lính doanh 194 .

- Tháng  9, can việc văn bản mật của Cơ mật viện bị côn trùng ăn, phạt bổng 1 năm.

- Tháng 10, can việc hạch chậm Tú tài Phan Văn Nghệ, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.  Cùng đ́nh thần tâu : Đạn là lợi khí của quân dụng, xin ḍ hỏi các địa phương có người biết nghề làm đạn, biết tính độ phóng th́ cho họ vào bộ Binh thi kiểm tra lănh thưởng. Lại xin giao cho sở Đốc công lập ra Công xảo cuộc, ai am tường về các nghề máy tàu thủy hay am tường chế máy xẻ ván, nấu đồng, đúc súng, bất kể là quốc tịch nào cũng đều sung mộ rộng răi, vẫn do bộ Công hợp cùng Đốc công hạch khả năng mà chọn bổ, cấp lương tiền hàng tháng, miễn đi lính. Như có người nào tay nghề khá hơn th́ chọn lên quan thưởng để khuyến khích. Vua chuẩn y.

- Tháng 11, cùng Nguyễn Tri Phương, Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ, Bùi Thức Kiên dâng phiến tâu : Trộm nghe các thánh vương đời trước chưa từng không đi chơi để quan sát. Tuy nói rằng không sa đắm việc chơi bời, nói rằng không dám đi chơi nhảm thực là v́ nhất cử nhất động đều quan hệ rất lớn đến cái Đức của vua vậy. Triều ta vào khoảng đời Minh mạng, Thiệu trị cũng có tiến hành việc đó nhưng không có ǵ là không giới hạn chừng mực.

Xe vua sắp ra đi th́ trước đó đă Dụ bảo bằng lệnh đặc biệt cho bộ phận ở lại Kinh các việc phải làm. Lúc đi, lúc về đều có bắn súng lớn. Ban đêm dừng nghỉ ở biệt quán của Ly cung th́ có nhà quan cư cạnh đấy để quan binh làm chỗ nghĩ ngơi, sự thể thật là nghiêm túc trang trọng, nhưng vài ba tháng mới giá hạnh một lần, đều ngụ ư giảng luyện vơ nghệ, khích lệ siêng năng mà không hề quên ḷng thương người yêu vật cho nên sớm đi mà chiều về ngay, có trễ chăng cũng không quá 2 ngày là hồi loan, không dám coi rẽ sự an ninh. Như thế là dụng tâm của các bậc thánh vương ngày xưa. Hoàng thượng năm đầu cầm chính quyền, lo lắng siêng năng, sợ sệt gắng gỏi, một dạ chẳng quản, thỉnh thoảng có quan sát phong tục, giảng luyện vơ nghệ mà cả đến dạo chơi ruộng đồng cũng là lạnh lùng làm theo phép xưa thành nếp, không hề trái hay vượt.

Từ ngày biên cương hữu sự buồn uất khó thoải mái, phải mượn chuyện ấy để tự tiêu khiển. Chỉ gần đây, mỗi tháng đi ba bốn lần mà ngày giỗ ngày tết đều chẳng kể tới 195 th́ về chữ Lễ có chỗ đáng ngại. Đem cái tôn quí muôn xe 196 mà sớm chiều chạy theo loài có cánh ở đồng nội th́ về thể thống có phần sứt mẻ, cung nhân, thị nữ chèo thuyền, cầm giầm ở nơi sông hồ th́ trong ngoài cũng khó rơ. Vả lại, đi nhiều lần th́ nhọc tốn càng nhiều mà dọc đường ốm đau, đó không phải là điều vui vẻ, thỏa nguyện cho dân buôn bán, làm ruộng sở tại. Vừa rồi, có sắc dụ bảo đi theo th́ liền đi ngay gấp gáp như sao băng, thuyền bè không kịp sửa soạn cho đàng hoàng đẹp đẽ, khí giới lương thực không kịp lo đủ, loay hoay đuối sức, ban đêm phải dừng ở chổ vắng vẻ, đóng quân ở mé nước lâu kể đến ba, bốn, năm ngày, biền binh phải tuần pḥng giữa gió mưa lạnh lẽo, ngày đêm xông pha lấy thế làm chuyện b́nh thường mà đ̣i họ phải khoẻ mạnh th́ có nổi không ? Huống chi trăm ty nhiều việc, khi cần tra cứu đều ngại phải vất vả đi về không đủ th́ giờ để bàn bạc cho thống nhất, phải chịu thế gác lại.

Xin Hoàng thượng siêng năng, cẩn thận cho nhiều mà chỗ hành tại đều là việc quân cơ khẩn yếu, một vài việc thôi mới dám theo xe dâng lên th́ c̣n bao nhiêu việc khác không khỏi dồn ứ, buông lơi là phần nhiều. Về những t́nh h́nh ấy, Hoàng thượng đă rơ, không cần bọn thần phải làm bẩn đục vậy. Chỉ nghĩ rằng nước nhà nuôi binh tướng để dùng khi hữu sự, nay đang có nhiều việc rất đáng đau thương, lao khổ đă lắm, làm sao thu ḷng mà đắc lực được ? 197

Năm trước bọn thần c̣n nghe trong quân sĩ có lời ta thán vụng trộm riêng tư, từ khi vâng lệnh sức hỏi, khiển trách đến nay th́ không c̣n nghe được từ đâu về t́nh h́nh của chúng nữa, ḷng riêng suy nghĩ  rất là đáng lo. Vả xưa kia nghịch Trưng gây biến mà quân túc vệ thấy bóng đă theo ngay trước tiên, như thế nghiệm rơ rằng làm họ nhọc th́ họ oán vậy. Lần đi ấy, may mà trời c̣n giúp, nước c̣n phúc nên đi chơi không hề ǵ mà nhân t́nh là rất đáng sợ như thế. Huống chi mệnh trời không thường mà điềm tốt xấu đều ứng nghiệm. Mới ngày gần đây ở hành cung Thuận an thuốc súng bùng cháy, lính và dân bị chết thiêu, thuyền và nhà bị cháy hỏng, kẻ nghe tin không ai là không run sợ, đấy tuy là việc của con người do bất cẩn dẫn đến mà dẫu không phải huyền cơ cảnh cáo biến cố không phải từ chổ không dưng mà sinh ra, chẳng nên coi là tự nhiên vậy. Hoàng thượng thông minh duệ trí, bậc làm chúa đời trước chưa từng được vậy. Uyên nguyên của thánh học không ngoài hai điều kính cẩn và buông lỏng. Từ xưa bậc đế vương chưa từng có ai gặp gian nan lo lắng như thế mà thường vui chơi lại làm rạng rỡ nổi nghiệp lớn, đưa đến cảnh thái b́nh được. Nguyện mong Hoàng thượng xét ḿnh, soi ḿnh.

Trên đây là lấy Nghiêu, Thuấn, Văn vương làm phép tắc cùng sự thành công gần đây của Liệt tổ và gương răn xa đời từ vết xa đổ của Hạ khang 198 Chu mục 199 vậy. Nếu ngẫu nhiên có đi chơi, nên hạn chế để giảm nhọc nhằn, bớt hao tốn, thương loài vật 200 , yên ḷng người th́ thiên hạ may lắm, xă tắc may lắm. Bọn thần xấu hổ xen vào hàng khanh, gặp lúc nhiều duyên cớ thế này, rất biết thi tố 201 tội không tránh được, nhưng nếu nín thinh không nói, sợ e vạn nhất có xảy ra trở ngại ǵ tất cái tội quan chức 202 không ǵ lớn hơn. Bi bô ḷng thành không thể cầm được nên mạo muội mật tâu, mong chờ thấu rơ. Châu phê : Từng điều từng điều trong này đều là lỗi của Trẫm, thật đă muôn phần cam chịu. Sự thẳng thắn của các khanh đă sáng tỏ rơ ràng nhưng về thực ḷng quan tâm nhau th́ chưa vậy. Không dám màu mè chút nào, hứa thật như vậy, làm sao cho ổn thỏa kẻo có lỗi hoài, rầy rà hoài.

- Tháng 12, cùng Nguyễn Tri Phương, Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ, Bùi Thức Kiên dâng phiến tâu : Ngày 28 tháng trước, bọn thần vâng đem việc du hạnh xin hạn chế bớt, kính dâng phiến tŕnh lên, được Châu phê các lẽ. Bọn thần tuân vâng, cung kính đọc, ngữa thấy Hoàng thượng cực kỳ đau khổ cho thời cuộc khó khăn, bất đắc dĩ mà mượn đấy để tiêu khiển nỗi niềm, mong để tiêu cơn buồn uất, hằng ngày trông chờ bọn thần báo đáp cho tṛn trách nhiệm lớn. Lúc đầu vô tâm về việc làm nhọc cho người, làm đau cho vật để làm vui vậy.

Thần, Nguyễn Tri Phương gần đây ngẫu nhiên lâm bịnh, bọn thần trộm chờ để cùng bàn, không dám quên chút nào. Mồng tám tháng này lại vâng Châu phê đă nói : Hỏi mà không đáp th́ cũng biết nói suông thôi ! Lại chỉ nh́n suông, không khứng ra sức báo đáp hay sao ? Thánh nhân nói thế nào ? 203

Bọn thần cung kính xem, khôn xiết sợ sệt, tuân vâng nghĩ tới nghĩ lui, trộm cho là bề tôi thờ vua như con thờ cha, cha có chuyện bực, con sợ có khi vướng vào sự phi nghĩa mà sa đọa nền tảng đạo làm con. Kẻ làm tôi, dốc cái ḷng thành cuồng nhiệt mù quáng là chỉ mong mặt trời mặt trăng thêm sáng, non núi thêm vững bền để nên được vẻ lớn của trời đất mà thôi. Khổng Tử nói : Xiêu mà không đỡ th́ chung sức mà làm ǵ ! Lại nói : ở gần mà không can ngăn th́ chỉ là cái thây ăn lộc !Bọn thần tầm thường, mang dày ơn nước, sờ lưỡi 204 hỏi ḷng, đâu lại dám cô kiểu 205 muốn tỏ bộ thẳng thắn để nặng cho tội ác ?

