PHÙ ĐỔNG 63

Hoàng Nguyên Nhuận

 

 

Để nhớ tất cả những vị khách bất đắc dĩ

của Hội Trường Nha Công An Trung Nguyên Trung Phần kể từ sáng ngày 21.8.1963 - HNN

 

 

Qua cuộc đấu tranh chống lại chế độ nhà Ngô năm 1963, Phật giáo vùng đứng dậy như một Thánh Gióng, một Thạch Sanh để chống lại một chế độ đă nhân danh tư cách và quyền lợi ư thức hệ để xâm phạm và chà đạp những quyền căn bản và truyền thống của đồng bào đồng loại. 

 

Biến cố nầy cũng đẩy Phật giáo Việt Nam vào vận thăng trầm chung của đất nước đang ở vào thời cao điểm cùng tắc biến của Chiến Tranh Lạnh.

 

Biến cố nầy thường được sử sách nhắc tới nhiều cách khác nhau như “vụ Đài Phát Thanh Huế”, “vụ cờ Phật Giáo”, “phong trào Phật giáo chống chính quyền”, “vụ Phật Đản 63”.v.v... Và sử sách cho đến bây giờ vẫn chưa đồng ư về một vài điểm như lệnh cấm treo cờ Phật giáo, “bài diễn văn” của Thượng Tọa Trí Quang trong lễ Phật Đản 1963, cuộc biểu t́nh tại Đài Phát Thanh Huế đêm Phật Đản, thỏa hiệp giửa chính quyền và Phật giáo sau vụ Đài Phát Thanh Huế, Hoa Kỳ và biến cố 1963, kế hoạch Nước Lũ 20.8, việc Thượng Tọa Trí Quang tỵ nạn chính trị trong Ṭa Đại Sứ Mỹ, Phật giáo và cách mạng 1.11.

 

V́ mọi chuyện xảy ra đều do trùng trùng duyên khởi, v́ người ta thường nhớ những ǵ “đáng” nhớ, v́ ngôn từ có thể bộc bạch mà cũng có thể ngụy trang thực tại nên tham vọng xác quyết một sự thật khách quan chỉ là tham vọng bắt lươn đầu đuôi. Lăo Tử đă nhắc nhở điều đó khi nói về “đạo khả đạo phi thường đạo, danh khả danh phi thường danh”. Một đôi người vẫn tin vào các sử liệu chính thức là các hồ sơ công văn đă - hoặc sẽ dần dần, được bạch hóa. Nhưng cứ xem qua một vài ví dụ như Pentagon Papers của Daniel Ellsberg, hay Before The Fall của William Safire (1), hay In Retrospect của MacNamara (2) mới thấy công văn hay ư kiến công khai chính thức của người chủ động trong cuộc chưa hẳn đă rành rọt khúc chiết như hai với hai là bốn.

 

Sự thật trước tiên là điều để mà sống với chứ không phải là điều để mà nói về. Truyền đạt hay cảm thông sự thật đó với người khác là chuyện đến sau, tùy cơ duyên người nói người nghe. Những điều được ghi lại sau đây vẫn c̣n thiếu sót, đă hẳn. Khác biệt duy nhất - nếu có, chính là chỗ điều ghi lại ở đây đă được tẩm bằng máu, nước mắt, nụ cười của kẻ đă chấp nhận dấn thân vào biến cố đó như một cách trả nợ đời, một cách giải nghiệp. 

 

LÁ CỜ CHỈ LÀ MIẾNG VẢI KHÔNG ĐÁNG BA XU

 

Michael MacLear gọi Huế là thánh địa của Phật giáo Việt Nam như Mecca là thánh địa của Hồi giáo hay Vatican là thánh địa của Kitô giáo (3). Huế là cái nôi và là trụ sở của Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam thành lập năm 1950 do sự hợp nhất của Phật giáo Bắc, Trung, Nam. 

 

Nguyện vọng của Phật giáo bấy giờ là nhất thống tổ chức để có thể điều hợp một cách hiệu quả hơn các Phật sự của tín đồ toàn quốc trong một t́nh thế đang có nhiều chuyển biến. Nhưng luật pháp không cho phép nguyện vọng đó thành tựu v́ Dụ số 10 do Bảo Đại ban hành năm 1950 chỉ mặc nhiên thừa nhận một tôn giáo duy nhất ở Việt Nam là Kitô giáo Vatican dù Kitô giáo ở đây cũng chỉ là một chi nhánh của Kitô giáo Pháp do Hội Truyền Giáo Hải Ngoại Paris (MEP: Mission Etrangère de Paris) trực tiếp điều hành măi đến năm 1960 mới được thay thế bằng Hội Đồng Giám Mục được Vatican khai sinh để quản trị Giáo Hội Công Giáo tại Việt Nam. Theo tinh thần đó, Việt Nam không có một tôn giáo nào đúng nghĩa cả, trừ Kitô giáo. Phật giáo cũng như Tin Lành, Cao Đài, Ḥa Hảo đều chỉ có tư cách pháp nhân của hiệp hội, tương tự như hội đua ngựa, hội thể thao, hội tương tế... Điều nầy giải thích tại sao khi đă hợp nhất rồi Phật Giáo Việt Nam vẫn phải núp dưới cái tên Tổng Hội Phật Giáo (Association Générale) chứ không thể xưng là Giáo Hội Phật Giáo (Église hay Chrch), chưa kể một khó khăn khác là bất cứ lúc nào chính quyền có thể cấm dùng luôn hai chữ Phật Giáo và bắt phải gọi là Phật Học mới chấp nhận cho lập hội.

