HỒ XUÂN HƯƠNG & PHẬT GIÁO


 TS. Phạm Trọng Chánh

 

 

 

 

 

Điều nghịch lư trong thơ truyền khẩu gán cho Hồ Xuân Hương là Xuân Hương thường đi chùa, cuối đời có đi tu một thời gian, nhưng trong thơ lại «ghét» sư đến mức thậm tệ gọi sư là «lũ trọc đầu», «phúc đức như ông được mấy bồ ?», «hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo ?»,  sư «chái gió cho nên phải lộn lèo»,  thậm chí gán cho Hang Thánh hoá Chùa Thầy, thánh tích thiêng liêng của đồng bào Phật tử Việt Nam, nơi Thiền sư Từ Đạo Hạnh cởi bỏ nhục thân để đầu thai thành Vua Lư Thần Tông là cái dương vật : «một đố dương ra biết mấy ngoàm», «một sư đầu trọc ngồi khua mơ, hai tiểu lưng tṛn đứng giữ am».

 

 Một Hồ Xuân Hương mắng bọn dốt đến cửa thiền, là «phường ḷi tói», đề thơ dỡ làm dơ bẩn nhà chùa : «muốn sống đem vôi quét trả đền», mà lại đồng thời làm thơ bẩn, bôi nhọ nhà chùa, viết những câu thơ tối tăm, gượng ép : «đáo nơi neo», «trưa trật nào người móc kẻ rêu», một phụ nữ đến chùa mà mang «rượu lưng hồ»  uống, một trong năm giới cấm nhà Phật. Những câu thơ bẩn thỉu, hạ cấp, gượng ép, hiểu biết kém cỏi về Phật Giáo, chỉ biết đả kích Phật Giáo qua bề ngoài : «sư đầu trọc lóc», «áo không tà »,» lần tràng hạt đấm lại đeo», «giọng hi ha ».. hay kết án những điều vô chứng cớ :  «văi núp sau lưng sáu bảy bà». Sư mà có đến sáu bảy bà vợ núp sau lưng mà làng xóm, đồng bào Phật tử để yên cho sao ?

 

Những bài thơ tệ hại ấy, những câu thơ nguyên tác bị sửa đổi, được gán cho Hồ Xuân Hương từ một thế kỷ nay, nhiều nhà văn học tiếng tăm cũng không dám suy xét, nguồn gốc từ đâu, không ai dám đụng đến, mà c̣n say sưa ca tụng như những câu thơ «cách mạng» giải phóng phụ nữ, đập đổ tư tưởng phong kiến ?  Có những câu thơ dỡ thậm tệ, không có ǵ là văn chương, nhưng chỉ v́ được gán cho Hồ Xuân Hương, mà người đời cứ nhắm mắt khen hay !

 

Những khám phá các văn bản : Lưu Hương Kư, Hương Đ́nh Cổ Nguyệt Thi tập, thơ Vịnh Hạ Long, thơ Vịnh Cảnh Đồ Sơn.. của các Giáo Sư Hoàng Xuân Hăn, Giáo Sư Trần Văn Giáp, Học Giả Trần Thanh Mại, cụ Cử Nguyễn Văn Tú tại các thư viện trong nước và ngoài nước đă đánh đổ những bài thơ ngụy tạo gán cho Hồ Xuân Hương nhằm đánh đổ Phật Giáo mới sáng tác vào đầu thời Pháp thuộc cuối thế kỷ 19 : Hang Thánh hóa, Chùa Quán Sứ, Vịnh ni sư, Chùa xưa, Hang cắc cớ, Sư bị ong châm, Sư bị làng đuổi…

Trái với những bài thơ ngụy tạo, dốt đặc cán mai về Phật Giáo, những bài thơ có chứng cớ tác giả Hồ Xuân Hương đề vịnh cảnh chùa ở Đồ Sơn cụ Trần Văn Giáp t́m thấy chép trong Phượng Sơn Từ Chí Lược, GS Cao Xuân Huy cũng t́m thấy trong thư viện Cao Xuân Dục, bài thơ đề Trấn Quốc Tự chép trong Hương Đ́nh Cổ Nguyệt t́m thấy trong tủ sách gia đ́nh cụ Trần Xuân Hảo ở xă Hải Trung, huyện Hải Hậu, Nam Hà. Thơ Hồ Xuân Hương vịnh cảnh Hạ Long giáo sư Hoàng Xuân Hăn t́m thấy trong kho sách Hán Nôm thư viện Quốc Gia Paris.. cho ta thấy Hồ Xuân Hương là « một phụ nữ học rộng và thuần thục » như lời Tốn Phong viết bài tựa Lưu Hương Kư, bà tinh thông Nho, Phật, Lăo, nhất là về Phật Giáo bà có một kiến thức khá rộng và uyên bác. Link: http://www.thivien.net/viewauthor.php?ID=313

 

 

Link: http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng

 

Tiêu biểu cho tư tưởng, kiến thức Hồ Xuân Hương về Phật Giáo là 9 bài thơ Vịnh Cảnh Đồ Sơn. Chín bài thơ này Hồ Xuân Hương làm trong khoảng thời gian 1816-1818 lúc chung sống với Tham Hiệp Yên Quảng Trần Phúc Hiển. Hồ Xuân Hương đi thăm các thắng cảnh chùa Đông Sơn, thời ấy đă hoang tàn, do cuộc khởi nghĩa nhà sư Phạm Ngọc (1418-1420) chống nhà Minh đô hộ, cuộc khởi nghĩa này được sách sử nhà Minh chép nhiều (Minh Thực Lục. Quan hệ Trung Quốc—Viêtnam thế kỷ XIV-XVII ,nxb Hà Nội 2011) ông Hồ Bạch Thảo, đă bỏ công t́m lục trong thư viện Hoa Kỳ, và dịch các đoạn Minh Sử sử liên hệ đến Việt  Nam mà  trong sử ta chỉ ghi vài ḍng. Cuộc khởi nghĩa quy tụ hàng vạn người dựa thế Đồ Sơn, vịnh Hạ Long làm điêu đứng nhà Minh, nhưng rồi bị dập tắt trong máu lửa, chỉ c̣n lại các cảnh chùa trên núi Đông Sơn bị hoang tàn.

 

Truyền thống giữ nước của các nhà sư và Phật Tử Việt Nam, bắt nguồn từ những năm tháng đen tối thời Bắc Thuộc, chung một truyền thống với các phái thiền Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên để thư giản sau khi ngồi thiền các nhà sư luyện tập vơ nghệ, nội công. Chùa Thiếu Lâm Tự nơi Bồ Đề Đạt Ma đến hành đạo cũng là nơi phát xuất vơ nghệ Thiếu Lâm, nguồn cội các phái vơ nghệ. Các phái thiền truyền đến Việt Nam, chung truyền thống đó, các nhà sư Tây Trúc, Trung Quốc đến truyền đạo. Các phái vơ truyền qua đệ tử hay gia đ́nh, một người Việt Nam lư tưởng trong xă hội ngày xưa là     « văn vơ song toàn », các quan  Việt Nam từ quan văn sang quan vơ là chuyện b́nh thường.

 

 Thi hào Nguyễn Du, sau khi đậu Tam Trường, nhậm chức đầu tiên là chức quan vơ : Chánh Thủ Hiệu Quân Hùng Hậu Hiệu, chỉ huy đội quân tinh nhuệ nhất trấn Thái Nguyên, đại diện cho binh quyền của anh, là Nguyễn Khản, Thượng Thư Bộ Lại kiêm trấn thủ Thái Nguyên, Hưng Hóa với sự trợ giúp của Cai Gia tức Nguyễn Đại Lang, nhân vật này có tên trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí.. Nguyễn Huy Tự tác giả Hoa Tiên, con rễ Nguyễn Khản, quan văn dạy học cho  Thế Tử chúa Trịnh, chuyển sang quan vơ làm quan Trấn Thủ Hưng Hóa. Tiến Sĩ Ngô Thời Nhậm,  Nguyễn Công Trứ từng giữ chức Binh Bộ Thượng Thư. Thi hào Cao Bá Quát, khi triều đ́nh không xứng đáng đă dựng cờ khởi nghĩa « B́nh Dương, Bồ Bản vô Nghiêu Thuấn, Mục Dă, Thanh Điền hữu Vơ Thang ». Sách sử Việt Nam ít chép việc học tập vơ nghệ, và nghề vơ cũng như các nghề khác trong xă hội Việt Nam thường được giữ bí mật chỉ truyền cho đệ tử, hay con trai.

 

Thời nhà Lê mới thấy xuất hiện Trường Giảng Vơ và các kỳ thi Vơ, trước đó chỉ thấy từ nhà chùa Việt Nam xuất hiện ra các đệ tử trở thành vơ tướng, nhà sư lănh đạo các cuộc khởi nghĩa chống xâm lăng,  trước cả Trung Quốc,  sự kiện nhà sư Chu Nguyên Chương, lănh đạo đánh đuổi Mông Cổ, nhà Nguyên lập ra nhà Minh ( 1368-1566). Điều tất yếu của các vơ tướng là phải rất giỏi vơ, có sức mạnh hơn người, và đọc sách binh thư : nhà chùa là nhà trường dạy người Việt biết đọc, dạy văn và dạy vơ, từ nhà chùa đă đào tạo Lư Bí, Lư Phật Tử, nhà Tiền Lư (544-602) thành lập nước Vạn Xuân, riêng Lư Phật Tử cai trị trong 30 năm,  nhà chùa  đă đào tạo tướng quân Lư Công Uẩn thành lập nhà Lư (1010-1225) hai trăm năm văn minh rực rỡ, và đến nhà Trần, ông vua Phật Trần Nhân Tôn, ba lần lănh đạo nhân dân chiến thắng quân Mông Cổ, xâm lược từ Á sang Âu. Nhà chùa là trường học, nhân dân « phân nửa nước là sư săi », có những chùa chứa đến 5, 10 ngàn người, họ không phải là « nông nô », thực sự là họ đến chùa học tập trong một thời gian, học văn, học vơ, tự trồng trọt, cày cấy, tự nuôi sống…một số ít tiếp tục trở thành nhà sư, phần lớn trở về đời sống người thường. 