Nay đang lúc biên giới lộn xộn, việc nước ngày càng khó khăn, huống chi đất cũ Nam kỳ như chết đuối trên cạn, chưa thu phục được. Đây là lúc Hoàng thượng ngày đêm đau ḷng mà bọn thần ngu ngốc có vỡ trán nát thây cũng không gỡ nỗi những ǵ nén ở đáy ḷng, chỉ lo sửa trong dẹp ngoài là kế lớn để phục hưng, giữ chỗ vững chắc, phá chổ tỳ vết là điều cốt yếu của việc quân. Người Tây đưa lợn rắn 206 đến với sự vững chắc của kẻ đại địch mà ta nuôi dân dạy lính chưa đến một năm. Giặc Thanh 207 làm lộng, mặt Bắc đáng lo, môn thuốc cứu mạng có thể đem ra, đó là điều ḥa nguyên khí để tính dần khôi phục. Tŕnh tự ấy của cơ sự không cho phép làm rối vậy. Huống chi việc lập lại ḥa ước mới c̣n đợi báo chí lên tiếng đă, nghĩ không nên hành động không đúng lúc mà làm trái cái thuật yên tạm của ta.

Việc ấy bọn thần đă trộm nghĩ rằng người Tây đối xử giảo hoạt với các xứ lân cận của ta th́ cán thuật đề pḥng ta càng sâu sắc. Nay tuy chưa tiện hành động nhưng tính việc bọn mọi, phải biết t́nh h́nh bọn mọi, há có chuyện úp mặt vào tường, ôm gốc cây 208 làm đắc sách ? Xét ra Hạ châu, Hương cảng là láng giềng tiếp giáp với ta, là nơi các nước Đông Tây tụ về mua bán, sự t́nh bên ngoài thường được truyền riêng nên ta đă từng phái thuyền sang đấy kiêm lo t́m biết. Nay tàu ấy hiện được giao cho chuyên trách ḍ xét, chưa tiện đi xa, xin nên nhân sẵn phương tiện ấy, phái người đi trước hai xứ nọ cùng Anh, Xiêm, Nhật bản đều là nơi Pháp qua lại, như gặp người nước ấy, t́m cơ ḍ hỏi kín đáo để cùng lo ngăn ngừa pḥng bị rồi ghi kỹ về tŕnh để mở rộng tầm hiểu biết về t́nh h́nh, không có ǵ là không giúp ích được.

Đến như việc chọn riêng một chỗ dành để tuần hạnh, khỏi phải chơi xa, khoản ấy năm trước đă được phê rơ, đại ư đều giống nhau. Bọn thần chỉ v́ lư do nhọc và tốn, đi không ích lợi, nay xin hăy đi chơi ở các chỗ cũ, tùy lúc mà xem và xét. Nay vâng đem hết ư tứ ra bàn định, nghĩ cũng không hơn được các chốn cũ, duy mong Hoàng thượng suy cái ḷng thân với người thân, nhân với dân, theo đấy mà yêu thương loài vật.Việc tuần du có hạng chế th́ thần dân được phước nhiều vậy. Bọn thần dâng một phiến nhỏ nhặt, muôn phần biết là không có chỗ nào tránh tội, kính vâng phúc tŕnh. Châu phê : Đă biết rồi. Chưa thấy thực hiệu quả, ai là kẻ ưu ái.

- Kính tuân ân chiếu đại khánh, được thưởng gia một cấp. Vâng ban một bài thơ ngũ ngôn ngự chế Thuật hoài.  -Can việc khi c̣n ở bộ Công, tu bổ trê năi các ụ súng trên thành, bị phạt bổng 6 tháng, nhờ việc xảy ra trước lúc có chiếu ban ơn nên được miễn.

 

Nhà bia trong lăng Tự Đức

 

    Canh ngọ năm Tự Đức thứ 23 (1870)  Ông được 58 tuổi.

- Tháng giêng, Phú soái đệ thư bàn ḥa ước mới. Tổng đốc B́nh Phú Thân Văn Nhiếp, Tổng đốc An Tĩnh Hoàng Tá Viêm đều xin tŕnh bày lên báo cùng mở cuộc họp các nước khác để thêm bền cho ḥa ước. Hoàng thượng đem việc ấy hỏi ông, ông nói : Ta vừa ra sức năn nỉ, không có ai xứng đáng chận nổi họ. Nếu lấy lời lẽ mà biện bác, không chỉ vô ích mà c̣n sinh khó khăn, xin hăy đợi nước ấy trả lời mới hợp cơ sự. Vả lại từ trước ḥa ước từng có ba nước cùng nhau đóng ấn, nước ta gởi thư cho nước Y chưa từng hỏi chuyện, huống là các nước khác cùng một kiểu như thế. Vả lại xa xôi cách trở, thế khó họp nước, cũng chưa xét rơ các nước giao ḥa có lệ ấy không. Xét nên chờ cho hoà ước do khâm sứ của ta cùng Phú soái thương lượng lo liệu đă. Kính vâng chuẩn y. Lại vâng cho : Thư báo phải mềm mỏng mà thẳng thắn khiến cho họ biết ta không thể nói mạnh được mà lư của họ cong.

- Tháng 3, cùng Nguyễn Tri Phương, Phạm Phú Thứ tâu : Triều sính là lễ thường trong việc bang giao khiến người vâng mệnh cũng nghĩ rằng chầu vua là vinh dự. Triều đ́nh đối với nước ngoài, có ai lấy lễ mà đến, nhân lễ ấy là thu ḷng họ mà tôn quốc thể nữa. Huống chi hai nước Pháp với Y lúc cùng ta giao ḥa đă theo lẽ đó, nghĩ không nên quá nén. Nếu điều họ tỏ bày nghe được th́ nhận,  nghe không được th́ bác, khiến họ không thể lấy lời lẽ mà chấp trách th́ việc giao thiệp của ta hậu ư không hiềm khích ǵ có thể nói mà tin cậy thân thiện đồn ra các nước vậy.

Khi nước Y pha nho sai sứ đến Kinh báo xin nộp lễ vật và xin vào chầu vua, đệ quốc thư, trên lấy cớ là họ cứng cỏi, xin măi cũng không cho vào chầu.  Cùng Nguyễn Tri Phương, Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ dâng phiến tâu : Trộm thấy lần ấy xứ Y pha Nho đến Kinh xin tuân ḥa ước, triều kiến cùng mật tỏ bày cách giúp đỡ của nước ấy. Năm trước, Hoàng thượng nghĩ t́nh họ xa xôi, lược bớt nghi thức, hỏi họ những điều tŕnh bày rồi sớm bảo về.

Bọn thần thấy họ xin triều kiến nên trước đó một ngày đă dâng bản tâu mật, nghĩ quốc thể là trọng mà tin lời họ, xin chuẩn y cho họ yết kiến, lại vâng xét cấp vật hạng nữa. Đến khi sứ ấy mật tâu bày th́ chỉ là chuyện không quan trọng, chẳng thiết thực lắm, thế mà bọn thần Phan Huy Vịnh, Phạm Phú Thứ nhiều lần vâng bàn họ cứ khất măi, đ̣i có Toàn quyền mới chịu bàn bạc, nói hết lời chúng cũng không chịu giúp đỡ. Xin thưa rằng trước đó bọn thần là Nguyễn Tri Phương, Trần Tiễn… điều đ́nh các khoản không xảy ǵ khác. Khi nghe đến việc tương trợ th́ sinh ra lời rỗng tắc trách : Tội ấy không thể tránh, xin đem bọn thần giao cho quan Hữu ty nghị xử để làm rơ. Kính vâng châu phê : Sẽ có chỉ dụ riêng. Khâm thử.

- Can việc bộ thuộc biên giao trể năi tờ tŕnh cuối quư, bị phạt bổng 3 tháng ghi sách.

- Tháng 4, can việc chia ban trể năi cho Biền binh tỉnh B́nh thuận bị phạt bổng 1 tháng. - Can việc thương nghị với sứ Y (pha nho) bị cách lưu.

       - Tháng 5, kính vâng hộ giá Thuận an duyệt đồn lũy, thao diễn bắn đại bác, được thưởng 4 mỹ kim tiền, trong đó 1 đồng có tua. - Can việc các đồn Thuận an chế đạn hỏng, bị giáng 2 cấp lưu.

 

Phạm Phú Thứ

 

    Tân Mùi năm Tự Đức thứ 24 (1871). Ông được 59 tuổi.

       - Tháng 1, vâng dụ thăng Thự Hiệp biện Đại học sĩ, vẫn giữ chức Binh bộ Thượng thư, kiêm sung các hàm như cũ.

       - Dâng phiến cáo bệnh đau thắt bụng, xin nghỉ mười ngày, ở lại công thự để chữa trị. Châu phê : Yêu vua, điều trước tiên phải lo giữ thân. Hăy cố gắng điều trị. Khâm thử.