 

Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam đặt trụ sở trung ương tại chùa Từ Đàm Huế và quyết định lấy cờ Phật Giáo quốc tế làm cờ của Phật giáo Việt Nam. Miếng vải ngủ sắc nầy quả đă ấp ủ nguyện vọng thâm trầm của Phật giáo trong giai đoạn đó là thoát khỏi những áp lực tôn chính nặng nề do ngoại nhân áp đặt để được tồn tại như một tôn giáo Việt Nam, trước mắt là hủy bỏ những ràng buộc kỳ thị bất công của Dụ số 10. 

 

Huế có hai cuộc lễ quần chúng lớn lao là lễ Phật Đản và ngày cúng âm hồn 23 tháng Năm âm lịch - thường được gọi là ngày thất thủ kinh đô, trong đó dân Huế đă dùng tín ngưỡng để kỷ niệm ngày độc lập quốc gia bị bức tử khi Pháp đánh chiếm thủ đô Huế. 

 

Theo thông lệ hàng năm, đến ngày Phật Đản các tư gia đều treo cờ Phật giáo, có nơi lập bàn thờ trước nhà hay những nơi công cộng như ngă ba, ngă tư đường hay các công viên công trường. 

Năm 1963, Đài Phát Thanh Huế cũng dành cho Phật giáo mấy chương tŕnh buổi tối để kỷ niệm Phật Đản. Phụ trách buổi phát thanh Phật giáo đêm 6 tháng 5 là Gia Đ́nh Phật Tử, đêm 7-5 là Đoàn Sinh Viên Phật Tử Huế, và đêm 8-5 hay đêm Phật Đản do chính Tổng Hội Phật Giáo Trung Phần, ngoài phần tin tức Phật sự, chương tŕnh thường cho phát thanh lại phần ghi âm buổi lễ Phật Đản chính thức hồi trưa. 

Chương tŕnh Phật Đản 1963 c̣n có lễ rước Phật từ Chùa Diệu Đế về Chùa Từ Đàm để cử hành lễ chính thức. Chịu trách nhiệm chung về buổi lễ Phật Đản 1963 tại Huế là Thượng Tọa Trí Quang, Hội Chủ Tổng Hội Phật Giáo Trung Phần, trực tiếp chịu trách nhiệm cuộc rước Phật là Thượng Tọa Mật Hiển mà Phật tử thường gọi là Ôn Trúc Lâm (4).

 

Trước lễ Phật Đản, các tỉnh thị toàn quốc đều nhận được công điện số 9195 ngày 6.5.1963 của Phủ Tổng Thống nhắc lại lệnh cấm treo cờ tôn giáo nơi tư gia cũng như nơi công cộng nghĩa là ở các lễ đài, các quyền môn mừng Phật Đản. Công điện nầy đến Huế vào ngày 7.5 và đúng là giọt nước rót vào b́nh nước đă đầy be. Phát ngôn viên của Ṭa Đại Sứ Mỹ sau nầy đă ví von rằng Tổng Thống Việt Nam ra lệnh cấm treo cờ Phật giáo trong ngày Phật Đản th́ cũng chẳng khác ǵ Tổng Thống Mỹ ra lệnh cấm hát thánh ca trong lễ Giáng Sinh (5). Cảnh sát công an cứ theo lệnh mà thi hành khiến cho nhiều nơi xảy ra xô xát giữa Phật tử và nhân viên công lực. Phật tử Huế c̣n xúc động hơn v́ suốt mấy tuần qua, Kitô giáo và chính quyền Huế đă tưng bừng kỷ niệm lễ thụ phong linh mục của Ngô đ́nh Thục, và thành phố Huế tràn ngập cờ Vatican, ngay cả những nơi không có một tín đồ hay một cơ sở Kitô giáo nào cả. 