 

Khi chiến tranh,  những đội quân đầu trọc ra chiến trận, nhưng khi thắng lợi không thấy họ ở lại để nhận danh lợi, chức tước, mà lui về đời sống tu hành, nhiệm vụ của họ là bảo vệ nền tảng đạo lư dân tộc, năm giới nhà Phật : « không giết người, không trộm cắp, không nói dối, không tà hạnh, không rượu chè » là nền tảng bảo vệ cho xă hội an lành, đạo đức, yểm trợ cho triều đại Lư, Trần « pḥng bệnh » luật pháp, các tệ nạn xă hội, xem kỹ th́ luật pháp ngày xưa cũng như ngày nay không ngoài năm điều phạm tội ấy. Chỉ thấy thời đại Lư Trần cất chùa mà không thấy  xây nhà tù, đào tạo cai tù, hay dùng các h́nh phạt : tru di tam tộc, lăng tŕ, tứ mă phanh thây, chuồng cọp, vạc dầu.. cực kỳ hung ác như các thời đại khác. Thời đại Lư Trần đă lo việc pḥng bệnh hơn là việc chữa bệnh, trừng phạt. Giai đoạn đất nước đô hộ nhà Minh trước cuộc khởi nghĩa Lê Lợi, có cuộc khởi nghĩa nhà sư Phạm Ngọc làm quan tướng cai trị nhà Minh điêu đứng.. Hồ Xuân Hương đă đến Đồ Sơn, nơi di tích cuộc khởi nghĩa nhà sư Phạm Ngọc.

 

Thời Pháp thuộc, ngay từ khi Pháp đánh Sài g̣n năm 1862, hai mươi ngôi chùa Sài G̣n : Cây Mai, Khải Tường, Kiểng Phước… đă trở thành « Chiến lũy chùa chiền ». Liên quân Pháp, Tây Ban Nha đă đem đại quân phá sạch. Các nhà sư đă làm ǵ mà người Pháp phải gọi đó là « chiến lũy » ?. Rồi tiếp đến đồng thời với cuộc khởi nghĩa các sĩ phu nho sĩ có các cuộc khởi nghĩa các tăng sĩ : Ngô Lợi (1831-1890), Mạc Đ́nh Phúc (1849-1897), Nguyễn Văn Quư, Vương Quốc Chính (1898), Vơ Trứ ( – 1898) Phan Xích Long, Nguyễn Hữu Trí (1916). Các nhà sư làm ǵ mà người Pháp gọi là « giặc thầy chùa », «giặc đầu trọc », các nhà sư tham gia đông đảo thế nào mà người Pháp gọi là giặc, nhà sư bị bắt nhốt chật các khám đường, bị bắt hàng ngàn người, hàng chục ngàn người ?.. riêng vụ Phan Xích Long có 57 người bị bắn, 6 người tại trận và 51 người bị đem ra tử h́nh tại Sài G̣n (nhiều hơn cả cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930).

  Việc này liên quan đến Hồ Xuân Hương  v́ đó là thời điểm xuất hiện những câu thơ mạo danh Hồ Xuân Hương nhằm đánh đổ Phật Giáo, những câu thơ ngạo mạn khi nh́n thấy hàng ngàn nhà sư bị lùng bắt, có những nhà sư hiên ngang thú nhận tội chống Pháp và mắng chửi cho đến khi lên đoạn đầu đài : «  Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu ? », «  Hỏi thăm sư cự đáo nơi neo ? » sư « chái gió cho nên phải lộn lèo ? ». Những câu thơ đồng thời với Tôn Thọ Tường : « Khuyên đàn con trẻ chớ thày lay » (con trẻ đây là các sĩ phu Nho học) . Kho tài liệu Bộ Thuộc Địa tại Paris c̣n lưu trữ những tài liệu này đó là một đề tài sử học cho một thí sinh viết luận án tiến sĩ  tương lai, làm sáng tỏ một giai đoạn lịch sử c̣n u tối.

 

 

Bản gốc "Lưu Hương Kư" tại thư viện của Viện Văn học,
link:
http://vietbao.vn/Van-hoa/Bau-vat-ve-Ho-Xuan-Huong-tai-xuat-sau-gan-40-nam-mat-tich/75197839/181/

 

Trái với quan điểm cho rằng thời Lê Trịnh đạo Phật đă suy vong cho nên Hồ Xuân Hương làm thơ kích bác đạo Phật. Tiến Sĩ Phạm Quư Thích, pháp danh Thảo Đường cư sĩ, trong Lập Trai Văn Tập đă cho rằng : « chưa bao giờ Phật Giáo thịnh như lúc này ». Thật vậy thời đại Hồ Xuân Hương đông đảo trí thức đă tham gia nghiên cứu đạo Phật. Tiến Sĩ Lê Quư Đôn viết Kinh Kim Cương chú giải, trở thành quyển sách yêu chuộng của sĩ Phu Bắc Hà thời bấy giờ. Nguyễn Du ba năm giang hồ Trung Quốc(1787-1790) mang theo quyển Kinh Kim Cương Chú giải bên ḿnh, đi « Giang Bắc Giang Nam cái túi không » đi từ Vân Nam lên Trường An xuống Hàng Châu, đi muôn dậm (khoảng 5000km) «  Muôn dậm mũ vàng chiều nắng xế », bằng cách đội mũ vàng nhà sư, mang pháp danh Chí Hiên, tụng Kinh Kim Cương làm công quả tại các chùa trên đường đi để kiếm bữa ăn rau đậu :« Tôi đọc kinh Kim Cương ngh́n lượt », tụng Kinh Kim Cương trong ba năm. Tuy nhiên Nguyễn Du đă thích ứng với Pháp môn Thiền của ngài Huệ Năng hơn, « Ḷng ta thường định chẳng xa thiền ».

 

 

 

 

Ngô Thời Nhiệm (1746-1803) cuối đời đă trở thành Hải Lượng Thiền Sư viết sách Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, được xưng tụng là Trúc Lâm Đệ Tứ Tổ (Sau vua Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang). Phan Huy Ích (1751-1822) cũng tham gia soạn và viết tựa cho Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh. Trong việc nghiên cứu kinh Phật trong thời đại này ta c̣n thấy những tên tuổi nổi danh Ngô Th́ Hoành em ruột Ngô Thời Nhậm, phật hiệu Hải Huyền. Tiến Sĩ  Vũ Trinh ( ? -1828) anh rễ Nguyễn Du,  Phật hiệu Hải Âu Hoà Thượng. Nguyễn Đăng Sở (1753- ?) Phật hiệu Hải Hoà Tăng và Nguyễn Hành (Nguyễn Đàm) con trai thứ Điền Nhạc Hầu Nguyễn Điều, cháu Nguyễn Du, một trong 5 nhà thơ lớn đương thời,, pháp danh Hải Điền… Trong thời đại này những ngôi chùa lớn như chùa Tây Phương được xây dựng, và các ngôi chúa  Trấn Quốc, Kim Liên, chùa Thầy, chùa Trăm Gian.. đều được trùng tu.(Xem Thơ Văn Ngô Thời Nhậm. Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh. Nxb KHXH 1978)

 

Hồ Xuân Hương có một kiến thức khá rộng và uyên bác về Phật Giáo trong thơ chữ Hán, phản ánh tŕnh độ chung về Phật pháp trong thời đại Lê Trịnh, đầu thời Nguyễn, điều đó phản bác những bài thơ gán cho Hồ Xuân Hương viết bởi người dốt đặc cán mai về Phật Giáo viết vào đầu thời Pháp thuộc. Tinh thần Phật Giáo trong Hồ Xuân Hương nhuần nhuyễn nên khi viết về đảo núi  Thầy Tăng Vịnh Hạ Long, Hồ Xuân Hương đă viết : «  Phản phất vân đồi đầu ám điểm, Cao Tăng ưng hữu tọa đàm kinh ». (Phản phất mây buông trời sụp tối, Cao Tăng đâu đó tụng thời kinh). Khi Tham Hiệp Trần Phúc Hiển bị bắt năm 1818, Hồ Xuân Hương đi cầu cứu  quan Tào Binh Bắc Thành Trần Quang Tĩnh, người bạn thơ đă từng muốn ngỏ lời cưới bà, Trần Quang Tĩnh lánh mặt : Xuân Hương viết trong bài Bán chẩm thư hoài, Nỗi niềm gối lẽ :  « Ngâm khách hữu thần lai sắc tướng, T́nh ma vô lực khướt sầu binh » ( Ngâm khách thế thần đâu sắc tướng, T́nh ma không sức đuổi sầu binh), đêm chữ sắc tướng nhà Phật, «  sắc tức thị không không tức thị sắc », mà đối với chữ sầu binh, t́nh nàng như t́nh với ma nỗi buồn đến đông như một lũ âm binh, thật là tuyệt diệu, phải là người thấm nhuần đạo Phật đến độ nào, trong đau thương mà vẫn viết được những câu như thế. 

 

 Tiêu biểu cho kiến thức Hồ Xuân Hương về Phật Giáo là chín bài thơ Vịnh Tám Cảnh Đồ Sơn. Link: http://www.thivien.net/viewpoemgroup.php?ID=150

 

Bài 1. Hóng mát núi Đông Sơn : Phía Đông Đồ Sơn có núi gọi là Đông Sơn, từ xa nh́n như yên ngựa, trông cánh rừng thấp thoáng cổng chùa và ngôi chùa cổ, có hang Giang của đá mênh mông. Khách đến chơi dừng thuyền trong đêm trăng sáng, nghe tiếng ai nằm ngâm thơ giữa tảng đá phẳng lớn. Non núi nào hay những biến đổi thời gian, nay biển xanh mai thành ruộng dâu. Bên trời núi sừng sững chắn gió dữ.

 

Tôi dịch như sau :

 

VỊNH TÁM CẢNH ĐỒ SƠN

 

Bài I :   HÓNG MÁT ĐÔNG SƠN

Đông Đồ Sơn, núi gọi Đông Sơn,

Yên ngựa h́nh non xa thoảng trông.

Cổ tự, cổng thiền rừng thấp thoáng,

Hang Giang cửa động đá mênh mông.