       - Vâng làm thơ ứng chế hợp chỉ dụ, được ban thưởng một thếp giấy hạng nhất, một hộp đựng bút, mười một thỏi mực Dĩnh đại, b́nh pha trà, b́nh đựng trà, nghiên đá Đoan khê mỗi thứ một món, 10 gói trái cây.

- Can việc làm hỏng phiếu thăng trật của Hoàng Tố bị giáng một cấp lưu.

- Tháng 3, vâng tuân ân dụ tết Nguyên đán tháng giêng, cho đổi các lần cách lưu, giáng lưu làm giáng 6 cấp lưu.

- Tháng 4, tuân sắc trước đến kiểm sát các đồn lũy hải pḥng, giang pḥng đều kiên cố hoàn chỉnh, dâng phiến phúc tŕnh.

- Tháng 5, can thuộc ty nhầm lẫn việc đ̣i lính dơng ở Quảng yên, thủ hạ chi lương chận lại, bị phạt bổng 1 tháng.  Dâng phiến phúc tŕnh : Hôm qua thần tuân sắc hỏi thuyền nhân nước Hoa kỳ giao dương thư 208a của thuyền Đằng huy cùng các món của nước Ma li căn. Nay theo lời phúc bẩm của bọn Tôn Thất Duyệt, quan lo việc hải pḥng, căn cứ theo lời quan Hành nhân chủ sự Hoàng Nghị khai rơ :

Sớm hôm qua, họ đi đường sông ngang qua thuyền Đằng huy, có lên thuyền ấy, thấy người coi neo đem thư ấy mở xem, Hoàng Nghị hiện có dự xem lời lẽ trong thư cùng hỏi thăm, có bản dịch đính kèm. Lại theo lời Hoàng Nghị khai th́ Ma li căn tiếng Đại Thanh gọi là nước Hoa Kỳ là 1 nước thuộc phương Tây, chữ viết và tiếng nói giống với Xích mao nên y am tường thông dịch. Nước ấy nằm về phương nào y cũng không rơ, đợi trời sáng sẽ hỏi tiếp rồi tŕnh tiếp. Sớm hôm ấy liền phái chủ sự Hoàng Nghị đến hỏi, chủ thuyền khai rằng nước ấy nằm ở phương bắc (ở mặt trên địa cầu), tiếng Thanh 1. tên là Bắc Á mỹ lư giá, 1 tên Hợp chúng, 1 tên Hoa Kỳ, 1 tên Tân thế giới.Tiếng Tây một tên là Ma li căn, một tên là A mê di canh, âm tuy không giống nhau nhưng đều là một nước. Tên gọi nước ấy rút trong các sách :

- Cao hậu mông cầu địa lư hợp chí.

- Địa lư vấn đáp.

- Địa cầu thuyết lược.

Các sách Địa cầu Tây phương cùng bản đồ địa cầu phần nhiều đều có ghi rơ các tên gọi ấy. Xin phúc tŕnh các lời như trên.

- Can việc Nguyễn Văn Chi tự tiện đi nghiên cứu trể năi, bị giáng 4 cấp lưu.

- Tháng 6, vâng giá hạnh Thuận an duyệt xem đồn lũy, vâng đưa ra bài văn ngự chế tế cửa biển Thuận an. Vâng Châu phê : Giao 2 sứ duyệt, như không hợp th́ sửa. Ngày mồng 9 lập đàn ở mặt trước hải thành, hai sứ vận mũ áo lạy, đọc văn trước bài vị Nam Hải Long Vương và Phong bá Huệ phi, có tam sinh, mâm xôi, các vật phẩm tỉnh và đủ, nhạc tán cụ bị, Hữu ty phải lo sẵn. Hăy kính lấy !

- Can việc đ́nh nghị về tội trể năi làm chủ thảo tập tân của Hoàng Tá Viêm, bị giáng 2 cấp lưu.  Cùng Nguyễn Tri Phương, Hồ Oai, Lê Sĩ, Phạm Phú Thứ, Lê Bá Thận dâng phiến tâu tŕnh : Nay vâng giao ra xét 1 tập tâu xin của Thống đốc Hoàng Tá Viêm, kính vâng Châu phê : giao cho các đại thần văn vơ duyệt ngay tŕnh lên.

Bọn thần tuân vâng cùng bàn : Chiếu theo gần đây, Bắc Nam binh lửa liên miên, nghĩ rằng quan lại phải có người giỏi việc vổ về cho yên mới chu đáo đến đời sống người dân, nếu một khi mất người ấy th́ dân không khỏi chịu cảnh khổ. Gần đây v́ nước lụt vượt mức thường, dân t́nh càng chồng thêm lúng túng. Vật cùng th́ biến là lẽ tất nhiên, việc cứu trợ trấn an chính là việc gấp. Nay viên Thống đốc ấy nghĩ xin phái ra đấy 1 đại thần ra giải quyết mọi việc trừ tệ an dân, bọn thần có ư là nên nghe theo lời xin, chỉ có Nguyễn Tri Phương hiện đă suy yếu già nua, trước đây bị  phê là không cho đi nên không dám nêu lại. Vũ Trọng B́nh tuy có lịch duyệt nhưng lần ấy v́ vụ thành Lăng thất thủ đă bị giả hàm. Đẩy vận lương hướng là việc khẩn, chưa tiện sung phái.

Trần Tiễn... việc Bộ tuy nhiều và căng nhưng vâng mệnh sai phái th́ phận làm tôi phải tuân. Xem ra bên quân đội có Lê Tuấn là người lịch duyệt siêng việc, lại là đại thần chốn Kinh đường vâng mệnh đi giải quyết công việc... Nay quân Thanh hữu đă sang chung lo việc tiểu trừ 209 ở Thứ, chức Tham tán, Tán lư cũng đă nhiều người, xin phái một người làm Kinh lược đại thần Khâm sai Bắc kỳ đến trước xét liệu tùy nghi điều độ để trấn tĩnh. C̣n như tệ nạn quan lại, trước đă có Tuần vũ Hưng hóa Trần Đ́nh Túc đă tâu việc Hộ đốc Sơn Tây Trần B́nh làm việc không hợp ḷng trông mong của mọi người, đă vâng Dụ khiển trách xử trí, c̣n những kẻ bị coi là tham quan ô lại làm khổ dân th́ kể cũng có, bọn thần chỉ nghe đồn đăi chứ không có cáo trạng đích xác nên phải dè dặt, có khi phát xuất bởi ḷng yêu ghét nên không dám tâu bừa.

- 19 tháng 7, cùng Nguyễn Tri Phương, Phạm Phú Thứ, Lê Bá Thận dâng phiến tâu : Nay vâng kính duyệt, có các quan Nội các, các tướng, bộ Lễ, luận bàn việc tâu dối của Thống đốc Hoàng Tá Viêm, kính xét vâng chỉ trong có khoản : Hoàng Tá Viêm, xét theo trên viết dối trá, luật kết tội đánh 100 gậy, đồ 3 năm, nhưng nghĩ đến viên ấy đang bận việc quân, hiện nay nên khiển trách, để về sau hăy tính, gia ơn cho mang tội đồ ghi vào án để lập công đền lỗi nhưng đợi cho đ́nh thần đem các khoản tâu trước đây của Đô sát viện bàn xong cho khỏi trùng lặp. Bọn thần trộm nghĩ : Binh là việc lớn của nước, Tướng là Tư mệnh của quân, cho nên trao búa Đổng nhung tất để làm long trọng vai tṛ gửi gắm bên ngoài, th́ chỉ ngọn cờ mao, người ta chỉ c̣n biết tuân theo lệnh của tướng mà thôi.

Nay viên Thống đốc ấy bị cho mang tội đồ để làm Đổng suất, nghĩ rằng triều đ́nh nên co cái phép nước lại, duỗi cái ân huệ ra, viên Thống đốc ấy cũng đă ngữa biết chính sách cảnh cáo, dám có ḷng nào. Có điều là tin đó truyền xuống cấp dưới, những Tham tá, thiên tỳ chẳng khỏi lờn nhác, gọi thưa không nhạy, mà làm việc chung với quân Thanh họ biết Thống đốc ấy mang tội đồ th́ rất đáng ngại về mặt sự thể. Viên Thống đốc ấy như được thể lượng cho khiển trách để sau giải quyết th́ xin nên đặc cách giáng chỉ, nêu rơ miễn mang tội đồ, may được nhờ ơn mà yên ḷng báo đáp. Nếu lại không tỏ ḷng ấy th́ trị lại không muộn vậy. Bọn thần nghĩ thế, kính xin mạo muội tŕnh bày xét định.

- Cùng Nguyễn Tri Phương, Phạm Phú Thứ, Lê Bá Thận dâng phiến tâu tŕnh : Hôm trước bọn thần dâng phiến khẩn xin việc Thống đốc Hoàng Tá Viêm mang tội đồ, vâng phê khiển trách. Bọn thần kính xem xong, sợ sệt khôn xiết, thấy Thống đốc ấy nói năng sai bậy, tội thật khó từ, duy nghĩ rằng viên ấy là Tư lệnh, liên quan đến sự nghe nh́n của ba quân mà dưới cái tên lại mang thêm tội đồ, rất e quân sĩ nghe thế mà nhác nhớn, đùa cợt, gọi vâng không linh, lính Thanh ḍm ra thế lại cho là không đủ để khinh hay trọng th́ thể thống, hiệu lệnh của viên Thống đốc ấy nghĩ cũng khó mong ǵ được việc. Vâng so với gần đây như Vũ Trọng B́nh, Đặng Toán, Nguyễn Văn Tường từng can tội thất thủ, bị nghị ghép đến tội chết, đă vâng Dụ chỉ cho giải hàm, hoặc giáng chức, cách lưu. Lại như năm trước Nguyễn Tri Phương bị thất thủ đồn lớn ở Gia định, án xử trảm giam hậu, đă được Dụ cho giáng làm Tham tri rồi được khai phục Thượng thư, vẫn sung Đổng suất chứ không mang tội chết mà làm việc. Bọn thần lo lắng quá sức ngu xuẩn trộm cho là đáng ngại, dám liều làm bẩn, xin miễn tội đồ ấy, vẫn đợi trị nặng hơn.