 

Đối phó với lệnh cấm treo giáo kỳ đó, Tổng Hội Phật Giáo đă họp khẩn vào chiều 7.5 và quyết định cử một phái đoàn Trưởng Lăo đến gặp Thị trưởng Huế kiêm Tỉnh trưởng Thừa Thiên Nguyễn văn Đẳng yêu cầu chính quyền thu hồi công điện về giáo kỳ. Cuộc đấu tranh của Phật Giáo chính thức bắc đầu từ lúc đó chứ không phải đợi đến ngày hôm sau với những phát biểu nẩy lửa của Thượng Tọa Trí Quang hay thảm cảnh đẩm máu tại Đài Phát Thanh Huế. 

 

Nếu tinh ư, chính quyền hẳn thấy quyết tâm của Phật giáo qua hành động xuất tướng bằng phái đoàn trưởng lăo đó để rồi có thể đối phó thức thời và uyễn chuyển hơn. Đáng tiếc là chính quyền không chịu nhận thấy điều đó cho nên phái đoàn đại diện Phật Giáo chỉ nhận được những giải thích quanh co và những hứa hẹn mơ hồ tự thị. Phần lớn cũng v́ uy quyền quốc gia trong chế độ nầy không nằm trong một hệ thống minh bạch nào cả. Trên Thị Trưởng c̣n có Đại Biểu Chính Phủ, trên Đại Biểu Chính Phủ c̣n có Cố Vấn Chỉ Đạo Miền Trung Ngô đ́nh Cẩn, trên Ngô đ́nh Cẩn c̣n có ông bà Cố Vấn Chính Trị Ngô đ́nh Nhu, trên ông bà Ngô đ́nh Nhu là Tổng Thống Ngô đ́nh Diệm, trên Tổng Thống là Giám Mục Ngô đ́nh Thục vừa chăn chiên vừa giữ thành trong tư cách “quyền huynh thế phụ” tuyệt đối. Và đương nhiên, trên tất cả những quyền lực bản xứ đó là Đại Sứ Vatican hay Khâm Sứ Ṭa Thánh nắm trọn linh hồn tập thể tín hữu Ki - tô đang đứng sau lưng anh em họ Ngô và Toà Đại Sứ Mỹ thần hộ mạng Ngô đ́nh Diệm.

 

Trong khi Tổng Thống Ngô đ́nh Diệm dằn mặt những âm mưu đối lập rằng “sau Hiến Pháp c̣n có tôi” và Giám Mục Ngô đ́nh Thục nói thẳng “lá cờ chỉ là một miếng vải ba xu có chi mà phải tranh đấu...” (6) th́ Phật Giáo Huế quả đă đi vào con đường hẽm một chiều vậy. 

 

CUỘC RƯỚC PHẬT VÀ NHỮNG BIỂU NGỮ BỐC LỬA

 

Ngày Phật Đản 1963 bắt đầu bằng lễ rước Phật từ Chùa Diệu Đế lên Chùa Từ Đàm do các đoàn thể như Khuôn Hội Phật giáo, Gia Đ́nh Phật Tử, Sinh Viên Phật Tử, Công Chức Phật Tử, Tiểu Thương Phật Tử... phụ trách. Hàng lănh đạo Phật giáo, các hàng Phật tử, đại diện chính quyền trong đó có Thị Trưởng Huế, các quan khách trong đó có đại diện của Toà Lănh Sự Mỹ và Đài Loan và đại diện của Pḥng Thông Tin Văn Hóa Pháp tại Huế và Phật tử th́ tề tựu ở Từ Đàm chờ Phật “về” đến để cử hành lễ chính thức. 

 

Hôm nay Phật về hơi trể. Lư do v́ đoàn rước Phật vừa băng qua cầu Gia Hội để vào đường chính của thành phố th́ một loạt các biểu ngữ lạ xuất hiện ngay trong đoàn rước Phật như sấm chớp làm ù tai hoa mắt không những số công an cảnh sát đang lăm le canh chừng đoàn rước Phật mà cả đối với những dân chúng và Phật tử đứng đầy hai bên đường xem đoàn rước đi ngang. Những biểu ngữ ấy viết:

 

- Chúng tôi đă đến lúc bị bắt buộc phải tranh đấu cho chủ trương tôn giáo b́nh đẳng. Chúng tôi không từ chối một hy sinh nào 

- Phản đối chính sách bất công gian ác

- Cờ Phật giáo quốc tế không thể bị triệt hạ

- Phật giáo đồ chỉ ủng hộ chính sách b́nh đẳng tôn giáo

- Yêu cầu chính phủ thi hành chính sách tôn giáo b́nh đẳng

- Phật giáo đồ nhất trí bảo vệ Chánh Pháp dù phải hy sinh

 