Thả thuyền khách hát trong trăng sáng,

Nằm khểnh ai ngâm giữa thạch bàn.

Non núi nào hay dâu biển măi,

Bên trời sừng sững chắn cuồng phong.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt

 

1. ĐÔNG SƠN THỪA LƯƠNG

Đồ Sơn chi đông viết Đông Sơn,

Dao vọng sơn h́nh tự mă yên.

Cổ tự môn ṭng lâm lộc xuất,

Giang phi động tại thạch b́nh gian.

Phiếm châu hữu khách ca minh nguyệt,

Cao ngận hà nhân vịnh thạch bàn.

Sơn đỉnh bất tri tang hải biến.

Ngật nhiên chi trụ chướng cuồng lan.

 

Chú thích:

Mă Yên: Núi Đông Sơn ở Đồ Sơn có h́nh yên ngựa, hai đầu cao khoảng giữa trủng xuống.

Tang hải: biển xanh hóa thành ruộng dâu, chỉ những biến đổi do cuộc khởi nghĩa chống nhà Minh của nhà sư Phạm Ngọc, chùa chiền vùng Đồ Sơn bị đốt cháy, phá hủy.

 

Bài 2. Qua chơi giếng rồng. Dưới núi Ngọc có ḍng nước trong, thắm hoà xuyên qua các khe đá rót vào ḍng sông.  Nước trong như nước giếng Cổ Loa để rửa ngọc trai, và hương thơm thanh khiết như nước miếng rồng. Suối róc rách tươi lên muôn ngàn gốc cây đỏ, suối chan ḥa ḍng thắm qua vạn đồng xanh. Dâu phải là giếng riêng cho một thôn ấp, nước của vị vua anh minh ban phước báu cho tất cả mọi người.

 

Bài 2:  QUA CHƠI GIẾNG RỒNG

Dưới núi Ngọc Sơn ḍng nước trong,

Thấm ḥa xuyên đá rót trăm sông.

Hồn như nước ngọc lên ngời sáng,

Thanh  tựa rải rồng tỏa ngát hương.

Róc rách tưới lên ngàn gốc đỏ,

Chan hoà ḍng thấm vạn đồng xanh.

Há riêng giếng nước cho thôn ấp,

Chu cấp Minh Vương phước báu ban.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

 

Bài 2: LONG TỈNH QUÁ TRẠC

Ngọc Sơn sơn hạ tiểu khê biên,

Xuyên thạch quyên quyên chú bách xuyên.

Nhuận hoạt hồn như ḥa ngọc dịch,

Thanh hương sai khả thắng long diên.

Dư ba tư tưởng thiên chu thụ,

Lưu trạch xuyên xuyên vạn lục điền.

Tinh diệp khởi ưng tư nhất ấp,

Minh Vương dụng cấp phúc di thiên.

 

Chú thích:

 

Ngọc dịch:  nước giếng Cổ Loa dùng để rửa ngọc trai, ngọc trai sáng ra. Ngày xưa Trung Quốc bắt nước ta triều cống nước giếng Cổ Loa; do tích Mỵ Châu Trọng Thủy, Mỵ Châu bị Vua An Dương Vương chém chết máu con trai ăn vào hóa ra ngọc trai. Trọng Thủy tự tử ở giếng Cổ Loa, nên lấy nước giếng Cổ Loa rửa ngọc, ngọc sẽ sáng lên.

 

Long diên: là rải rồng, nước miếng cá Voi, long diên hương, một hải sản quư thơm ngon.

 

Minh Vương:  Là vị vua cai trị sáng suốt như Vua A Dục(Asoka) Ấn Độ cứ mỗi 30 dậm trên đường đi cho đào giếng, trồng cây ăn trái, và dựng trụ khắc kinh lời Phật dạy cho người đi đường nghỉ chân. Các vua nhà Đường Trung Quốc và nhà Lư Trần noi theo việc này lập trường đ́nh, đoản đ́nh, thạch đ́nh, giang đ́nh.

 

Bài 3. Động Phật thâm u. Tương truyền rằng Đức Phật Thích Ca ngày xưa ở núi Linh Thứu tại Ấn Độ. Nhưng ông già trên núi lại bảo có dấu chân Phật trên núi Đồ Sơn. Cửa động khi cạn, khi sâu phủ đầy cây cỏ dại. C̣n những ḍng chữ mờ nhạt ṃn  bởi dấu rêu, Ngoài hồ có cầu soi bóng nơi thả đèn hoa đăng. Bến nước có khe suối chảy hoài không cạn. Thiền gia hiểu việc trần gian: Sắc, những điều thấy  là không mà không là sắc, v́ bản chất sự vật do nhiều yếu tố tạo thành, tự nó không thật có.

 

Bài 3     PHẬT ĐộNG THÂM U

Tương truyền dấu Phật tại Linh Sơn,

Nay được sơn ông chỉ đỉnh non.

Cửa động nông sâu cây cỏ dại,

Chữ mờ phai nhạt dấu rêu ṃn.

Ngoài hồ đèn thả cầu soi bóng,

Bến nước khe trong chẳng cạn ḍng.

Sắc tức thị không không thị sắc,

Thiền gia hiểu thế việc trần gian.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

 

PHẬT ĐộNG TẦM U

Truyền văn Phật tích tại Linh San,

Cận đắc sơn ông chỉ thử gian.

Động khẩu thiển thâm hoang thảo kính,

Tự ngân nồng đậm ấn đài ban.

Phóng đăng hồ ngoại kiều do tại,

Cấp thủy biên khê tỉnh bất can.

Sắc tức thị không, không thị sắc,

Thiền gia đương tác như thị quan.

 

Chú thích:

Linh Sơn(san): Núi Linh Thứu, một trong những nơi Phật ở và thuyết Kinh Pháp Hoa.

Sắc Không: thuyết vô ngă, sắc là h́nh tướng, sự vật là có do nhiều yếu tố hợp lại mà thành, là không v́ tự nó không thật có.

Phóng đăng: nơi thả đèn hoa sen, sau lễ Vu Lan.

 

Bài 4. ĐĂNG ĐÔNG SƠN TỰ KIẾN KƯ. Nhị thủ.  Hai bài, Lên chơi chùa Đông Sơn.

 

Đông Sơn cảnh đẹp soi bóng mặt hồ, các loài vịt quư bay về trong khói sương lên nhuộm mùi thiền. Điểm trên đầu núi đá mưa rơi lất phất, ngàn hoa đào, hoa mai nở rộ gió tung cánh hoa rụng bay lên. Chùa Đế Bà, nguyên là một cô gái địa phương bị chúa Trịnh Giang cưỡng hiếp có thai, làng bắt tội  thả bè trôi ra biển chết, oan ức trở nên linh hiển thường hiện ra, dân làng lại lập chùa thờ gọi là Đế Bà. Dấu vết chúa Trịnh Giang đi qua c̣n để lại nỗi oan ức. Có chiếc bè đi qua bến sông chài cá, như bè từ qua biển khổ, trên bè có con chim bồ nông  ngủ đứng như vị sư lo cứu độ mà quên ăn mất ngủ

 

LÊN CHƠI CHÙA ĐÔNG SƠN   bài I

 

Đông Sơn cảnh chiếm một hồ riêng,

Uyên báu bay về khói pháp chen.

Đá núi điểm đầu mưa phất xuống,

Ngh́n hoa nở rộ gió tung lên.

Đế Bà hương hỏa thơm bên xóm,

Trịnh Chúa xe qua vết cũ c̣n.

Cứu độ bè từ qua biển khổ,

Chim âu ngủ đứng bến ngư thôn.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt.

 

ĐĂNG ĐÔNG SƠN TỰ KIẾN KƯ

 

Nhị thủ

I.

Đông Sơn cảnh chiếm nhất hồ thiên,

Bảo áp phi lai pháp giới yên.

Nham thạch điểm đầu hoàn vũ hạ,

Thiên hoa măn thụ lộng phong tiền.

Đế Bà hương hỏa phương lân cận,

Trịnh Chúa xa luân cựu tích truyền.

Phổ độ hàng từ siêu khổ ải,

Thuần âu than hạ túc ngư thuyền.

 

Chú thích:

Bảo áp: vịt báu, chim uyên là một loài vịt báu, con trống lông đủ màu rất đẹp thường đi với con mái là chim ương một màu xám nâu. Tại các công viên Tây Phương thường nuôi loại vịt này, thường gọi là vịt Nhật Bản hay vịt nhà quan.

Đế Bà: cô gái địa phương bị chúa Trịnh Giang hiếp có thai, bị dân làng bắt tội thả bè trôi sông chết oan ức thành linh hiển, dân làng lập miếu thờ tại Đồ Sơn.

Trịnh Chúa: Chúa Trịnh Giang, vị chúa dâm ô vô độ, chơi bời xa xỉ, lại đào hầm làm nhà ở dưới đất để cho khỏi sợ sấm sét . Đoàn Thị Điểm được cha nuôi là Thượng Thư Lê Anh Tuấn tiến cung cho chúa Trịnh Giang nhưng bà từ chối. Trịnh Giang giết hại nhiều công thần, giặc giả nổi lên khắp nơi, nên bị triều đ́nh truất phế nhường ngôi cho em là Trịnh Doanh.

Chim âu: Xuân Hương dùng chim âu cho hợp niêm nhưng có lẽ là chim bồ nông v́ nhà chài thường nuôi bồ nông trên bè như gia súc dạy bắt cá, h́nh dáng bồ nông giống như vị sư già. Chim âu là chim trời chẳng ai nuôi.

 

Bài II. Con c̣ trắng bay qua sông, nước nối liền với trời,  cảnh tùng lâm chùa thiền trên núi khói mây bay qua. Nữ Vu trị thủy không kể mùa đông hay mùa hạ,  ngư phủ chèo thuyền người phía sau, người phía trước. Vị cao tăng ngộ đạo chống gậy xuống núi, giảng kinh hoằng pháp là hiện thân Phật Tổ giúp đời. Một ḿnh lên núi Đông Sơn dạo chơi, thi hứng đầy thuyền, trong ánh trăng sáng soi.