Thần cùng Lê Bá Thận lần ấy từng nêu rằng viên Thống đốc nọ tội đáng cách, cho hồi tịch nhưng vẫn xin đợi vâng xử trí, tiếp đó vâng chuẩn cho tội đồ, làm việc như cũ. Thần ngu ngốc cứ nghĩ măi e có chút trở ngại nên bàn nhau dâng phiến xin, muôn phần chẳng dám có chút ư nào dời đổi kết quả vậy. Nay vâng sự khiển trách nghiêm khắc, bọn thần muôn vàn xin chịu tội, c̣n viên Thống đốc nọ có nên tha hay không xin vâng chờ chỉ dụ sáng suốt. Xét việc dâng thư dối lừa, luật kết cho ghi vào án, vẫn miễn trị trăm gậy đồ ba năm cùng mang án đồ ấy để cho kẻ dưới nghe cho ổn thỏa. Kính vâng Châu phê: Sẽ có chỉ riêng.

- Can việc thuyền lầu Tế thông theo hầu bị lậu nước, xét thấy không hợp, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

 

Đường phố Hà nội xưa thời thuộc Pháp

 

- Ngày 14 tháng 8 vâng đi theo giá hạnh Khiêm cung, được ban bát quái cùng 4 kim tiền tía Nhật, Nguyệt, Tinh, Vân có tua rũ. - Vâng tuân ân chiếu nhân tết Vạn thọ, các lần giáng 13 cấp lưu được khai phục 2 cấp. Lại được ban y phục bằng thể đoạn, kính vâng lời Dụ mang các ư : để xứng có đức, giúp ta việc cai trị.

- Mồng 2 tháng 10, cùng Nguyễn Tri Phương, Hồ Oai dâng phiến tâu : Trộm thấy gần đây thế giặc ở Bắc kỳ căng thẳng hơn trước, ngữa thấy cữu trùng tiêu cán 210 xét về nghĩa ưu nhục 175 ḷng bọn thần muôn phần không thể tự yên, khẩn xin phái một người trong bọn thần ra đấy trước, hợp đồng với Thống đốc để trông coi quân lính. Hai thần sẽ bàn bạc trù tính chia đi kiểm xét và đôn đốc may được chu đáo. Ấy là nguyện vọng tha thiết của bọn thần vậy. Kính vâng Châu phê : Các đă nói việc ấy. Hăy đợi có chỉ riêng.

- Can việc khi c̣n ở bộ Công thảo chậm trễ văn bản khẩn điền, cấm rượu, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.  -Can việc thuộc ty nháp phiếu tŕnh tỉnh Bắc ninh để cho lính mất khí giới tra cứu không chu đáo, bị phạt bổng một tháng.

- Tháng 11, cùng Nguyễn Tri Phương, Phạm Phú Thứ, Lê Bá Thận, Hoàng Văn Tuyển, Phan Đ́nh B́nh, Phạm Ư dâng phiến tŕnh : Nay vâng cho Thượng thư, Tham tri các bộ bọn thần tuân bàn việc lo các khoản giỗ kỵ chính vị, phối vị của nhà Thái miếu. Bọn thần vâng tra sách Lễ kư thấy nói : Chiếu với giỏ bày cùng bàn là dựa thần vậy. Sớ nói rằng con người lúc sống thể thống khác nhau, cho nên bày đỗ thờ, trong sự tôn kính đă có ngụ cái ư phân biệt. Vả chăng, lễ dựa theo t́nh mà đặt nên, mà t́nh cũng lấy lễ làm tiết, ngữa thấy lúc đầu việc chuẩn định đă phối hợp giữa t́nh với Lễ rồi vậy. Vâng Châu phê : Sách Lễ sớ, Lễ chí đều nói nhằm đạt đến cái tốt lành. Chưa biết là Lễ căn cứ vào cái ǵ. Nhớ các thuyết của sách Gia lễ điều chú, Thông khảo chú luận cũng chỉ thế mà thôi, không thấy kinh điển khác. Chớ nhiều lời. Cứ theo mọi người.

- Cùng Tôn nhân và đ́nh thần tuân Dụ tập hợp các công tử, xét kỹ các phiến, đợi lệnh tuyển chọn 211 . -Can việc thuộc ty đem nguyên thông phán bị cách là Nguyễn Tăng Huy cho theo hiệu phái ở tàu Mẫn thỏa không hợp, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 12, can việc lúc c̣n ở bộ Công kiểm phiếu các kho, trường mùa Hè, thủ sách ghi lặp mà không hạch ra được, bị phạt bổng 1 tháng ghi vào sách.  -Cùng Nguyễn Tri Phương dâng phiến tâu : Ngày 11 tháng này, vâng sắc Dụ trong đó có khoản : Nay đă là đầu năm, đến Tết rồi, các bậc bên Văn từ Thượng biện, Bang biện, bên Vơ từ Lănh binh, Đốc binh trở lên, phẩm hàm khá trọng, trước đă ra hạn gắt trong năm phải làm cho xong, nay hạn đă đến gần mà c̣n chưa xong. Bọn ấy miễn yến lạo để biết thẹn mà phấn đấu.

- Bộ Hộ của thần đă tuân phiến Dụ, xin tŕnh lên : Bọn thần vâng mệnh cùng bàn : Điều đáng lo nghĩ là biên giới phía bắc, các quan ở Thứ là bọn Hoàng Tá Viêm, vào dịp đổi năm cùng kính gặp các dịp khánh tiết, các Tết Đoan dương, Nguyên đán, có khi th́ được ban yến lạo, có khi th́ được cấp tiền bạc, áo trận, áo rét, thuốc men, vâng ơn ban thực đă quá ưu đăi thấm nhuần. Từ ngày ra quân đến nay, đă duyệt thêm hạn vẫn chưa xong việc. Gần đây cho giả hàm đă sắp hết hạn, lại c̣n hao tốn, ngày tháng làm cho ǵa lính, hao lương một việc không thành. Lần này lại ra ơn nữa, tưởng nên không dám lạm được nhiều lần thật có như lời sắc vậy.

Nhưng vâng xét ra các lần mà những viên ấy đă làm đều là việc chưa xong, lầm lỗi bấy lâu đều được tha thứ, tuy bị đồ, gậy, cách, giáng cũng được ghi lỗi rồi cho gắng sức báo đền. Nay đầu xuân yến lạo một lần cho tỳ tá trở lên, khoản chi phí nghĩ cũng chẳng là bao mà làm cho quản, suất, trở xuống đều hưởng ơn nhuần, giữa tướng với quân càng thêm gắn bó. Huống chi các doanh lính Thanh đă được đăi tiệc mà ở các trại quân ta, các quan ở Thứ lại không được dự. Cấp dưới nghe thế, trộm thấy cũng quan hệ đến sự thể. Cúi nghĩ : Yến lạo ban xuống, tuy là vật ăn uống nhưng gây cảm kích rất nhanh cho kẻ hèn mọn. Các viên quan phục vụ ở quân thứ biên giới phía bắc, văn từ Bang biện, Thương biện,vơ từ Lănh binh, Đốc binh trở lên, tết Nguyên đán xuân tới có nên xếp đặt cho dự một lần yến lạo hay không ? Châu phê : Sắc dụ đă rơ. Lời các khanh cũng đă biết rồi. Bộ chép ra giao cho đ́nh thần phúc lại phải kịp trước Tết năm ngày.

- Tuân vâng nghĩ thảo bài Văn tế trong lễ cúng tạ cửa biển tŕnh lên : 212

Bể Nam sâu rộng

Đứng đầu trăm sông

Cát vàng một dải

Chầu giữ hải môn

Trời bày hiểm yếu

Tuần giúp mọi đàng

Trọng địa căn bản

Chỗ dựa vững vàng

Thành cao ṿi vọi

Giáp băi trường sa

Đồn xây lớp lớp

Ngăn giữ sơn hà

Có lúc sóng gió

Vỗ bờ cát bay

Chỗ thấp hơi khuyết,

Chỗ cao hơi bày

Chín bệ thành tâm

Hữu ty cẩn tắc 213

Chỉ muốn đắp bồi

Cơ đồ vững chắc

Linh minh kết hợp

Như tiếng như vang

Sóng cuồng xô đẩy

Thành tô cát vàng.

Xô đi đẩy lại

Bít thêm chặt dày

Cơ mầu huyền diệu

Sức thần ai hay ?

Hoàng thượng đẹp ư

Chấp sự khiêm cung

Hương, vàng, lụa quư,

Rất mực tôn sùng

Thần như hiển linh

Báo đức tha thiết

Cho dải cát vàng

Thêm hoài không khuyết.

Vững mạnh phía biển,

Yên vui bốn phương

Cứu dân giúp nước

Thành tích phi thường 214

Vâng được Châu điểm 41

- Bắc ninh động đất, tiếng vang như sấm. Vâng diện sắc : Một chuyện động đất, thư tịch có nói đến. Đất thuộc âm, là đạo bề tôi. Trước kia, vâng thánh dụ có nói : Nước ta ở phương Nam, có nhiều dương phong, chưa nghe chuyện lạ động đất. Nay có hiện tượng huyền diệu như thế , bọn khanh nên gắng sức đề pḥng gấp bội để giúp trẫm kẻo không kịp.