Không đợi chính quyền phản ứng bằng cách ngăn chận và giải tán đoàn rước, tịch thu các biểu ngữ và bắt giam những người căng biểu ngữ v.v..., với tư cách người chịu trách nhiệm về đoàn rước, Thượng Toạ Mật Hiển đă ra lệnh ngưng đoàn rước và tịch thu các biểu ngữ rồi mới cho đoàn rước tiến hành. Các biểu ngữ bị tịch thu, đoàn rước tiếp tục tiến lên một quảng th́ đợt biểu ngữ thứ hai với nội dung y hệt lại lác đác xuất hiện ở những đoạn khác trong đoàn rước. T́nh trạng đó xảy ra mấy lần và cuối cùng Ban Tổ Chức phải mời cả Thượng Tọa Trí Quang xuống hiện trường ra lệnh dẹp các biểu ngữ để lễ rước Phật có thể tiếp tục và hứa với những người trương biểu ngữ là khi về đến Từ Đàm Thượng Tọa sẽ trả lời về những yêu sách trên các biểu ngữ đó. Đoàn rước cuối cùng đă về đến Từ Đàm... 

 

Với tư cách trưởng ban tổ chức lễ Phật Đản 1963 tại Huế, Thượng Tọa Trí Quang đă đứng ra cáo lỗi v́ lễ đă không cử hành đúng chương tŕnh. Lư do chậm trễ đó là các biểu ngữ đột ngột xuất hiện trong cuộc tuần hành. Một lần nữa, Thượng Tọa yêu cầu Phật tử căng các biểu ngữ ấy lên cao cho mọi người thấy rơ họ muốn ǵ. Những biểu ngữ đă biến mất hồi sáng giờ lại xuất hiện. Thượng Tọa đọc lần lượt từng biểu ngữ, giải thích nội dung cũng như nguyên nhân tại sai có biểu ngữ đó và ghi nhận nguyện vọng phản ảnh qua những biểu ngữ đó. Không khí khuôn viên Chùa Từ Đàm như có chuyền điện, mặt đất khuôn viên chùa như rung chuyển theo từng lời của Thượng Tọa. Thượng Tọa không đọc một diễn từ soạn sẵn hay ứng khẩu nào cả nhưng những lời giải thích các biểu ngữ của Thượng Tọa đă biến thành một cáo trạng mạch lạc và minh bạch về thảm cảnh bất b́nh đẳng và đàn áp tôn giáo mà Phật giáo là nạn nhân từ thời Pháp thuộc và nhất là từ thời Đệ Nhất Cộng Ḥa. 

Sau phần ứng khẩu giải thích biểu ngữ của Thượng Tọa Trí Quang là phần nghi lễ diễn ra một cách b́nh thường êm đẹp. Nhưng đó chỉ là êm đẹp bề mặt bởi theo đúng chương tŕnh th́ những lời ứng khẩu nẩy lửa của Thượng Tọa Trí Quang trưa hôm nay đă được ghi băng và sẽ được phát lại trong buổi phát thanh Phật giáo tối hôm nay... 

 

KHÔNG PHẢI LÀ LẦN ĐẦU

 

Trước biến cố Phật Đản 1963 và về phương diện đối kháng không cộng sản, ít ra chính quyền, trong 8 năm cai trị, cũng đă đi qua 6 cơn băo tố chính trị như (i) cuộc biến động B́nh Xuyên-Nguyễn văn Hinh, (ii)vụ đối đầu của lực lượng vũ trang Quốc Dân Đảng tại chiến khu Ba Ḷng, (iii) vụ ám sát hụt ở Ban Mê Thuột của Hà minh Trí, (iv) phong trào vận động dân chủ chính trị hay phong trào Caravelle 4/1960 của nhóm Nguyễn xuân Chữ, (v) vụ binh biến 11/1960 của Nguyễn chánh Thi và (vi) cuộc ném bom Dinh Độc Lập 2/1962 của Phạm phú Quốc - Nguyễn văn Cử. Trong cả sáu lần đó, không một bản cáo trạng công khai nào nhằm vào chế độ được tung ra. Thượng Tọa Trí Quang là người đầu tiên công khai ứng khẩu bản cáo trạng cô đọng thành sáu tấm biểu ngữ mộc mạc nhưng vang như sấm, xẹt lửa như lằng chớp và xoáy sâu vào tâm khảm của hơn tám mươi phần trăm dân chúng cảm thấy ḿnh là Phật tử cách nầy hay cách khác. Sáu biểu ngữ đó chỉ xoáy vào điểm duy nhất là tự do tín ngưỡng và b́nh đẳng tôn giáo (7).

 

Nhưng về điểm nầy, Thượng Tọa Trí Quang cũng không phải là người đầu tiên.