 

C̣ trắng qua sông nước nối trời,

Chùa thiền một cảnh khói mây trôi.

Nữ Vu trị thủy không đông hạ,

Ngư phủ thuyền qua sau trước bơi.

Ngộ đạo Cao tăng mang gậy xuống,

Hiện thân Phật tổ đến đây rồi.

Một ḿnh lên núi Đông Sơn dạo,

Thi hứng đầy thuyền trăng sáng soi.

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

Bạch lộ hoành giang thủy tiếp thiên,

Tùng lâm nhất thốc cách vân yên.

Nữ Vu trị vũ vô đông hạ,

Ngư phủ phi điêu hoặc hậu tiền.

Ngộ đạo cao tăng huề tiúch khứ,

Hiện thân Cổ Phật đáo kim truyền.

Đăng lâm độc bộ Đông Sơn thượng,

Thừa hứng lâm lưu nguyệt măn thuyền.

 

DU LỊCH ĐỒ SƠN, Link: http://www.vietnamtravelco.com/dulich/anh-dep-du-lich-do-son.htm

 

 

Bài 5. THÁP SƠN HOÀI CỔ. Nh́n tháp trên núi nhớ chuyện xưa.

 

Nh́n tháp cũ, chùa xưa bị phá thời nhà Minh, v́ cuộc khởi nghĩa của nhà sư Phạm Ngọc, chỉ c̣n nền gạch, cỏ dại lan tràn, như v́ Vua Dục Vương (Asoka)  đă xa rồi nên cảnh vật hoang tàn. Tiếng nước reo, như tiếng ngàn cân bảo khí, gươm giáo reo vang. Chín bậc thềm chùa gạch ngói đều tang hoang. Người đốn củi tựa ŕu bên đá nằm ngủ. Tiếng trẻ mục đồng xua mấy con nghé  xuống đồi hoang ăn cỏ. Lên trên núi cao muốn hỏi nhà sư trên núi đạo mầu Đức Phật, nhưng chùa không c̣n nữa, chỉ nghe tiếng chuông đâu đây vọng từ cuối rừng xa từ một ngôi chùa khác.

 

NH̀N THÁP TRÊN NÚI NHỚ XƯA

Tháp cũ nền xưa cỏ dại tràn,

Dục Vương xa vắng cảnh hoang tàn.

Ngàn cân bảo khí reo bên nước,

Chín bậc phù đồ gạch ngói tan.

Tiều tử tựa ŕu bên đá ngủ,

Mục đồng xua nghé xuống đồi hoang.

Lên cao muốn hỏi sơn tăng đạo,

Chuông vắng đâu đây vọng cuối ngàn.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

 

THÁP SƠN HOÀI CỔ

Cổ tháp di khư loạn thảo đôi,

Dục Vương khứ hậu ủy hôi đồi.

Thiên quân bảo khí minh lưu thủy,

Cửu cấp phù đồ hóa kiếp hôi.

Tiều tử ỷ kha miên thạch đắng,

Mục nhi khu độc há sơn ôi.

Đăng cao dục hội sơn tăng giảng,

Hà xứ chung thanh khụ nhất hồi.

 

Chú thích:

Dục Vương. Vua Asoka người đầu tiên thống nhất nước Ấn Độ thế kỷ thứ 3 trước công nguyên bằng bạo lực, được các tu sĩ Phật Giáo giác ngộ, vua theo đạo Phật, tổ chức Kết tập kinh điển lần thứ ba tại Pàtaliputta năm -252 (trước TL) và lập các 9 sứ đoàn tăng già đem đạo Phật truyền bá khắp nơi  đến tận Alexandrie Ai Cập, Hy Lạp và Trung Quốc, Giao Châu.

 

Sự kiện này trùng hợp với người Việt Nam theo Đạo Phật đầu tiên được biết đến  là Chữ Đồng Tử và Tiên Dung Công Chúa thời Hùng Vương, học Phật với nhà sư Phật Quang. Tiên Dung Công Chúa là một phụ nữ bản lĩnh, đi tắm biển (thời đó chưa có áo tắm bikini) chợt khám phá ra trong màn tắm ḿnh sau đám lau có anh chàng Chữ Đồng Tử, nghèo quá, không có cả cái khố, nên sợ hải vùi thân dưới cát, cho là duyên tiền định, Tiên Dung nhất định cưới làm chồng, bất chấp cả việc “môn đăng hộ đối” của vua Hùng, bỏ nhà đi xây tổ uyên ương. Họ lập ra Phố Hiến, Hưng Yên buôn bán thịnh vượng với các thuyền buôn các nước và trở nên giàu có hơn cả vua Hùng Vương. Tiên Dung Công Chúa là “nhà tư bản” đầu tiên của nước ta, truyền thuyết họ xây dựng lâu đài cung điện trong một đêm. Tiên Dung Công Chúa c̣n làm một việc “cách mạng” hơn nữa là gửi chồng đi “du học” với nhà sư Phật Quang Ấn Độ (23 thế kỷ trước Ngô Bảo Châu), tương truyền rằng Chữ Đồng Tử học được nhiều “ phép lạ”. Theo tôi, “phép lạ” Chữ Đồng Tử học được là viết được từ số 1 đến số 9, và số 0, một phát minh vĩ đại của Ấn Độ mang đến cho nhân loại. Đức Phật trong kinh điển sử dụng rất nhiều số: 1 giải thoát, 2 căn, 3 Bảo, 4 đế, 5 giới, 6 hoà ( điều sống chung hoà thuận), 7 thức, 8 chánh đạo, 9 suối, 10 thiện, 12 nhân duyên, 18 La Hán..và số 0 niết bàn, số 0 đứng sau các số là có, mà trước các số là không.

 

Trong lúc đương thời, người Lạc Việt thời vua Hùng Vương c̣n đếm thắt nút, quanh thắt  lưng mang theo một đống dây (h́nh trên trống đồng Ngọc Lũ), Tây Gô Loa đi đâu cũng mang một bị đá sỏi để làm toán(chữ toán, calcul  của Pháp có nghĩa là đếm sỏi)…và kết quả nhờ tính toán giỏi, mua một bán mười Tiên Dung Công Chúa và Chữ Đồng Tử đă trở nên giàu có nhất nước. Tiên Dung bán giấy dó Giao Châu cho các nhà sư Ấn Độ, do nhu cầu chép kinh Phật, dịch kinh cần rất nhiều giấy, Ấn Độ chỉ có lá bối, lá buôn kinh chép mau mục.  Có lẽ được sự trợ giúp của Chữ Đồng Tử và Tiên Dung Công Chúa đạo Phật đă sớm bén rễ tại Việt Nam. Từ bốn vị Thần Mưa, Thần Mây, Thần Sấm, Thần Chớp tôn giáo thời Hùng Vương đă nâng lên thành bốn ngôi chùa Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Đạo Phật đă nâng cao tôn giáo cổ truyền lên, mà không tạo ra cuộc thánh chiến tôn giáo. Sang thế kỷ thứ hai sau TL, theo Thiền Uyển tập anh, trước khi Đạo Phật truyền qua Trung Quốc thời Tam Quốc, Kinh đô Luy Lâu Việt Nam đă có 20 ngôi  chùa, 15 bộ kinh đă được dịch và  500 sư săi.

 

 Theo tôi, Chữ Đồng Tử và Tiên Dung Công Chúa c̣n “hiện đại hóa“ đất nước vua  Hùng  bằng chiếc xe ḅ,  kiểu mẫu từ Ấn Độ được sản xuất 100% tại đất vua Hùng, nhờ đó dân Lạc Việt từ miền đất cao Vĩnh Phú đă xuống khai thác vựa lúa đồng bằng sông Hồng và sông Lam và thay đổi cả nếp sống người Lạc Việt bằng guồng quay tơ, dệt vải, tơ tằm  trước đó người thời vua Hùng  mặc áo bằng lông chim và da thú (Mỵ Châu mặc áo lông ngỗng).

 

Phù đồ: nguyên là các bức tranh vẽ bằng cát màu (Tây Tạng), vẽ cúng dường rồi lại xóa, các kiểu chùa tháp stupa, Nam Dương, Lào, Miến, Thái Lan, Miên đều theo kiến trúc phù đồ. Phù đồ c̣n có nghĩa là chùa tháp.

 

 

Bài 6. THẠCH PHỐ QUAN NGƯ  . Bến đá xem đánh cá.  Trời gió im sóng lặng dạo quanh bến sông Đồ Sơn, ngắm thuyền chài đậu giăng giăng hàng. Đường đi ghe thuyền trên bến, người đi phải len lỏi như đi lạc chốn hang rồng (giao long), trên chợ hến, lưới phơi như sóng cờ. Các bà vợ ngư phủ buôn bán cá xách giỏ, vin khoan thuyền. Các ngư phủ lái thuyền đă xong công việc, gơ chèo nâng chén rượu cùng nhau. Bến thuyền nhộn nhịp, rồi lại chia tản ra, như hai quẻ bát quái, khi th́ quẻ Ly, khi th́ quẻ Hoán, thánh nhân cũng bàn định sự vật theo ư người trần.

 

 

 

BẾN ĐÁ XEM ĐÁNH CÁ

Gió im sóng lặng dạo ven sông,

Ngắm ngắm thuyền chài giăng giăng hàng.

Tay kiếm hang rồng sông mở lối,

Lưới quăng chợ hến sóng cờ dâng.

Bà buôn xách giỏ vin khoang cuối,

Ông lái gơ chèo chén rượu nâng.

Hoặc lúc quẻ ly, khi quẻ hoán,

Thánh nhân định vật ư người trần.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt

 

THẠCH PHỐ QUAN NGƯ

Phong điềm ba tỉnh độ giang mi,

Vọng vọng ngu châu nhất tự nhi.

Thủ thám giao cung giang tắc lộ,

Vơng thu thần thị tịch vi kỳ.

Huề la bản phụ phan thuyền vĩ,

Khẩu tiệp đà sư hệ tửu chi.

Hoặc thủ chư ly khiêm thủ hoán,

Thánh nhân khai vật dữ nhân nghi.