-      Được ban các tập thơ văn thánh chế của Minh Mạng, Thiệu Trị.

 

 

Quan phục của tổng đốc Hà Nội Nguyễn Tri Phương do người Pháp lấy sau
khi họ chiếm thành Hà Nội. Hiện vật của
Bảo tàng Quân sự Pháp tại
Les Invalides

 

 

     Nhâm thân năm Tự Đức thứ 25 (1872)  Ông 60 tuổi.

    - Tháng giêng, can việc thuộc ty làm lộ bản nháp, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. -Can việc hồi c̣n ở bộ Công, Quốc tử giám bị hư dột, sửa chữa chậm trể, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

     - Tháng 2, gặp tế Đại tự, dự việc hổ ṭng, được thưởng một chiếc kim tiền hạng lớn có tua rũ. Cùng Nguyễn tri Phương, Hồ Oai, Lê Sĩ, Nguyễn Chí, Phạm phú Thứ, Lê bá Thận, Nguyễn Bính, dâng phiến tâu: Ngày 19 tháng này, vâng Hoàng thượng ngự chầu, gọi Nguyễn tri Phương, Trần Tiễn diện sắc có nói: Việc miền Bắc như thế, làm sao cho xong đây? Sự thế tuy khó, cũng nên tính sớm mới được. Nên làm như thế nào? Hăy cùng các đại thần lưu tâm bàn kỹ tâu lên. Vâng tuân, bọn thần trộm xét thấy sự thế Bắc kỳ hiện nay, phía Bắc th́ giặc Thanh207 đă dịu, lại có giặc biển ở Hải dương tràn vào, giặc Hán cũng ùa theo mưu xuẩn215 . Ở Sơn, Hưng, Tuyên, Thái, giặc Thanh vẫn c̣n tràn lan, các đạo đem biền binh chia đường đánh dẹp đă lâu mà chưa thấy tâu công.

 Về giặc biển ở Hải dương th́ đă mấy lần phát binh thuyền đă nhiều, lại có Phó tướng họ Lôi lần lượt đem tàu cùng đánh, nhưng ở Thứ quan tỉnh lại có thuê thuyền lớn Thanh dũng, giá bạc nặng quá không tiền trả nổi đang lúc dân đói tiền hụt. Chuyện lo không xong hiện nay là khó có thể buông nhà Thanh mà không để lại trở ngại như lời sắc đă nêu vậy.

Quân thứ ở đấy, lâu nay quan tỉnh lo liệu toàn hao tốn suông, không xứng đáng chút nào với công việc nhận làm. C̣n việc vâng xin phái người lo thay cho xong việc, chỉ thấy gần đây, theo Thống đốc Hoàng Tá Viêm, Thị sư Lê Tuấn tâu đă mộ 2000 dũng đinh cùng rút số thổ dân khoẻ mạnh, thiện xạ, ở dọc biên giới, trả lương tháng để sai phái, nếu lính Thanh triệt về th́ xin dùng họ đi tiễu phạt. Nay tướng Phùng lại phúc thư rằng đă bẩm với bộ viện tỉnh Quảng tây chờ giải quyết mà hai Thống lĩnh phái đến là Lưu và Trần đem các doanh lính Thanh hiện đóng ở Thái rút về. Thống đốc ấy cũng đă hẹn ngày bàn bạc.

C̣n giặc bể Hải dương th́ quan quân thứ Hải an đă điều đ́nh cùng Phó tướng Lôi thuê thuyền Dũng xương của Thanh đến sông Hàm hợp sức đánh dẹp, tuy giá tiền thuê cao gấp bội nhưng việc đang làm, không thể ngừng giữa chừng được. Lại theo tin báo gần đây th́ trận đánh gần đây ở trú thứ Thanh lâm thắng lớn, thế giặc đang giảm sút bị tiêu hao dần, việc điều độ của quân thứ ấy có phần đắc lực. Bọn thần nghĩ rằng hiện c̣n giặc trên bộ, xin cho Thống đốc Hoàng Tá Viêm nên thương thuyết thế nào với hai Thống lĩnh Lưu và Trần cùng đốc sức binh tướng Thanh và ta cùng chia nhau đánh gục ngay, không để chúng tràn lan nữa.

C̣n giặc bể Hải dương th́ vẫn do Thị sư Lê Tuấn bàn với Khâm phái Hoàng Tuấn Tích cùng Phó tướng Lôi nên làm sao chung sức tiễu trừ, trên cạn th́ bộ Binh chia nhau đánh, dưới nước th́ các đạo binh thuyền, dũng thuyền dốc sức đánh diệt cho sớm xong, đừng để dai dẳng thêm trở ngại. Vả xét thấy Hải dương, mặt trong th́ đường sông như mắc cửi, bên ngoài cửa bể cũng nhiều, không có được sự chuẩn bị trước th́ đánh chổ này lọt mất chổ kia, khó mà xong được. Nghĩ nên ḍ xét kỹ đường biển, cửa biển, chổ nào nước cạn, sông hẹp th́ ngầm đặt bè biết đường vào ra lui tới của thuyền giặc, sau đó, ở ḍng chính cùng ở các cửa biển sâu rộng, ta cho binh thuyền và tàu ngăn chận hoặc tấn công mới mong đắc lực. Xin giao quân thứ các nơi ấy tùy nghi lo liệu các việc trên , hạn trong một tháng phải xong.

Việc sau cùng là nên báo cho các quan tỉnh phải lo thoả đáng, nếu hết hạn mà chưa xong th́ rơ là các quan tỉnh ấy bất lực. Lúc này nên phái Nguyễn Tri Phương hoặc Trần Tiễn... một người ra trước để lo liệu hoặc nên phái viên nào đó đi thay, xin vâng chờ chỉ. Vả lại, xét một đạo quân thứ Hải an, bao lần đă nguyên phái, tăng phái binh thuyền đă nhiều lại c̣n thuê thêm thuyền Dũng xương của Thanh, bộ Hộ đă tâu là mỗi tháng phải cấp tiền 3380 lạng 75 , sở phí lại gấp bội, nếu trong một tháng này mà liệu xong, triều đ́nh cũng không bớt chi phí, nếu bọn họ dựa việc để ở bám mưu lợi, không chịu ra sức lo liệu, một tháng đă như vậy rồi tháng khác cũng vậy th́ đem số bạc có hạn trong kho lấp cái lăng phí vô cùng th́ lấy cái ǵ chịu cho nổi ? Xin hăy bảo quan Thị sư Lê Tuấn khéo khước từ rồi thương lượng với Phó tướng Lôi nghiêm sức, hiểu thị cái thuyền Dũng xương của họ ra sức đánh gấp trong một tháng phải trừ xong một loạt giặc bể ấy. Nếu quá hạn mà không xong th́ ngừng thuê ngay, vẫn giao cho các quan ở Thứ ráng làm, không nên thuê thêm mà hao phí nhiều. Kính vâng Châu phê : Binh bộ chép làm lập tức.

- Tháng 3, vâng ân chiếu tết Nguyên đán, giáng 11 cấp lưu được khai phục 7 cấp.  -Can việc thuộc ty là bát phẩm Nguyễn Toại lẻn vào Đông các t́m xét các hội phiếu 216 bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.  Can việc hồi c̣n ở bộ Công, để in tắc giấy tờ, bị phạt bổng 1 năm.  Can việc dự duyệt đ́nh nghị kém chu đáo bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

 

Link: http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng

 

- Cùng Nguyễn Tri Phương, Phạm Phú Thứ, Lê Bá Thận, Hồ Oai dâng phiếu phúc tŕnh : Ngày 17 tháng này bọn thần vâng phiến đem các khoản tŕnh mật của Tán lư Nguyễn Văn Tường để hội đồng xét duyệt. Xin tŕnh bày khoản nói là trong quân không ḥa thuận, cũng không phải là việc nhỏ, cạnh khoản đó có Châu phê dấu chấm khoản nói là đánh nhanh, mưu chậm, liên quan đến lợi hại chẳng nhỏ, trên khoản đó Châu phê : chỉ hai việc đă nói này, quả đă là khá ngỗ ngược thay ! Lại ở phía sau phiến vâng Châu phê : Chỉ thị giải quyết.

Bọn thần tuân vâng hội đồng bàn xét rất kỹ : Trộm thấy rằng Bắc kỳ hữu sự đă 3-4 năm đến nay, nhiều lần vâng phái đại thần người th́ làm Thống soái, người th́ sung Tham tá, kể cũng chẳng nỡ sai khiến ra chốn biên thùy chịu đựng độc hại lâu ngày, mỗi người có tâm của ḿnh, có sở kiến của ḿnh, đừng mâu thuẩn, đừng sâm thương, mong được sớm xong việc, trên là để nhẹ nỗi nhọc của cửu trùng, dưới là để đỡ mất sức binh dân. Chẳng phải quan ở Thứ mỗi người 1 bụng hành động lủng củng 143 , việc sắp thành lại sinh khó ra. Nguyễn Văn Tường nổi tiếng là tài năng lăo luyện, đến đâu cũng được người ta khen giỏi, đối với ai cũng tương đắc th́ Hoàng Tá Viêm ở Bắc, Lê Tuấn ở Đông, Nguyễn Đ́nh Thi ở Thái, Ông Ích Khiêm ở Hưng, tưởng đă thỏa ư hợp t́nh, có mưu bàn điều ǵ để giúp nhau mà không thể nói ra, không thể làm được, đến nỗi phải uất ức mấy lần tâu bày ?