Đất nước chia đôi, Ngô đ́nh Diệm được Mỹ đưa về xóa bỏ chế độ Quốc Gia, lật đổ Quốc Trưởng Bảo Đại, thành lập chế độ Cộng Ḥa Việt Nam. Chính quyền Ngô đ́nh Diệm là một cái Big Mac một bên là chính quyền Mỹ, một bên là thế lực Kitô giáo Hoa Kỳ và Vatican, kẹp ở phần giữa là gia đ́nh họ Ngô và tay chân. Ngoài ba thành phần đó ra, tất cả c̣n lại đều được nh́n dưới con mắt “ai không theo ta là kẻ thù của ta” như Thánh Kinh dạy. Phật giáo, Cao Đài, Ḥa Hảo, và cả Tin Lành đều được nh́n dưới con mắt ấy. T́nh trạng trở thành tệ hại cho người Phật tử từ khi có chiến dịch Tố Cộng, có phong trào Dinh Điền khẩn hoang lập ấp và có phong trào Ấp Chiến Lược. Dưới mắt một số người hăng say với nhiệm mệnh thừa sai và tin rằng cứu cánh biện minh cho phương tiện th́ các biện pháp chính trị kinh tế xă hội đó là những cơ hội tốt để đưa những kẻ ngoại đạo về với “ánh sáng Phúc Âm”. Sa vào hoàn cảnh ấy, người Phật tử chỉ c̣n ba đường hoặc theo đạo Ki - tô để hưởng đặc ân, hoặc “bơ” đạo Phật “theo” Đạo Ông Bà để được tạm thời yên thân, hoặc chọn cái chết để giữ đạo gốc. T́nh trạng đó ngày càng trở thành tệ hại, nhất là ở Nam Trung Phần và cao nguyên kể từ năm 1959. Phật giáo đă không nhắm mắt trước hiện tượng “bất công gian ác” đó. Ngày 20.2.1962, Pháp Chủ Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam là Ḥa Thượng Thích Tịnh Khiết đă gởi cho Tổng Thống Ngô đ́nh Diệm và Chủ Tịch Quốc Hội Trần văn Lắm một hồ sơ đúc kết hàng trăm vụ “bất công gian ác” đối với Phật tử và yêu cầu chính quyền hăy v́ quyền lợi quốc gia kịp thời can thiệp (8). Nhưng ngay cả việc đơn giản hồi âm cho Phật giáo biết là đă nhận được hồ sơ -một biện pháp hành chánh và lịch sự tối thiểu, Ngô đ́nh Diệm và Trần văn Lắm đều không nhớ đến nữa th́ c̣n mong ǵ chuyện xét can thiệp. 

Trưa ngày Phật Đản 1963, trong khi đọc và giải thích nội dung sáu biểu ngữ "tự phát" nêu trên, Thượng Tọa Trí Quang thật ra chỉ nhắc lại những ǵ Phật Giáo đă nói từ trước. Khác chăng là lần nầy Phật giáo không dùng văn thư tay đôi tay ba nữa mà bằng biểu ngữ, bằng lời nói công khai cho vạn người nghe, và có thể cho triệu người nghe khi cuộn băng thu âm lễ Phật Đản được quây phát lại trong chương tŕnh phát thanh của Phật giáo tối hôm đó. 

 

ĐÀI PHÁT THANH HUẾ ĐÊM PHẬT ĐẢN

 

Đài Phát Thanh Huế nằm ngay chân cầu Tràng Tiền phía hữu ngạn sông Hương. Đến tối, xướng ngôn viên đài xin lỗi v́ lư do … kỷ thuật chương tŕnh thường lệ dành cho Phật giáo không thể phát thanh được và lấp chỗ trống bằng nhạc. Điều nầy khiến Phật tử thắc mắc tức bực đổ về trong khuôn viên đài mỗi lúc một đông. Không biểu ngữ, không hoan hô đả đảo, chỉ lặng yên chờ cho đài giải quyết xong phần kỷ thuật để được nghe lại những lời Thượng Tọa Trí Quang nói hồi sáng tại chùa Từ Đàm. Thế thôi, ít ai nghĩ rằng ḿnh đang được chứng kiến một cuộc biểu t́nh, một cuộc đấu tranh bất bạo động đang diễn ra trước mắt. 

 