 

Chú thích:

Quẻ Ly quẻ Hoán: trong Kinh Dịch ư nói luôn luôn chia tản. Tả h́nh ảnh các thuyền tụ lại rồi tan ra đi nơi khác.

 

Bài 7.  CỐC TỰ THAM THIỀN. Thiền định ở chùa cốc.  Hồ Xuân Hương đến thăm một cái cốc, trong đá ngồi tham thiền viết bài thơ này: Cốc đá như thần bào, quỷ đẽo tự không biết bao nhiêu năm. H́nh thể tự nhiên an bài lơm sâu trong đá. Nên mái chẳng cần lợp ngói hay lợp tranh, thềm bằng phẳng chẳng cần trát gạch. Vách như tường lát thẳng, đá thạch nhủ như trụ sườn. Có đàn dơi đậu như cúng trái cây bên đài sen Đức Phật. Con ong mật vo ve bên hoa thạch thảo như dâng hoa trước án hương. Từ chùa cốc, nghe tiếng sóng vỗ, tiếng ca người đốn củi, nghe tiếng chim chóc hót. Đến nơi thấy vị sư già đang ngủ, chợt thức giấc đứng dậy chào khách.

 

THIỀN ĐỊNH CHÙA CỐC

Thần bào quỷ đẽo tự bao niên,

H́nh thể an bài sẵn tự nhiên.

Mái chẳng ngói tranh, thềm chẳng trát,

Vách như tường lát đá như sườn.

Đàn dơi cúng trái đài sen quư,

Ong mật dâng hoa trước án hương.

Sóng vỗ, ca tiều, chim chóc hót,

Sư già chợt tỉnh giấc miên man.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

 

CỐC TỰ THAM THIỀN

Thần ngoan quỷ tạc bất tri niên,

Thế thế an bài nhược tự nhiên.

Ốc bất ngơa từ giai bất thế,

Nham như tường bích thạch như diên.

Dạ minh hiến quả liên đài hạ,

Phong tử hàm hoa bảo án tiền.

Đào hưởng , tiều ca, hoà điểu ngữ,

Thanh thanh hoán tỉnh lăo tăng miên.

 

8. Bài  Bộ KHÁNH MINH TỰ CẢM HỨNG . Dạo chùa Khánh Minh cảm hứng. Đến chùa Khánh Minh , nơi trụ tŕ nhà sư Phạm Ngọc ngày xưa chỉ c̣n quang cảnh di tích tiêu điều: Đấng Phạn Vương (Đức Phật)  đi vắng bao giờ trở lại. C̣n để  vườn Kỳ Viên cỏ mọc đầy. Khánh đá có duyên được mang sang một chùa khác. Quả chuông quá nặng  giá mốc đă mục vất bên đài sen. Ngói đă tan, sườn chùa đă mục, chim làm tổ trên mái. Bệ đá đă vỡ, bia ṃn dấu rêu vùi lấp chữ. Đến đây ao ước có được ngàn tay như Phật Tổ: Như Lai Thiên Thủ Phật, từ hư không một đêm dựng lâu đài như chuyện Chữ Đồng Tử, Tiên Dung Công Chúa học phép mầu nhà sư Phật Quang.

 

DẠO CHÙA KHÁNH MINH CẢM HỨNG

Phạn Vương đi khỏi bao giờ lại,

C̣n để Kỳ Viên cỏ mọc đầy.

Khánh đá có duyên dời viện khác,

Chuông không giá móc vất bên đài.

Ngói tan, xà mục chim làm tổ,

Bệ vỡ, bia ṃn rêu biếc vùi.

Giá được ngàn tay như Phật Tổ,

Hư không một tối dựng lâu đài.

Thơ chữ Hán Hồ Xuân Hương, Nhất Uyên dịch thơ.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt :

 

Bộ KHÁNH MINH TỰ CẢM HỨNG

Phạm Vương quy khứ kỷ thời lai,

Không ủy Kỳ Viên  ế  thảo lai,

Khánh hữu cơ duyên quy biệt viện,

Chung vô cư nghiệp trệ không giai.

Đồi lương bại ngơa sào ma tước,

Phá kệ tàn bi yểm lục đài.

An đắc Như Lai Thiên Thủ Phật,

Hư không nhất dạ khởi lâu đài.

 

Chú thích:

Kỳ Viên: Vườn nguyên của vua Pasenadi (Ba Tư Nặc) ban cho thái tử Jeta (Kỳ Đà) rộng độ 50 mẫu tây nằm phía nam thủ đô Sàvatthi nay là thành phố Sabeth-Maheth thuộc tiểu bang Utlar-Pradesh. Ông Sudattà (Tu Đạt Đa) là Anàthapindika (Trưởng giả Cấp Cô Độc)muốn mua, thái tử Kỳ Đà nói đùa, ông quư mảnh vườn lắm, bằng giá vàng trải khắp vườn ông mới bán. Trưởng giả Cấp Cô Độc đồng ư, mua lại bằng giá vàng trải khắp vườn, dâng cúng cho Đức Phật  dùng làm nơi an cư kiết hạ Đức Phật và chư tăng khi mùa mưa. Từ đó khu vườn có tên Kỳ Đà thọ Cấp Cô Độc Viên, hay gọi tắt là Jetavana (vườn Kỳ Đà, hay Kỳ Viên). Ngày nay khu vườn này có tên là Saheh.

 

Qua chín bài thơ vịnh tám cảnh Đồ Sơn, ta thấy Hồ Xuân Hương rất thông suốt Phật Pháp: biết núi Linh Thứu nơi Đức Phật thuyết kinh Pháp Hoa, biết vườn Kỳ Viên nơi Đức Phật và chư tăng an cư kiết hạ khi mùa mưa Ấn Độ, không thể đi giảng đạo. Biết chuyện Vua A Dục đào giếng, trồng cây ăn trái có bóng mát, khắc kinh Phật trên mỗi chặng đường đi, biết sự tích Phật trăm mắt ngàn tay cứu độ chúng sinh. Hồ Xuân Hương đến Chùa Cốc trong hang động tham thiền, thuộc và hiểu kinh điển: Sắc tức thị không, không tức thị sắc, Cứu độ bè từ qua biển khổ với h́nh ảnh thi vị con chim âu (bồ nông) ngủ đứng trên bè như nhà sư măi mê cứu độ. Ngộ đạo vị cao tăng chống gậy xuống núi dạy dỗ người đời làm lành tránh dữ, là hiện thân Phật Tổ. Những điều cao sâu nhà Phật, Xuân Hương muốn lên núi  hỏi vị sơn tăng ở ẩn trên núi, nhưng đến nơi cảnh hoang vắng, chỉ có tiếng chuông vọng về từ một cánh rừng, tiếng chuông đủ làm ḷng người giác ngộ, không cần câu hỏi nữa. Hay có khách đến, nhà sư già chợt tỉnh giấc, giữa tiếng sóng vỗ, tiếng ca người đốn củi, tiếng chim chóc hót..Những  h́nh ảnh thật là đẹp và đầy thiền vị, của một người đầy đạo tâm. Điều này khác với những câu xấc xược, dốt nát trong những bài thơ gọi là truyền khẩu.

 

Có thể có người nói về tuổi gần năm mươi Hồ Xuân Hương đạo hạnh, nhưng thời trẻ có thể tinh nghịch chế nhạo các vị sư. Bài thơ Vịnh Chùa Trấn Quốc, Hồ Xuân Hương làm lúc trẻ tuổi 18, 20 năm 1790-1793 khi gặp Nguyễn Du đă bác bỏ sự kiện này. Bài Đề Chùa Trấn Quốc chép trong Hương Đ́nh Cổ Nguyệt Thi Tập t́m thấy trong tủ sách gia đ́nh cụ Trần Xuân Hảo ở Nam Hà. Tôi dịch như sau:

 

ĐỀ CHÙA TRẤN QUỐC

Ai người đến đó khách đài trang,

Nhè nhẹ thanh thanh cơn gió nam.

Trăng nước sóng lồng sen nơn cánh,

Khói hương tàn báu hạc bay ngàn.

Rửa niềm trần tục hoa hàm tiếu,

Gợi tỉnh niềm mê cỏ thắm xuân.

Đến cảnh quay đầu, người muốn hỏi,

Đông nam tay vẫy nhạn tung đàn.

 

Nguyên tác phiên âm Hán Việt:

 

ĐỀ TRẤN QUỐC TỰ

Trang lâm thùy thị cánh trung nhân,

Tế tế thanh phong phiến phiến huân.

Thủy nguyệt ba lung liên quải choát,

Hương yên bảo thoại lộ liên vân.

Tẩy không trần lự hoa hàm thoại,

Hoán tỉnh mê đồ thảo diệc xuân.

Đáo cảnh linh nhân hồi thủ vấn,

Đông nam phất tụ nhạn thành quần.

 

Chú thích:

Trung nhân: người khách đài trang trong bài thơ này theo tôi là Nguyễn Du, v́ năm 1805 khi làm bài Chơi Tây Hồ nhớ bạn trả lời bài Độc Tiểu Thanh Kư của Nguyễn Du, Xuân Hương có nhắc lại: “Trấn Quốc rêu phong vẫn ngấn thơ”. Lời thơ đề vịnh chùa Trấn Quốc vẫn c̣n vang vọng như ngấn nước.

 

Nhạn thành quần: nhạn, hay hồng nhạn, là con ngỗng trời, chưa thấy có một nghiên cứu nói đến Việt Nam nằm trên đường thiên di chim hồng nhạn. Có lẽ người Việt Nam lầm với vịt trời hay chim én. Hồ Tây thời Hồ Xuân Hương, một trong tám cảnh đẹp có: Sâm cầm rợp bóng: Nghề săn chim sâm cầm ở các làng quanh Hồ Tây.  Chim sâm cầm là chim ǵ ?  tôi nghĩ có lẽ là vịt trời. Ngày nay cảnh này  không c̣n nữa v́ ngay cả cá cũng chết nổi đầy hồ. Sơn Nam, trong Hương rừng Cà Mau, có nói đến các vườn chim Cà Mau, đến mùa chim thiên di về sinh sản trong rừng tràm đước, người ta giết để lấy lông làm quạt, chim vườn Cà Mau là, c̣, bồ nông, chàng bè lông trắng. Tại Trà Vinh, mùa hè tôi có thấy trong một ngôi chùa Miên có hàng ngàn con c̣ về làm tổ, trên cành cây quanh chùa.