Nếu nghe theo đó th́ chẳng phải các quan ở Thứ không yên ḷng mà người sắp hiệu vưu 217 để tệ càng lắm. Có thể là Hoàng Tá Viêm quá nghiêm, không bàn bạc với người tham tá chứ không thể nghĩ rằng ông ấy gặp việc mà sợ, mưu hay mà hóa thành không phục, không thuận ḥa. Những cái đó là tai nạn của việc chiến đấu, ai ai cũng trái nết như thế th́ chức trách kẻ làm tôi cùng công việc của đất nước do đâu mà thành?

Nguyễn Văn Tường là người ḷng sâu nghĩ xa, há mưu kế lại không theo kịp ? Vả viên ấy lâu nay đă thấy tận mắt, làm tận việc, nếu có đại lực lượng, đại kiến thức, tự liệu tất kham nổi th́ cũng nên nói thẳng ra để vâng chờ cắt đặt mà dốc hết hoài băo, không nên lập lờ 218 khó định như thế mà bàn bạc về các đại thần th́ thể thống, quốc pháp c̣n ra làm sao ? T́nh lư hiện nay khá rơ : quân Thanh đă được lệnh kéo về, việc biên giới c̣n nhiều khó khăn cấp bách, nên vâng giao trách nhiệm cho Thống đốc Hoàng Tá Viêm, Tham tán Nguyễn Đ́nh Thi cùng viên ấy xét kỹ, mưu tính chín chắn, hết sức làm việc khôi phục. Xin cho viên ấy tuân theo ư đă phê trước kia, cùng các quan ở Thứ ḥa thuận, dốc sức làm cho sớm xong việc . Có kế sách ǵ để ngăn, diệt các toán giặc cướp ? Giặc ở Tuyên có nên để từ từ hăy tính không ? Có nên mộ chiến sĩ thật đắc lực không ? Mật sức ngay cho Thống đốc Hoàng Tá Viêm cũng theo như lâu nay cùng viên Tán lư Nguyễn Văn Tường, gặp việc th́ bàn bạc xem chỗ nào không tin nhau, không thỏa măn nhau, khác nhau không. C̣n với các toán giặc cướp ở Hà dương có nên đánh gấp, mộ chiến sĩ thế nào cho lợi, cũng kín đáo tâu bày minh bạch để xét định. Như vậy mỗi người sẽ tự ḿnh phấn đấu, tự ḿnh cố gắng, một ư ḥa thuận thật ḷng mà việc biên cương có thể xong được vậy. Xin dám tâu lên để chờ  xét  định mà mật chép ra mà tuân làm. Kính vâng chuẩn y.

 - Tháng 4, Đoan nhân Thái từ bị ốm, dâng phiến tâu xin tạm về phụng dưỡng. - Vâng chỉ chuẩn cho ban ngày làm việc ban đêm về nhà hầu hạ, c̣n việc thuốc men giao cho con Cả lo thay. Nhiều lần vâng ban thuốc men và món ăn Thượng phương 85  . Có lúc quan Trung sứ nhận lệnh đến thăm hỏi  cùng Thái y viện vâng mệnh về nhà chữa.

- Tháng 5, can việc thuộc ty là bát phẩm đội trưởng Ái Vựng sách bổ thụ không hợp, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.  -Can việc dâng trể năi phiến tâu vụ tỉnh B́nh định trừ xong man phỉ, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 6, dâng phiến tâu : Trước đây mẹ thần bị ốm nặng, ngữa nhờ ân tứ thuốc quí Thượng phương, lại được chuẩn phái y chính Nguyễn Quư đến điều trị, thần cũng được cho ở nhà tĩnh dưỡng. Trong ṿng 10 ngày, bệnh của mẹ thần giảm đến 6-7 phần. Thần thật cảm động khôn xiết. May mà mẹ thần năm nay tuổi đă 88, khí huyết rất suy dễ bị cảm nhiễm. Ngày mồng 5, sau giờ Tị, bệnh cũ mẹ thần tái phát, so với trước càng nặng hơn, nỗi lo sợ ngọn đèn trước gió hàng ngày canh cánh ḷng thần.

Ngữa mong ơn cho thần ở lại nhà 10 ngày điều dưỡng, ngày nào bệnh mẹ thần đỡ th́ vâng đi làm ngay. Lại như gần đây mẹ thần đều vừa được vâng cho y chính Nguyễn Quư đến thăm mạch, bốc thuốc, ngữa xin ân chuẩn cho viên ấy ở lại 10 ngày điều hộ, may ra mẹ thần lại có thêm tuổi thừa, thực đều ngữa nhờ Hoàng thượng ban cho thêm, phước không kể xiết vậy. Lúc này nhiều việc mà thần nhiều ngày v́ mẹ bệnh, phải bỏ bê công việc, thần rất biết tội, thần chỉ một tấm khổ t́nh, thật là vạn bất đắc dĩ, dám xin mạo muội nhỏ máu tâu bày, mọp xin chờ ân chỉ. Kính xin chuẩn y .

- Tháng 7, can việc bộ Hộ vâng đem Vơ bị thủ sách làm dự hoạch đề sai nhầm, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.  Dâng phiến tâu : Trộm thấy mẹ thần tuổi cao bệnh nặng, nhiều lần được Hoàng thượng thương nghĩ ban thuốc cấp thầy, c̣n thần, được cho ở lại quê nhà điều dưỡng, thỉnh thoảng đi về lo việc công để được toại chút t́nh riêng ô bộ 219 . Ngữa nhờ ḷng thể tất tột cùng, thần chỉ biết cảm động ̣a khóc chứ không biết nói sao.

Vả lúc này biên đ́nh đa sự , v́ nghĩa và phận làm tôi, thần đâu dám nghĩ khác. Duy quê thần đến Bộ đi không đến nửa giờ, các việc của Bộ, hoặc đến bàn bạc, hoặc về xét duyệt, chỉ v́ bệnh của mẹ thần chợt đỡ chợt nguy, rời đi ḷng có chổ không yên, c̣n cứ xin nghỉ măi th́ thật quấy rầy quá lắm 220 thật đă dư tội. Nay bệnh mẹ thần ngày càng nguy ngặt ḷng thần thật rất bối rối. Ngữa xin ban ơn cho thần được nghỉ ở lại quê 10 ngày để tiện bề săn sóc. Ngày nào bệnh mẹ thần may được đỡ đôi chút, thần xin theo hầu ngay. Đây là ḷng chí t́nh của thần, vạn bất đắc dĩ mạo muội tâu bày, mong chờ  ân chỉ. Châu phê : Việc Bộ, bọn Tham tri bàn làm gấp. Không được ở lại lâu. 221

- Giờ Đinh mùi ngày rằm tháng 8, Đoan nhân Thái từ qua đời. Ông dâng sớ tâu xin nghỉ, lo việc tang chế. Châu phê : Bổn phận, trách nhiệm đều trông vào như thế, há nên bỏ trống lâu. Nay cho về quê vài ba tháng lo liệu việc ấy xong xuôi phải trở lại chức vụ ngay. Lại ban 500 quan tiền kẽm để lo liệu việc ấy.

- Ngày 20 tháng 11, linh cữu Đoan nhân Thái từ an táng tại sườn đông núi ở phường trên xă Kim Long huyện Hương thủy . Việc ấy xong, tuân mệnh lại làm việc như cũ.

- Can việc tŕnh chậm vụ bắt phạm nhân trốn là Cao Viết Lăng, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.  Can việc nguyên đồng cử thuộc ty Hoàng Đức Nghiễm quê vụng chẳng thông, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 12, can việc tổ chức trễ năi đợt khoá tích 222 cho số thuộc viên bổng măn 223 bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.  Can việc thuộc ty là thư lại họ Trương lấy trộm sách tịch bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

 

 CHÚ THÍCH:

 

147. Tiện điện : điện dành riêng cho vua nghỉ ngơi, không mặc triều phục, không tuân các nghi thức phiền toái, có không khí thân mật.

148. Xu phủ : tên gọi khác của Cơ mật viện .

149. Đồng tri, Huyện dụng : chức làm phó cho Tri huyện.

150. Ngẫu nhật : ngày t́nh cờ. Căn cứ vào ư nghĩa, suy ra là ngày làm việc bất thường, không nhằm vào những ngày được qui định thiết triều.

151. Hoàng Kế Viêm : tên nhân vật này các chỗ khác trong sách viết là Hoàng Tá Viêm.

152. Sang hộ đ́nh : chỗ dừng tàu thuyền chờ con nước .

153. Đậu khẩu : cửa cống ở đáy đập nước .

154. Cảng sắt : nguyên văn thiết cảng, người dịch đoán chữ Thiết là tên riêng.

155. Đống : nguyên văn Đôi, chỉ bất cứ ǵ nhô cao lên (đồi, g̣, đống, ụ ) chứ không chỉ định chính xác, về số đo, không hiểu tại sao có con số cụ thể này (người dịch nghi là để chở một chuyến chở bùn) .

156. Các vị Công : chỉ anh em của vua, được phong tước ấy. 

157. Thần đoán : vạt áo của vua, ngụ ư là vua tự xử lấy, không mượn tay quần thần .

158. Sĩ dân : người dân có học hoặc sĩ phu + dân chúng. Nguyên văn viết thổ dân, có lẽ do thư thủ chép nhầm, người dịch linh động chữa lại cho hợp lư.