Rồi nhạc lấp chỗ trống cũng hết, làn sóng đài bỗng lặng câm, mở đầu cho một diễn biến mới khi một chiếc xe thông tin gắn loa phóng thanh cực mạnh đến loan báo là chính quyền được tin đêm nay Việt Cộng sẽ xâm nhập phá hoại một vài cơ quan công quyền trong thị xă vậy yêu cầu đồng bào giải tán. Thông báo đầy hăm dọa đó được lặp đi lặp lại nhiều lần cùng với sự tăng cường dồn dập của cảnh sát công an và quân đội tháp tùng một số xe cứu hỏa và xe bọc thép trong đó có một chiếc mang tên Ngô Đ́nh Khôi. Đồng lúc, Thượng Tọa Trí Quang cùng với Tỉnh Trưởng Thừa Thiên kiêm Thị Trưởng Huế đến và đi thẳng vào Đài Phát Thanh. Họ vừa vào chưa được bao lâu th́ các xe cứu hỏa bắt đầu xịt nước vào dân chúng và tiếp đó những tiếng nổ lớn như tiếng ḿn hay lựu đạn mở đầu cho hàng loạt tiếng súng lớn nhỏ từ các xe bọc thép, từ số quân nhân và công an cảnh sát tăng cường. Các xe bọc thép vừa bắn vừa húc bừa vào dân chúng hoảng loạn và phẫn nộ. Phe chính quyền cố đánh đuổi dân chúng khỏi khuôn viên Đài Phát Thanh Huế bằng những biện pháp sắt máu và quyết liệt nhất trong khi một số Phật tử quyết nhào vào để cứu những người bị thương đang quằn quại và số bị chết đang nằm la liệt khắp nơi cũng như “để bảo vệ Thầy” đang kẹt trong đó. 

 

Kẻ chỉ huy cuộc giải tỏa nầy là Thiếu Tá Đặng Sỹ, Phó Tỉnh Trưởng Nội An. Phe chính quyền vô sự, phía Phật giáo th́ Thượng Tọa Trí Quang được hộ tống về chùa an toàn nhưng đă có 9 Phật tử chết và 14 bị thương. 

 

NGUYỆN VỌNG NĂM ĐIỂM

 

Vụ thảm sát ở Đài Phát Thanh Huế đêm Phật Đản biến Huế thành mồi lửa làm cháy rụi cả một cơ đồ chính trị tôn giáo xây dựng hơn trăm năm qua. Quả vậy, khi vụ Phật Đản mới bùng nổ, Linh Mục Jean Renou một nhà thừa sai kỳ cựu với ba mươi bảy năm kinh nghiệm ở Viễn Đông đă phải lo ngại thốt lên: “Thằng cha nầy (Diệm) điên rồi! Hắn đang hủy hoại tất cả những ǵ chúng ta hoàn thành được suốt một trăm năm mươi năm qua!” (9)

 

Suốt đêm 8.5 và ngày 9.5, Huế có hàng ngàn đám biểu t́nh tự phát không chỉ của dân chúng thanh niên sinh viên học sinh nội thành mà cả của đồng bào ngoại thành xa xôi đổ về chùa Từ Đàm để bày tỏ nguyện vọng và hỏi thăm tin tức. Công an cảnh sát quân đội tràn ngập phố phường. Các đám biểu t́nh tuần hành nầy phải đi qua nhiều nút chận căng thẳng nhưng chưa có hành hung đập phá, đốt nhà đốt xe, đốt công sở. Suốt cả ngày 9.5, Tỉnh Trưởng Thừa Thiên đă đích thân đưa Thượng Tọa Trí Quang đi khắp nơi trấn an đồng bào và Phật tử. H́nh ảnh một ông Tỉnh Trưởng lái chiếc Citroen 2CV và một ông thầy tu mặc áo nâu đội nón lá đứng trên mui xe khản cổ kêu gọi đồng bào Phật tử giải tán đợi lệnh chùa là h́nh ảnh đặc thù ngày hôm đó. 

 

Chính quyền một mặt nhờ chùa “chữa lửa”, một mặt lại rửa tay chạy tội bằng cách tuyên bố cuộc thảm sát ở Đài Phát Thanh Huế là do Việt Cộng gây ra. Điều nầy đă khiến cho quần chúng Phật tử nổi nóng thêm, càng hăng biểu t́nh hơn, càng quyết liệt hơn khi đối đầu với nhân viên công lực ngăn chận biểu t́nh. 

 

Ngày 10.5. Phật giáo triệu tập đông đảo quần chúng về chùa Từ Đàm để thông báo hai quyết định, thứ nhất xác quyết các Phật tử bị tàn sát tại đài Phát Thanh Huế là những Thánh Tử Đạo, thứ hai công bố bản Tuyên Ngôn Của Tín Đồ Phật Giáo Việt Nam thường đuợc gọi là bản “nguyện vọng năm điểm” gồm có thứ nhất lệnh cấm giáo kỳ phải được thu hồi, thứ hai Phật giáo phải được đối xử b́nh đẳng như Ki - tô giáo, thứ ba chấm dứt đàn áp khủng bố Phật tử, thứ tư Phật giáo được tự do truyền đạo và hành đạo, và thứ năm quy trách kẻ chủ mưu tàn sát và đền bù cho các nạn nhân vụ Đài Phát Thanh Huế. 

 

Bản Tuyên Ngôn nầy do Ḥa Thượng Hội Chủ Thích Tịnh Khiết nhân danh toàn thể Phật Giáo Việt Nam kư phổ biến. Phật giáo đă chính thức minh định vấn đề, đến lượt chính quyền phản ứng vậy. 