 

Trong thơ Hồ Xuân Hương bài Thuật ư kiêm tŕnh hữu nhân Mai Sơn Phủ: có câu “ nhạn ngao ngao”. Thơ Xuân Diệu có câu: “Dục hồng nhạn thiên di về cơi bắc”. Tôi cho rằng những câu thơ này chỉ là mô phỏng theo thơ Trung Quốc. V́ Việt Nam chỉ thấy ngỗng nhà, hay thiên nga nuôi trong hồ, ít ai thấy ngỗng trời bay hàng vạn con trên trời thiên di 5000km, từ Bắc Âu xuống Phi Châu, từ Bắc Mỹ xuống Nam Mỹ. Đường đi ngỗng trời không thay đổi hàng năm có hàng trăm con đụng phải cửa kính các toà nhà chọc trời Nữu Ước chết và bị thương, thế mà chúng không đổi đường bay.

 

Bài thơ Đề chùa Trấn Quốc cho ta thấy Hồ Xuân Hương đi chùa cùng người khách đài trang là Nguyễn Du, trong gió mát thanh thanh cơn gió Nồm thổi qua mặt hồ, bóng trăng lồng trong bóng nước, hoa sen nở nơn nà, khói hương bay lên như chiếc tàn lộng quư báu, bay lên như cánh c̣, hạc nối liền với mây.  Phong cách trang nhă của Hồ Xuân Hương, đă thấm nhuần Phật pháp khi đến chùa, nh́n đóa hoa sen hàm tiếu như như rửa niềm trần tục, nh́n thấy cỏ mùa xuân như gợi tỉnh niềm mê. Thuở ấy Xuân Hương ngây thơ muốn quay đầu lại hỏi, nhưng ḷng Nguyễn Du đă muốn quay về Hồng Lĩnh, nên đưa tay vẩy đàn chim trời đang tung bay về hướng đông nam.

 

Trong thơ truyền khẩu Hồ Xuân Hương có chép bài thơ nôm Chùa Trấn Bắc. Trong bản văn nôm cũ nhất của Maurice Durand. Câu cuối : “Ngoài cửa hành cung cỏ dăi dầu”. Câu này đă bị sửa ra thành: “ Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu” trong các văn bản đầu thời Pháp thuộc.

 

CHÙA TRẤN BẮC.

Qua chơi Trấn Băc cảnh buồn rầu,

Chạnh niềm cố quốc nghĩ mà đau.

Một ṭa sen lạt hơi hương ngự,

Năm thức mây phong điểm áo chầu.

Sóng lớp phế hưng coi vẫn rộn,

Chuông hồi kim cổ lắng càng mau.

Người xưa, cảnh cũ đâu đâu tá ?

Ngoài cửa hành cung cỏ dăi dầu.

 

Chùa Trấn Quốc, năm 1844 vua Thiệu Trị mới đổi ra Trấn Bắc. Do đó thời Hồ Xuân Hương chùa mang tên Trấn Quốc. Theo tôi bài thơ này của Bà Huyện Thanh Quan, tên thật là Nguyễn Thị Hinh, bà sinh sau Hồ Xuân Hương, sinh ra và lớn lên ở làng Nghi Tàm, Hồ Tây. Chồng bà là Lưu Nguyên Ôn, người làng Nguyệt Án, huyện Thanh Tŕ, Hà Đông từng làm Tri huyện Thanh Quan, cho nên bà được gọi là Bà Huyện Thanh Quan, chồng bà mất sớm năm ông 43 tuổi, bà vẫn ở vậy nuôi con và đem con về sinh sống ở làng Nghi Tàm. Đời vua Minh Mạng bà được mời vào cung phong chức Cung Trung giáo tập, dạy học cho các cung phi và công chúa. Bà mất ở làng Nghi Tàm, mộ chôn cạnh Hồ Tây, ngày nay cũng bị nước hồ vùi lấp. Bà Huyện Thanh Quan cùng làng với Hồ Xuân Hương nhỏ tuổi hơn, tuổi nhỏ bà cũng không đi ra khỏi làng Nghi Tàm. Làng Nghi Tàm có trường học nào khác hơn Cổ Nguyệt Đường nơi Hồ Xuân Hương dạy học, tiếp nối Cụ Đồ Diễn, Tử Minh, ta có thể suy đoán phần chắc là bà Nguyễn  Thị Hinh là học tṛ Hồ Xuân Hương.

 

Theo Tuyển Tập Văn Bia Hà Nội q I, nxb KHXH. Hà Nội tr 33, 38 : Chùa Trấn Quốc nguyên tên là Khai Quốc do vua Lư Nam Đế khai sáng khi lập nước Vạn Xuân năm 544, nằm trên bờ sông Hồng, sau v́ băi sông bị lỡ nên năm 1615 dời vào băi Kim Ngư, Hồ Tây, trên nền cũ cung Thúy Hoa đời Lư, điện Hàm Nguyên đời Trần đời Lê vua lập hành cung tại đó. Chùa được xếp hạng thứ tư nước Nam. Đời Tây Sơn đổ nát. Năm 1813 nhà sư Khoan Nhân đứng ra quyên góp trùng tu chùa, năm 1815 mới xong, Tiến Sĩ Phạm Quư Thích viết bài văn bia trùng tu chùa.

 

 

 Chùa Trấn Quốc 
Link: http://www.cuocsongviet.com.vn/index.asp?act=detail&mabv=16844&/Chua-Tran-Quoc-Ha-Noi.csv

 

Qua văn bản Anthony Landes, do Lê Quư, Nguyễn Văn Đại chép bằng chữ nôm trước năm 1892: Xuân Hương thường đi chùa với bạn (vợ và em gái Tử Minh) và rất thân với Tử Minh, gia đ́nh ”không ruột nhưng mà thương quá ruột”,  qua ba bài thơ Khóc Tử Minh ta biết người bạn này thông suốt Phật Pháp tu thiền và thiền định hằng ngày. Có thể nào Xuân Hương “ ghét “đạo Phật mà lại thường đi chùa và thân thiết với những người như thế ?

 

 

*  *  *

 

 

Nh́n lại quan hệ giữa Hồ Xuân Hương với Phật Giáo là một quan hệ hoàn toàn tốt đẹp; Quan Tham Hiệp Trần Phúc Hiển năm 1813 khi rời phủ Tam Đái đi nhậm chức Yên Quảng, đă ghé thuyền đến Thăng Long thăm Cổ Nguyệt Đường, Hồ Xuân Hương đă tổ chức buổi tiệc xuân lễ hỏi để ra mắt bà con hàng xóm, và buổi lễ  nơi Phật đài để ra mắt với mẹ. Trần Phúc Hiển đă viết: “Xuân tịch vi ly song nhăn lệ, Phật đài thùy hoán sổ thanh chung.”  Chưa khỏi tiệc xuân đôi mắt lệ, Ai khua đài Phật tiếng chuông rung. Hồ Xuân Hương đă khóc khi nghĩ đến cảnh một mẹ một con nay đi lấy chồng xa mẹ, và ḷng nao nao trước tiếng chuông rung nơi đài Phật.

 

Ta thử xem những người bạn đương thời của Hố Xuân Hương  như Tiến Sĩ Phạm Quư Thích, Phạm Đ́nh Hổ, Nguyễn Du viết thế nào về Phật Giáo:

 

Phạm Quư Thích trong bia ghi việc chùa Trấn Quốc. Tuyển tập Văn Bia Hà Nội q I nxbKHXH Hà Nội tr 33,38, viết:

 

“ Trải qua một cuộc biến đổi đời Tây Sơn, ngôi chùa dần dần hoang phế, đă không tu sửa được lại đổ nát thêm.. Nhà sư trụ tŕ là Khoan Nhân, nối nghiệp sư tổ, tu tạo quả phúc, hợp sức hưng công..

 

Ôi !  Chùa đổ rồi dựng lại, đó là điều Trương Thăng Phủ (Trương Hán Siêu) lấy làm bùi ngùi. Tôi c̣n nói ǵ nữa ? Nhưng Hồ Tây là nơi thắng cảnh, Trấn Quốc lại là cảnh đẹp của Hồ Tây. Những nơi danh thắng của cố đô v́ loạn lạc bị đổ nát cũng nhiều. Đổ nát mà không xây dựng lại, th́ chẳng mai một đi ư ? Ư nghĩ của mọi người trong bản phường là như thế.

 

 

Huống chi lên cao ngắm cảnh, mây nước mênh mang, nước hồ ánh trong suốt khiến ḷng người không hư, tiếng chuông chùa gọi tỉnh mộng trần tục, khiến chổ ư thức phân biệt giữa ‘ngoại vật’ và ‘ta ‘ tiêu tan hết. Tấm bia rêu phong c̣n đó, lối xưa hoa cỏ nay đâu ? Ngày tháng là bao, bỗng chốc thành dấu cũ, khiến cho người chạnh ḷng cảm khái đối với cảnh vật xưa nay.

Đây phải chăng là nơi tao nhân mặc khách thường lui tới viếng thăm, và bậc cao nhân hiền triết đă có cái nh́n thông suốt đấy sao ? Âu cũng là điều đáng ghi vậy.

 

Minh rằng:

 

Cầu ngang Linh Ẩn,

Chuông dội Hàn Sơn,

Trước mắt mỏ phượng,

Sau lưng uốn rồng,

Sóng gợn trong vắt,

Mặt nước Tây Hồ,

Ngàn đóa hoa sen,

Đua nhau vui nở.

Tịch nào không cảm ?

Hư nào không thiêng ?

Trăng lồng đáy nước,

Soi tỏ chân như,

Bia năm Dương Hoà,

Đến nay thành cổ,

Ta khắc bài minh,

Cùng truyền muôn thuở.

 

Chú thích:

Mỏ phượng: Mũi đất bên Tây Hồ, khu vực Trường Bưởi, trong bài Chơi Tây Hồ nhớ bạn, Xuân Hương gọi là non phượng đất.