159. Lạc mă : có lẽ là phiên âm buổi đầu tên Roma (La mă, Ư).

160. Lợi thế cánh trứng : nguyên văn ‘’noăn dực chi tư’’, ư nói vạch trần thủ đoạn bưng bít tin tức của thực dân sẽ phá hỏng âm mưu thôn tính của chúng như không cho cánh chim ủ trứng nữa, trứng sẽ ung thối không nẩy nở được.

161. Tiên sinh : ở đây có nghĩa là đạo sĩ, mà đạo sĩ th́ ở nước ta không có. Khả năng ở đây là vua Tự Đức chỉ đám thầy phù thủy (cùng thờ Thái Thượng Lăo Quân như đạo sĩ ở Trung Quốc) chuyên việc cầu đảo, yểm nhương (đừng nhầm với từ Tiên sinh thường dùng, v́ danh từ ấy vua ít dùng, ở đây người đối thoại với vua lại là tập thể 6 người, có người tuổi chỉ sàn sàn vua Tự Đức !)

162. Đạo trung thứ : chỉ ḷng nhân. Khổng tử chủ trương trau dồi ḷng nhân th́ các đức tốt từ đó nảy sinh. Thế cho nên khi Tăng Tử hỏi th́ Khổng Tử đáp : Ngô đạo nhất dĩ quán chi (đạo của ta chỉ một cái trùm cả). Môn đệ không hiểu hỏi Tăng Tử th́ ông này liền giải: Phù tử chi đạo, Trung thứ nhi đồ hỗ (đạo của Thầy là Trung thứ mà thôi). Trung là sử sự thật ḷng, Thứ là rộng lượng với người, cả hai là cốt tính của đức nhân. Ở đây vua Tự Đức muốn nói là nếu không v́ ḷng Nhân của ḿnh coi sự xúc phạm ấy là chuyện lớn chứ không nhỏ th́ tất không tha thứ nổi !

163. Câu này cũng có thể dịch : giặc Mèo do Ngụy Thuận cầm đầu chiếm Suối Bốc... (nếu đích thực thủ lĩnh giặc Mèo tên Thuận th́ cách hiểu này mới ổn) .

164. Lấp ló như chuột đầu đàn : nguyên văn ‘’Thủ thử quan vọng’’ (chuột đầu đàn quan sát trông chừng) miêu tả cảnh trước khi đàn chuột rời hang, chuột đầu đàn giấu ḿnh trong hang, chỉ ló đầu ra xem chừng, t́nh h́nh không yên là thụt đầu vào ngay.

165. Ném thẻ : nguyên văn giản phóng, chỉ sự bổ nhiệm đặc biệt bằng một chỉ dụ riêng, trang trọng hơn. H́nh như cách dùng cầu kỳ này c̣n ngụ ư chơi chữ nên người dịch cố t́nh theo sát nguyên văn. Vua Tự Đức rất nghiện thú tiêu khiển Đầu hồ của Trung quốc du nhập (theo lời kể của cụ Thân Trọng Huề). Cách chơi là đứng từ xa, ném thẻ cắm vào một chiếc b́nh (hồ) loe miệng.

166. Hiệu phái : một dạng “cải tạo lao động” của thời trước. Những văn quan phạm lỗi, chịu h́nh phạt “ṭng quân hiệu lực”, bộ Binh phải cắt cử họ đến  những điểm nóng, “tạo điều kiện” cho họ... hiệu lực với danh nghĩa hiệu phái. Sự chần chờ của cụ Trần biểu hiện một nhân cách tốt.

167. Hưởng phúc xong th́ tai họa xảy đến : đây là kiểu nói khéo để xin khai phục cho hai viên quan xui xẻo nọ. Tuy nhiên, với vua th́ ăn nói phải liệu sao cho có cơ sở. Đạo đức Kinh có câu : Họa hề phúc chi sở ỷ phục hề họa chi sở phục (họa là chổ dựa của phước, phước là cái chổ nấp của họa). Chuyện ngụ ngôn Tái ông thất mă của Hoài nam tử đă minh họa chủ thuyết này.

168. Chi tiết này rất đáng thắc mắc : a/ Hồi tháng giêng, ông Tường đă kư tên chung trong tờ phiếu 6 người đ̣i vua tu tỉnh khiến vua Tự Đức đùng đùng nổi giận, lẽ nào thân phận một anh Ban biện quèn ở một huyện heo hút lại được phép to gan đến thế ? b/ Nếu cho rằng trong thân phận ấy, ông Tường vẫn gồng ḿnh “chơi chung” với đám “đại đại thần” th́ dễ ǵ vua Tự Đức chịu nổi việc cho ông Tường “tiếp cận” trong địa vị Hành tẩu Cơ mật viện ? Tóm lại, việc này phải xảy ra trước việc kia th́ mới có khả năng là đúng!

169. Ty bộ Binh : một bộ phận của Cơ mật viện không trực thuộc bộ Binh. Ở viện có đủ Lục ty để theo dơi Lục bộ.

170. Dịch âm :

Cùng Đông phong vũ hàn khí hào.

Hủy mộc dao lạc sơn cốt cao.

Độc hữu trùng bách ngật nhiên lập,

Kiều chi ḱnh cán pḥ lâm cao.

 

Tuy vân hủy mộc tận dao lạc,

Xuân chí manh nha phục phát tác.

Ṭng lai tạo vật sinh sinh ư,

Vạn vật khởi giao chung tịch mịch (mạc)

Như kim sự thế hưu phiền thuyết,

Hiền khanh nỗ lực gia biện chiết.

Tuy phi Ngụy Giáng đắc ngũ lợi

Khẳng nhượng Phú công năng kháng tiết ?

Quốc gia dưỡng sĩ tam bách niên,

Thương thương hà đại bất sinh hiền ?

Nhược tàm khuyết quốc nhật Bách Lư

Nhẫn thị quan đái luân tinh chiên ?

Ưu nhục đại nghĩa tương yên tị ?

Bất ngộ thác bàn phi lợi khí.

Ngư thủy tương đắc thành tối nan !

Hiền khanh nỗ lực tảo tế sự.

Tư phùng lạp khứ tống nghiêm hàn,

Minh tế xuân hoàn khanh diệc hoàn

Đái đắc xuân ôn hồi phụng khuyết,

Triều đ́nh hoan tích triệu dân hoan.

171. Ngụy Giáng 5 điều lợi : Ngụy Giáng làm quan Đại phu nước Tấn đời Xuân thu. Rợ Sơn nhung dâng da hổ báo để xin ḥa. Ngụy Giáng tâu với Triệu công : giảng ḥa với chúng th́ ta đạt được 5 điều lợi. Bùi tai, Triệu công sai ông đi rồi kết được đồng minh với họ, nhờ đó rảnh tay phục hồi được nghiệp bá.

172. Mấy trăm năm : nguyên văn Tam bách niên, chỉ một con số vô hạn, ngụ ư lâu đời chứ không chứa nghĩa toán học nên không cần dịch đúng (Đặng Trần Côn : Thái b́nh tam bách niên thiên hạ) .

173. Bách lư : tức Bách lư Hề, tướng quốc tài giỏi của Tần mục Công đời Xuân thu. Nhờ ông, chỉ trong 7 năm Tần mục Công lập nên nghiệp bá để các đời sau bành trướng và thôn tính lập nên nhà Tần. Tuy nhiên, điểm nổi danh của ông là xuất thân hèn hạ nhất: chăn trâu.

174. Mũ áo vấy hôi tanh : chỉ việc đi sứ của Tô Vũ, bị rợ Hung nô đày lên Bắc hải chăn dê. Người đời Nguyễn cũng coi Tây là loại hôi tanh như cừu dê (Nguyễn Đ́nh Chiểu : mùi tinh chiên vấy vá đă ba năm...) .

175. Ưu nhục : nhắc câu châm ngôn “ quân ưu thần nhục” .

176. Duyên ưa cá nước : thành ngữ này vốn chỉ t́nh vợ chồng ḥa hợp, nhưng ở đây dựa ư câu nói của Lưu Bị : “Cô chi đắc Khổng Minh do ngư chi đắc thủy” .

177. Triều dă : trong triều ngoài nội .

178. Mạch : 1/10 quan = 60 đồng .

179. Kim bang chỉ : vật dụng bằng vàng, giúp cho ngón tay - ư nghĩa là thế nhưng chưa rơ chỉ vật ǵ. Trong tự điển, bang chỉ là cái để nong chân khi mang giày. Nghĩa ấy đưa vào đây không hợp v́ có thủy tinh nữa. Do đó, người dịch suy rằng vật này không giúp ngón tay khi mang giày mà là khi chỉ huy. Vậy đấy là cây gậy chỉ huy làm bằng vàng có khảm thủy tinh để bắt ánh sáng. Năm Tự Đức 20, trước đấy một năm, Ông Ích Khiêm, trong chức Lạng Bằng quân thứ Tán lư cũng được ban vật ấy và sử ghi bằng cái tên hoa hoè: Khảm tinh quang pha lê kim ban chỉ - trong chức Kinh kỳ hải pḥng phó sứ, cụ Trần hẳn cũng được ban một món đồ dùng này.

180. Dấu ngoặc đơn do người dịch thêm vào. Theo văn cảnh, đây là câu chú thích, lẽ ra phải viết chữ nhỏ bằng 1/4. Có khi thư thủ lỡ nhầm chăng ?

181. Thuận trực ở Lợi nông : nguyên văn Lợi nông Thuận trực, Thuận trực là cái đầm có nhiều vịt trời, vua Tự Đức khoái đi săn, c̣n Lợi nông là địa danh có tên nôm là Nong .