 

CÔ LẬP VÀ ĐÀN ÁP

 

Bản Tuyên Ngôn năm điểm của Phật giáo công bố ngày 10.5, đến ngày 23.5 lại được bổ túc bằng một “phụ đính”, và đến 25.5 lại được thêm vào một “phụ trương”. Nói thế khác, chính quyền càng né tránh giải quyết vấn đề th́ yêu sách của Phật giáo càng cụ thể chi tiết thêm.

 

V́ chính quyền chỉ có một phản ứng duy nhất là cô lập và đàn áp nên công việc cấp thiết của các nhà lănh đạo Phật giáo là nuôi dưỡng tinh thần quật khởi của Huế, gấp rút chuyển địa bàn hoạt động vào Sài G̣n và phát khởi hoạt động đấu tranh tại các tỉnh lớn.

 

Thượng Toạ Trí Quang, linh hồn của phong trào tranh đấu, Thượng Tọa Thiện Minh, đầu năo chiến lược của phong trào, và Ḥa Thượng Hội Chủ Tổng Hội đều vào Sài G̣n. Công việc ở Huế giao lại cho Thượng Tọa Trí Thủ, Thiện Siêu, Mật Nguyện, Mật Hiển cùng đảm nhận. Thượng Tọa Tâm Châm đại diện Phật giáo Bắc Việt và là Phó Hội Chủ Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam được suy cử làm Chủ Tịch phong trào đấu tranh dưới danh nghĩa Ủy Ban Liên Phái Bảo Vệ Phật Giáo, Chùa Xá-Lợi trụ sở chính của Phật giáo Nam Phần biến thành tổng hành dinh của Ủy Ban. 

 

Ở Huế, sau ngày 10.5, phong trào được quạt lên với chiến dịch mít-tinh, học tập, tuyệt thực, cầu nguyện cho năm nguyện vọng của Phật giáo được thành tựu. Chủ chốt của chiến dịch đợt nầy là sinh viên học sinh Phật tử. Thành phần trẻ có học nầy đem lại cho phong trào một sinh khí và sắc diện mới chứng tỏ Phật giáo không chỉ lôi cuốn thành phần vong niên hay cao niên đă chán sự đời mà c̣n hấp dẫn thế hệ đang hăm hở hướng về tương lai của dân tộc và tín ngưỡng. Mấy chữ “Công Bằng Xă Hội” đă được nhắc nhở nhiều hơn trong ngôn từ tranh đấu của tầng lớp nầy. Hai điểm tập họp chính của họ là Từ Đàm và Diệu Đế. Họ đến nghe tin tức, tṛ chuyện với bạn bè đồng lứa, tụng kinh cầu nguyện, phát thanh tin tức Phật sự qua hệ thống phóng thanh trong chùa, phổ biến truyền đơn tài liệu, tuyệt thực, xuống đường bày tỏ nguyện vọng. Họ thường bị đàn áp thẳng tay. Dùi cui, mũi giày trận, báng súng, lưỡi lê, quân khuyển, lựu đạn cay, lựu đạn cháy, xe cây, nhà tù là chuyện cơm bửa. Nhưng chính quyền càng mạnh tay th́ lực lượng nầy càng trở nên đông đảo v́ cái tính “quân tử Tàu” hay mă thượng của đám trẻ. Tầng lớp nầy lại kéo theo những thế lực hổ trợ mới là giới tiểu thương, quân nhân, công chức, giáo chức, Hướng Đạo... để tăng cường cho lực lượng cơ hữu ṇng cốt của Phật giáo là các Thầy các Cô chùa Hội (10), các Khuôn Hội Phật tử địa phương và các đoàn Gia Đ́nh Phật Tử kỳ cựu thuần thành. 

 

T́nh trạng đó kéo dài cho đến 3.6. khi sinh viên Phật tử tung ra những đợt biểu t́nh ồ ạt rộng lớn để rồi nhận chịu những đàn áp khốc liệt nhất. Một số sinh viên bị bắt, 149 người bị thương trong đó có 69 người bị thương trầm trọng. Khi bị đàn áp truy kích, cả ngàn sinh viên học sinh phải rút về chùa Từ Đàm. Chính quyền ra lệnh giới nghiêm và phong tỏa chùa, đồng thời cắt điện cắt nước và cắt luôn thực phẩm tiếp tế cho chùa.

 

Cuộc đàn áp và phong tỏa nầy đă gây những chấn động không lường trước được... 

 

HOA KỲ VÀ VỤ PHẬT GIÁO

 

Khi vụ Phật Đản xảy ra, chính quyền Kennedy đă bàng hoàng tự hỏi “Họ (Phật tử Việt Nam) là ai vậy”? Nếu Kennedy và các cố vấn thân cận không biết chút ǵ về Phật giáo th́ cũng chẳng có ǵ lạ bởi hai tai mắt chính của Washington ở Sài G̣n là Đại Sứ Nolting và Giám Đốc CIA Richardson đều bênh vực anh em nhà Ngô từ đầu đến cuối. 