Bia năm Dương Ḥa. Tấm bia do Trạng Nguyên Nguyễn Xuân Chính soạn năm 1639.

Bài của Tiến Sĩ Phạm Quư Thích tiêu biểu cho những người học rộng, đương thời Hồ Xuân Hương viết về chùa.

Phạm Đ́nh Hổ, người bạn thân của Hồ Xuân Hương, trong Tang Thương Ngẫu Lục TTHL Saigon 1971, những bài kư viết về chùa cũng đầy những trân trọng đối với nhà sư. Bài Kư chơi núi Phật Tích cùng bốn người bạn viết: “ Giờ Dậu lên chùa Thiên Phúc, nhà sư trụ tŕ là Tịch Khiết mời ngồi lại nói chuyện. Tịch Khiết người làng Thiên Phúc, ăn nói nhă nhặn bặt thiệp.. Giờ Tỵ qua cầu Nguyệt Tiên, lần bậc lên núi..  Trụ tŕ chùa này nguyên là một viên nội thần tiền triều, thấy khách đến, mời thiết ân cần bằng những mlón ăn trong núi..” Trong bài tả cảnh Chùa Kim Liên, làng Nghi Tàm cạnh nhà Xuân Hương, Phạm Đ́nh Hổ đến chơi cũng được chú tiểu lễ phép mời vào chùa dùng trà cùng sư trụ tŕ. Phạm Đ́nh Hổ đă tả những nhà sư đương thời với Hồ Xuân Hương như thế: hiếu khách, bặt thiệp, ân cần , nhă nhặn…

 

Ta thử xem Nguyễn Du, người bạn t́nh với Hồ Xuân Hương. Trong bài Phân Kinh Thạch Đài của Thái Tử Chiêu Minh đời Lương, chép trong Thơ Chữ Hán Nguyễn Du nxb Văn Học Hà Nội 1965, khi phê phán Kinh điển Phật Giáo đă phê phán như thế nào :

 

“Kinh thiêu ra tro, đài đổ nát,

Ngh́n vạn lời lưu lại ích chi,

Chỉ để bọn ngu tăng đời sau đọc điếc tai người ta.

Ta nghe nói Thế Tôn ở Linh Sơn,

Thuyết pháp cứu người nhiều như cát sông Hằng.

Người hiểu được chữ Tâm tức là độ rồi.

Linh Sơn chỉ ở ḷng người.

Minh kính cũng không là đài,

Bồ Đề vốn không phải là cây.

Ta đọc kinh Kim Cương hằng ngh́n lượt,

Những ư nghĩa gọi là sâu xa trong đó phần nhiều không rơ ràng;

Khi đến trước đài Phân Kinh này,

Mới biết kinh không chữ mới thật là chân kinh. “

 

Ta thấy trong phê phán của Nguyễn Du cái học rộng và uyên bác của ông, biết sự tích, kinh điển các tông phái nhà Phật, biết thơ Lục Tổ Huệ Năng “Minh Kính cũng không là đài, Bồ Đề vốn không phải là cây “ . Nguyễn Du từng đọc tụng ngàn lượt quyển Kinh Kim Cương chú giải của Lê Quư Đôn, quyển sách sĩ phu Bắc Hà đương thời yêu chuộng, như sách gối đầu giường,. Đọc tụng ngàn lần Nguyễn Du vẫn thấy những điều gọi là ư nghĩa sâu xa, vẫn c̣n không rơ ràng. Nguyễn Du ưa thích pháp môn ngài Huệ Năng hơn, trực giác kiến tánh, thành Phật, Phật ngồi dưới gốc Bồ Đề 49 ngày, thiền định mà giác ngộ, tất cả mọi chúng sanh đều có thể làm được như thế, không cần trăm kinh, vạn quyển, ê a mà không hiểu làm điếc tai người ta. Nguyễn Du cũng đă viết: “Ḷng ta thường định chẳng xa thiền”. Cái phê phán này khác cái phê phán trống rỗng:   “Giọng h́, giọng hỉ,  giọng hi ha “  trong một bài thơ gọi là truyền khẩu của Hồ Xuân Hương.

 

Trong thơ Nguyễn Du ta thấy nhà thơ tâm đắc và trân trọng với nhà sư Huyền Hư Tử, tôi dịch như sau:

“Hạc nội mây ngàn bao thuở gặp,

Trăng thanh gió mát nhắn ǵ hơn,

Thầy ở xa về đường nhớ lấy,

Nhà tôi đầu xóm núi Hồng Sơn.”

(bài Kư Huyền Hư Tử)

 

Hay

 

Trường An biền biệt măi,

Nhớ quê chân trời xa,

Chân trời không thấy được,

C̣n trông bụi cát pha;

Gió Tây thổi lá rụng,

Sương trắng nhạt hoàng hoa,

Tấm thân thầy cẩn trọng,

Vào thu sương móc sa.”

(bài Kư Giang Bắc Huyền Hư Tử)

 

Một người học rộng như Xuân Hương, nếu có phê phán nhà sư cũng phê phán thông minh, phân biệt ngu tăng và cao tăng. Một người đă viết những câu thơ chữ Hán: Cao tăng đâu đó tụng thời kinh, thường đi lễ chùa, mẹ có bàn thờ Phật tại gia, không thể nào viết những câu thơ nói lái, hạ cấp, bẩn thiểu:” hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo  ? “

Ta thử t́m về nguồn gốc bài Chùa Quán Sứ, và các bài thơ về sư,  qua những văn bản cổ nhất 1892 và những văn bản về sau .

 

Văn bản Antony Landes thuê Lê Quư, Nguyễn Văn Đại chép trước năm 1892, Đại Nam Đối Liên thi tập, không có bài Chùa Quán Sứ, chỉ có hai bài thơ mang tên Vô Đề, ghi nguyên chú : một nho sĩ  làm

 

VÔ   ĐỀ

Xót thay chút phận bé tẻo teo,

Cái kiếp tu hành nặng đá đeo.

Cánh buồm đă rắp sang Tây Trúc

Trái gió cho nên phải lộn lèo.

Nguyên chú: Một nho sĩ làm.

 

VÔ   ĐỀ

Ôm dùi xếp mơ  gáy o o,

Nguyệt trỏ pḥng thành mát mẻ cô.

Cánh cửa từ bi cài lỏng khóa,

Nén hương tế độ giọt nước ḷ.

Cá khe lắng kệ mang nghi ngóp,

Chim núi nghe kinh cổ gật gù.

Nhắn nhủ chúng sinh sư muốn đó,

Đêm đêm tụng niệm chữ na mô.

 

Một thư sinh đă  làm bài này.

Bốn câu giữa bài Vô đề (Vịnh Ni Cô) lại được dùng để làm thành bài

 

CHƠI CHÙA

Thầy tớ thung dung dạo cảnh chùa

Cầm thi lưng túi rượu lưng hồ.

Cá khe lắng kệ mồm hoi hóp,

Chim núi nghe kinh cổ gật gù.

Then cửa từ bi chêm chặt cánh,

Nén hương tế độ cắm đầy lư.

Nhà sư ướm ḥi nhà sư tử,

Phúc đức người cầm được mấy bồ.

 

Văn bản Xuân Hương Di Cảo (trong Quốc Âm Thi Tuyển) Hàng Gai, Hà Nội; khắc bản in năm 1909, 1914 (khổ 13,18,5, 19 tờ, mỗi trang phần trên chữ nôm, phần dưới chữ quốc ngữ). Có bài Vịnh chơi chùa,

 

 

 

 Chùa Quán Sứ. Link: http://www.dulichnamchau.vn/diem-du-lich/chua-quan-su/

 

VỊNH CHƠI CHÙA

Thầy tớ thong dong dạo cảnh chùa,

Cầm thi lưng túi rượu lưng hồ.

Cá khe lắng kệ đầu ngơ ngác,

Chim núi nghe kinh cổ gật gù.

Then cửa từ bi nêm chật cánh,

Nén hương tế độ cắm đầy lô.

Nhà sư ướm hỏi nhà sư tử,

Phúc đức nhà đây được mấy bồ.

 

CHÙA QUÁN SỨ

Quán Sứ chùa xưa cảnh vắng teo,

Thương ôi sư đă hóa ra mèo.

Sáng banh vắng kẻ khua dùi mơ,

Trưa trật không người quét kẽ rêu.

Chí chát chầy ḱnh ôm lại đấm,

Lầm dầm tràng hạt đếm cùng đeo.

Buồm  Từ rắp cũng sang Tây Trúc.

Gió vật cho nên phải lộn lèo.

 

Xuân Hương Thi Tập (Phúc Văn Đường tàng bản). Hà Nội năm Tân Dậu; 1921,  chép theo  bản in  nhà xuất bản Xuân Lan, của Nguyễn Ngọc Xuân năm 1913.

 

Bài thơ mang tựa Vịnh Chùa Quán Sứ nói lái, nhưng nội dung không thay đổi. Văn bản Giai nhân dị mặc của Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến, bài Chùa Quán Sứ cũng không thay đổi. Văn bản Phúc Văn Đường 1921 có bài  Thơ ghẹo ông Sư: Một pho kinh lại bộ Kim Cương, Đây đấy cùng thuyền kẻo một đường..  Nhưng bài này có chép trong Công Dư Tiệp Kư của Vũ Phương Đề soạn năm Cảnh Hưng 16 (1785). Học tṛ Lương Hữu Khánh đời Lê Trung Hưng nhân khi qua đ̣ gặp các sư đi cúng về, Khánh đói muốn ăn oản, nhà sư bảo làm bài thơ: Nho tăng đồng chu (học tṛ và nhà sư cùng qua đ̣) th́ sẽ cho oản. Khánh bèn làm bài thơ bằng chữ Hán:  “Nang trung kinh sử khiếp Kim Cương, Ngă nhĩ kim đồng phiến nhất hàng.. Xuân Lan lấy bản dịch của Lương Hữu Khánh để mạo nhận thơ nôm Hồ Xuân Hương (Xem Kiều Thu Hoach. Thơ Nôm từ góc nh́n văn bản học. TC Nghiên Cứu Văn Học số 9/2007.