182. Lúng túng : nguyên văn ‘’tuấn tuần’’ (đi mà không tới = giẫm chân tại chỗ) .

183. Phồn hoăn : nhiều mà rỗi, chỉ t́nh trạng viên quan mới chuyển ngành : việc th́ nhiều nhưng lại chưa quen nên trông như rỗi việc.

184. Phải hiểu câu nói trống không này : Trần Văn Tuy có thân thuộc ǵ với Trần Tiễn Thành không ?

185. Việt : chỉ các tỉnh Quảng tây, Quảng đông .

186. Giặc Ngô : chỉ đám giặc Tàu do 2 anh em họ Ngô là Ngô Côn và Ngô Ḱnh cầm đầu, từng vây thành Bắc ninh .

187. Quỳ đài : quỳ hai gối chạm đất, khác với quỳ là chỉ chạm một gối, chân kia vẫn đạp đất.

188.Khánh điển : Dịp Lục tuần đại khánh của Thái hậu Từ Dũ.

189. Mê : nai sống ở vùng cát, dưới mắt có hai lổ nhỏ (để cát trôi ra theo nước mắt). Có lẽ đúng ra chỉ là lộc nhung nhưng gọi mê nhung cho ra cái điều đấy là của vua ban chăng ?

190. 7 xấp : tên từng xấp khá rườm ra nên không thể dịch sát.

191. Sam : loại thông lá ngắn.

192. Xu tạ : chạy theo cám ơn (trường hợp này là lạy sau lưng sứ giả) .

193. Lính lệ : lúc đầu đây là sắc lính qui tụ những tội nhân bị đồ làm lính cùng thân nhân kẻ có tội đại h́nh. Về sau bổ sung cả lính thường và gọi là lính tập. Đừng nhầm với lính lệ ở chốn công đường (lệ dịch) .

194. Lính doanh : lính bảo vệ các sở chỉ huy.

195. Ám chỉ cuộc săn vịt trời ở đầm Thuận trực gặp mưa lũ phải kẹt lại tới hôm sau, lỡ mất ngày giỗ vua Thiệu trị. Lúc về vua  vào lạy Thái hậu Từ Dũ và dâng roi chịu đ̣n (theo lời kể của Thân Trọng Huề trên báo Nam Phong) .

196. Muôn xe : chỉ quốc gia có tầm cở .

197. Thu ḷng : nói tắt thu phục ḷng dân.

198. Hạ khang : vua Thái Khang nhà Hạ (2188 - 2159 tr.CN) hoang chơi vô độ, bị Hậu Nghệ, vua nước chư hầu Hữu cùng đánh đuổi mất ngôi.

199. Chu Mục : Mục Vương (1001 - 946 tr. CN) ngoài 50 tuổi mới nối ngôi Chu Chiêu Vương, tại vị 55 năm. Về già sinh ra dâm dục, phóng túng (hơn 100 tuổi mới chịu trổ trời ?) đi chơi khắp thiên hạ, chết ở một hành cung (Chi cung) .

200. Thương loài vật : ngầm chỉ trích thú đi săn của vua, v́ đạo người quân tử là thân với người thân, nhân với mọi người, tiến tới yêu loài vật (thân thân nhi nhân nhân, nhân nhân nhi ái vật - Mạnh Tử) .

201. Thi tố : nói tắt thành ngữ thi vị tố xan, chữ trong Kinh thư mô tả vua Thái Khang : cái thây trên ngôi, lo ăn mà không lo việc.

202. Quan chức : chức bị bệnh. Ư nói xử sự yếu ớt không xứng với chức vụ.

203. Thánh nhân nói thế nào ? Ư vua Tự Đức chắc nhắc khéo câu nói của thánh nhân : vua lo th́ tôi nhục, vua nhục th́ tôi chết (Quân ưu thần nhục, quân nhục thần tử) .

204. Sờ lưỡi : điển tích thời Chiến quốc, Trương Nghi học xong nghề du thuyết, chưa kịp thi thố th́ đă bị bắt, đánh tả tơi v́ nghi ăn cắp ngọc. Vực về nhà, vợ than phiền, Trương bảo vợ sờ lưỡi ḿnh xem có c̣n không. Ở đây ư nói sờ thấy lưỡi c̣n th́ tự thấy c̣n phải nói điều lợi hại giúp cho vua sáng suốt.

205. Cô kiểu : nêu lên điều không đúng mà bắt người ta phải theo càn.

206. Lợn rắn : nguyên văn ’’xà thổ’’, tượng trưng cho tham lam và độc ác.

207. Giặc Thanh : giặc người Thanh, chỉ đám dư đảng của Thái b́nh Thiên quốc tràn qua miền Bắc, nhà Nguyễn và nhà Thanh hợp sức diệt chứ không phải kiểu quân Thanh xăm lăng nước ta  đời vua Quang Trung.

208. Ôm gốc cây : chỉ việc chờ thời một cách ngu ngốc mà không phán đoán khả năng của t́nh h́nh. Nói tắt thành ngữ “ôm gốc cây chờ thỏ” (thủ châu đăi thố) trong chuyện ngụ ngôn : xưa có người bắt gặp chú thỏ va gốc cây chết, từ đấy cứ ngồi giữ chổ gốc cây chờ chú thỏ khác đến va.

208a. Dương thư : thư viết bằng tiếng Tây dương. 

209. Chỉ đạo quân Thanh triều do Phó tướng Tạ Kế Quí điều khiển sang hợp tiễu giặc Thanh.

210. Tiêu cán : bận rộn, vất vả. Gọi tắt tiêu y cán thực (trời chưa sáng đă lo dậy mặc áo, mặt trời trở về chiều mới ăn cơm).

211. Ám chỉ việc chọn con nuôi tiến hành năm Tự Đức 24 (1871).

212. Nguyên văn tiếng Hán:

Nam hải uông dương                    Linh cơ minh hợp        

Vi bách xuyên tôn,              Như hưởng ứng thanh

Trường sa nhất đái,             Hồi bĩ cuồng lan

Củng hộ hải môn.                Cố ngă sa thành

Hiển do thiên thiết,              Văng phục thôi di

Thần thực tư chi,                  Chân giam mạc trắc   

Bản căn trọng địa                Diệu tán huyền công

Thị bằng thị y                       Giai thần vi lực.

Ngật ngật hải thành            Hoàng t́nh cảm duyệt

Bằng lâm sa chử                   Chấp sự kiền cung

Đồn trúc tằng tằng               Kim hương chế bạch

Dĩ thủ dĩ ngự                        Bị cực tôn sùng

Khoảnh tuế phong ba            Duy thần hữu linh,

Phách ngạn phi sa                Vi đức bất triệt

Đê giả vi khuyết                   Ty thử trường sa

Cao giả vi tà.                       Hữu tăng vô khuyết

Cửu bệ tích thành                 Kư tráng hải cương

Hữu ty tẩu vọng                   Huệ cập tư phương

Duy kư tăng bồi                   Tố dân hộ quốc

Vĩnh tư bảo chướng.            Thanh tích di chương.

213. Hữu ty : danh từ gọi chung các quan lại (người nào cũng “có ty” có sở của ḿnh).

214. Lưu ư thể văn Đường phú tứ tự (tổ tiên vè lô tô?) thuộc loại hiếm (nền văn nôm chỉ thấy mỗi bài phú Tài bàn). Cụ Trần cố t́nh chơi trội ngầm.

215. Giặc biển : ám chỉ Tạ Văn Phụng (mạo xưng Lê Duy Minh, tung hoành thời điểm này) ; Giặc Hán : chỉ giặc Tàu Ô.

216. Hội phiếu có 2 nghĩa : a/ biên bản các cuộc triều hội; b/ các kết quả thi Hội. Chưa rơ ở đây dùng nghĩa nào.

217. Người sắp hiệu vưu : nguyên văn nhân tương hiệu vưu (người sắp bắt chước cái xấu tuy vẫn biết đấy là xấu) nhưng nếu đọc thành nhân tướng hiệu vưu th́ lại có nghĩa là kẻ làm tướng bắt chước cái xấu ... nghe vẫn thích hợp. Nghĩa trên chỉ chung nền đạo lư, nghĩa dưới chỉ hoàn cảnh cụ thể của quân thứ Bắc kỳ.

218. Lập lờ : nguyên văn “phiếm phiếm ẩn ẩn” (nổi nổi ch́m ch́m, nổi sơ sơ, ch́m sơ sơ) .

219. Ô bộ : quạ mớm mồi. Loài quạ được coi là “ hiếu cầm” v́ khi quạ già không c̣n sức kiếm mồi th́ quạ con kiếm về mớm cho mẹ.

220. Quấy rầy quá lắm. Nguyên văn “trần độc thậm yên”, nêu h́nh tượng quậy cho bụi mù trời.

221. Không được ở lại lâu : nguyên văn “vật đắc tŕ lưu”. Có 2 cách hiểu đều đạt: a/ Bọn Tham tri không được để việc Bộ chậm lại; b/ Cụ Trần không được ở lại lâu. Theo ngữ cảnh th́ vua Tự Đức dùng nghĩa thứ nhất nhưng lại buộc cụ Trần hiểu nghĩa thứ hai. Cặp vua tôi tương đắc này rất thường “chơi “ nhau kiểu ấy.

222. Khoá tích: duyệt nâng bậc cho những viên quan hội đủ thành tích .

223. Bổng măn : lương đầy. Sau 3 năm giữ chức, được xét để thăng chức.