 

Văn bản Nguyễn Văn Hanh Hồ Xuân Hương. Hà Nội 1936.

 

CHÙA QUÁN SỨ

Quán Sứ sao mà cảnh vắng teo,

Hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo ?

Chày ḱnh tiểu để suông không đấm,

Tràng hạt văi lần đếm lại đeo.

Sáng banh không kẻ khua tang mít,

Trưa trật nào người móc kẻ rêu.

Cha kiếp đường tu sao lắt léo,

Cảnh buồn thêm ngán nợ t́nh đeo.

 

SƯ BỊ LÀNG ĐUổI

Cái kiếp tu hành nặng đá đeo.

Vị ǵ một chút tẻo tèo teo.

Thuyền từ cũng muốn sang Tây Trúc,

Trái gió cho nên phải lộn lèo.

 

HANG THÁNH HÓA

Khen thay con tạo khéo khôn phàm,

Một đố dương ra biết mấy ngoàm.

Lườn đá cỏ leo, rờ rậm rạp,

Lách khe nước rỉ, mó lam nham.

Một sư đầu trọc ngồi khua mơ,

Hai tiểu lưng tṛn đứng giữ am.

Đến mới biết rằng hang Thánh Hóa,

Chồn chân, mỏi gối hăy c̣n ham.

 

Tóm lại Bài Chùa Quán Sứ chỉ mới xuất hiện từ năm 1909, và câu Hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo, chữa câu : Thương ôi sư cụ hóa ra mèo, chỉ mới xuất hiện từ năm 1936. Bài Hang Thánh Hóa chỉ mới xuất hiện từ năm 1936. Bài thơ câu cuối lập lại câu cuối bài đèo Ba Dội, chứng tỏ là bài thơ mới được chế biến về sau .

Bài Chơi Chùa, nếu là thơ Hồ Xuân Hương, th́ thơ hay từ đầu không cần phải, sửa chữa qua nhiều văn bản khác nhau. Những bài thơ qua quá tŕnh năm tháng, từ những câu thơ dỡ, thô thiển được sữa chữa là thơ giả mạo.

 

Tóm lại tôi bác bỏ các bài thơ phỉ báng các nhà sư : Chùa Quán Sứ, Hang Thánh Hóa, Sư bị ong châm, Sư bị làng đuổi gán cho Hồ Xuân Hương v́ lư do :

 

Hồ Xuân Hương là người « học rộng và thuần thục ». Học rộng ngày xưa được hiểu là người tinh thông Tam Giáo : Nho, Phật, Lăo. Các bài thơ phỉ báng nhà sư gán cho Hồ Xuân Hương, hoàn toàn kém hiểu biết về Phật Giáo, chỉ giễu cợt hạ cấp bằng nói lái. Chỉ biết chỉ trích bề ngoài : đầu trọc lóc, áo không tà, giọng hi ha, văi lần tràng hạt đếm rồi đeo ; hay sửa đổi câu thơ nghiêm chỉnh của Bà Huyện Thanh Quan thành câu chế nhạo tăng : Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu.

 

Xét về lịch sử Việt Nam qua các thời đại đều kính trọng tăng sĩ, nho sĩ..  chỉ có thời đại đầu thời Pháp thuộc, xă hội Việt Nam hổn loạn, sau các cuộc khởi nghĩa chống Pháp các tăng sĩ  hội Thượng Chí của Vương Quốc Chính tại Bắc Hà, tăng sĩ tham gia cuộc khởi nghĩa của nhà sư  Vơ Trứ ở Phú Yên bị truy nă, bị bắt giam đầy các nhà tù, khám đường chật ních các nhà sư, nhà sư bị miệt thị là giặc thầy chùa, giặc đầu trọc.. Đó là lúc xuất hiện câu thơ : « Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu », « hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo ? » đồng thời với thơ Tôn Thọ Tường « Khuyên đàn con trẻ chớ thày lay »  đàn con trẻ là các nho sĩ như Nguyễn Đ́nh Chiểu, Phan Văn Trị, Nguyễn Trung Trực.

 

Bài Hang Thánh Hoá ta bắt gặp những câu thơ giống như thơ gán cho Tú Xương (1870-1907), cũng chỉ là truyền khẩu chứ không có văn bản chính xác :

 

Một thằng trọc tếch ngồi khua mơ,

Hai ả tṛn xoe đứng múa bông.

 

Gán cho Tú Xương trong bài Sư và mấy ả lên đồng. Bài Hang Thánh Hóa thơ truyền khẩu, chính thức xuất hiện trên văn bản Nguyễn Văn Hanh năm 1936 gán cho Hồ Xuân Hương cũng phản phất giống như thế :

Một sư đầu trọc ngồi khua mơ,

Hai tiểu lưng tṛn đứng giữ am.

 

Ở thời đại Tú Xương, các nhà sư chân chính bị bắt, bị tù đày, bị giết. Thầy cúng thầy pháp cạo đầu xưng là sư, chùa lẫn lộn với việc lên đồng bóng, đĩ già đi tu, gái điếm như cô Tư Hồng lấy viên Thiếu Tá Pháp trở thành bà lớn, được ban phẩm hàm triều đ́nh. Những tên vô lại, phẩm hạnh kém cỏi bị Nhà Thờ đuổi, nhờ biết lỏm bỏm chữ quốc ngữ chữ Pháp, đầu quân vào đoàn quân viễn chinh Pháp trở thành thông ngôn, đánh «  giặc » Phan Đ́nh Phùng, Hoàng Hoa Thám, Đinh Công Tráng.. từ đó trở thành những tri huyện Tổng Đốc, quan Đại Thần mà không cần phải qua các kỳ thi Hương, thi Hội thi Đ́nh. Hay có những người lợi dụng thời cơ, đồng bào không biết chữ Tây, đất đai người bỏ đi tỵ địa sang B́nh Thuận đất triều đ́nh được bán rẽ, họ thu mua từ đó trở nên những tỷ phú như Huyện Sĩ,  Tổng Đốc Đỗ Hữu Phương..

 

Nào có ra ǵ cái chữ nho,

Ông Nghè, ông Cống cũng nằm co.

Chi bằng đi học làm thầy Phán,

Tối rượu sâm banh sáng sữa ḅ;

(Thơ Tú Xương)

 

Chùa Quán Sứ thời Hồ Xuân Hương, là một cơ sở thuộc Nha Tuyên Vũ, nơi tiếp sứ thần của triều đ́nh. Triều đ́nh bổ nhiệm một vị sư tài cao đức trọng nơi sứ thần các nước đến, không thể có ông sư đa dâm nào lọt vào nơi này. Thời Pháp thuộc, trở thành nơi đầu năo cuộc chấn hưng Phật Giáo, các vị danh tăng ở nơi này chúng ta có thể tham khảo danh tánh, đều là những vị tài cao đức trọng. Nơi đầu năo của Phật giáo bị vu khống, thánh tích thiêng liêng của Phật Tử Việt Nam bị bôi nhọ không phải là chuyện vô cớ, có điều là người viết không dám để lại tên tuổi như Tôn Thọ Tường mà phải mượn danh Hồ Xuân Hương.

 

Văn chương, là những câu thơ hay đẹp làm xúc động ḷng người. Văn chương dâm t́nh cũng có hai loại :  văn chương mỹ t́nh dục (érotique) và văn chương con heo (porno). Người Việt Nam ta ít tiếp xúc với văn chương mỹ t́nh dục của thế giới, cứ tưởng những câu thơ: đáo nơi neo, lộn lèo.. là hay, thật ra đó là những câu thơ đáng hổ thẹn, đó là thơ con heo, xem đó là văn chương th́ quả t́nh là hạ thấp văn học Việt Nam xuống tận cùng vực thẳm.

 

Thế nào là văn chương mỹ t́nh dục, ví dụ hai câu Kiều: “Cái đêm hôm đó đêm ǵ , bóng trăng lồng bóng trà mi chập chùng”.  Hay câu “trăng nằm sóng soăi trên cành liễu “, hay câu “Ô ḱa bóng nguyệt trần truồng tắm, Để lộ khuôn vàng dưới đáy khe “ của Hàn Mạc Tử.

Những vần thơ Nhă Ca (Les Cantiques des Cantiques) trong Thánh Kinh là những vần thơ đẹp mỹ t́nh dục: “ Môi uống làn môi say rượu đào, Mắt t́nh lơi lă sóng chiêm bao.” hay “Vú căng tṛn nũm cau hồng phấn, Hoa động th́ thào nghiêng cánh trao “ (Nhất Uyên  phóng tác).

 

Trái với ngôn ngữ phỉ báng tăng ni các bài thơ ngụy tạo. Hồ Xuân Hương ở bên cạnh chùa Kim Liên, thường đi chùa với mẹ, mẹ có bàn thờ Phật trong nhà, đi chùa Văn Giáp với bạn gái là vợ và em Cả Tân tức Tử Minh. Xuân Hương, chùa Trấn Quốc với Nguyễn Du, chùa một cột với Mai Sơn Phủ; Chùa Đồ Sơn với chồng Trần Phúc Hiển. Xuân Hương kính trọng bậc cao tăng trong thơ Vịnh Hạ Long, thơ vịnh Đồ Sơn, xem như ruột thịt người bạn Tử Minh hàng ngày tham thiền nhập định, khi chồng mất Xuân Hương có vào chùa tu. Với nhân cách một người học rộng, thuần thục và tài sắc Hồ Xuân Hương không thể là tác giả các câu thơ hạ cấp, con heo như thế.

 

Ngược  lại với hành động bôi nhọ nhà chùa, nhà sư. Hồ Xuân Hương mắng bọn dốt làm thơ dỡ làm nhơ bẩn vách chùa:

 

MẮNG BỌN DỐT

Dắt díu nhau lên đến cửa chiền,

Cũng đ̣i học nói, nói không nên.

Ai về nhắn bảo phường ḷi tói,

Muốn sống đem vôi quét trả đền.

 

 

§ PHẠM TRỌNG CHÁNH, Tiến sĩ Khoa Học Giáo Dục Viện Đại Học Paris V Sorbonne

Paris.  2000,  30-10-2012

(Theo khoahocnet.com)