 

Rũi cho anh em nhà Ngô là khi vụ Phật Đản xảy ra th́ Nolting lại rời Việt Nam đi nghỉ phép thường niên để cho Phó Đại Sứ Trueheart xử lư thường vụ. Cho nên khi lờ mờ hiểu được “họ” là ai th́ Kennedy đă vội chỉ thị Trueheart phải “dùng những lời lẽ mạnh mẽ nhất để khuyến cáo những biện pháp cần thiết”. Ngày 4.6 Trueheart gặp Bộ Trưởng Nguyễn đ́nh Thuần cho biết Ṭa Bạch Ốc muốn Ngô đ́nh Diệm phải ngưng đàn áp Phật giáo và phải giải quyết cụ thể những yêu sách của Phật giáo. Ngày 5.6, Phó Tổng Thống Nguyễn ngọc Thơ được lệnh tiếp xúc sơ bộ với Phật giáo.

 

Nhưng trong khi Ngô đ́nh Diệm tỏ ra nhượng bộ áp lực của Mỹ th́ Bà Ngô đ́nh Nhu lại không. Ngày 7.6, Bà đă tố cáo các nhà lănh đạo Phật giáo là tay sai cộng sản. Trueheart gặp Diệm để than phiền và yêu cầu cách căi chánh th́ Diệm tảng lờ như thể là ông cũng nghĩ như bà em dâu vậy. 

 

Ngày 11.6, Washington nhận được phúc tŕnh về t́nh h́nh của Trueheart gởi sang. Trueheart xác quyết cộng sản không có ảnh hưởng đối với phong trào Phật giáo và quả thật một số Phật tử muốn lật đổ chính phủ. Mặt khác, Trueheart nhận rằng nếu để lâu quá th́ những phản ứng tích cực của chính quyền nếu có sẽ không gây ra được hậu quả mong muốn nhưng có c̣n hơn không và Trueheart tin chính quyền vẫn chưa muộn để thỏa mản những đ̣i hỏi của Phật giáo. Hy vọng của Trueheart đă bị ngọn lửa Quảng Đức đốt cháy sém. Colby trùm CIA nhận định rằng ánh lửa Quảng Đức đă làm cho dân Mỹ thấy dân chúng Việt Nam không đứng sau lưng chính quyền của họ và do đó dân Mỹ sẽ không ủng hộ chính sách Mỹ ở Việt Nam nữa. Ánh đuốc Quảng Đức là một mồi lửa giữa cánh đồng khô hạn. Phong trào tranh đấu của Phật giáo đă âm ỉ dâng lên sau vụ Đài Phát Thanh Huế, sau các cuộc biểu t́nh tuyệt thực quyết liệt của sinh viên giờ đă ngùn ngụt lan rộng từ Đông Hà đến Cà Mâu, từ Sài G̣n lên cao nguyên. Nơi nào có chùa là nơi đó có tụng kinh cầu nguyện, có cờ, có biểu ngữ, có truyền đơn, có phát thanh. Phong trào đấu tranh không chỉ thu hút đồng bào Phật tử, tầng lớp trẻ, mà c̣n thu hút cả những đồng bào khác tín ngưỡng, phong trào Phật giáo quốc tế, và đặc biệt hơn cả là phần lớn phóng viên truyền thông ngoại quốc đang hoạt động ở Sài G̣n. 

 

Sau vụ tự thiêu của Ḥa Thượng Quảng Đức ngày 11.6 Bộ Ngoại Giao Mỹ chỉ thị cho Trueheart nói thẳng với Diệm phải công khai thỏa mản hoàn toàn các nguyện vọng của Phật giáo bằng không Mỹ sẽ tuyên bố không nhắm mắt làm ngơ nếu chính quyền Việt Nam thiếu thiện chí thỏa mản các yêu sách chính đáng của hàng lănh đạo Phật giáo. Washington cũng muốn Trueheart cho Phó Tổng Thống Nguyễn Ngọc Thơ biết tuy Mỹ không chủ trương lật Diệm nhưng nếu Diệm bị lật th́ Mỹ sẽ ủng hộ Thơ như người kế vị hợp hiến. Trueheart nghĩ đó không phải là một đề nghị hợp thời trong hoàn cảnh nầy nên không nói ǵ với Thơ. Ngày 12.6, Trueheart chỉ cho Diệm biết Bộ Ngoại Giao đă mạnh mẽ khuyến cáo Diệm phải giải quyết vấn đề Phật giáo. Ngày 14.6, chính quyền và Phật giáo chính thức họp ở Hội Trường Diên Hồng và hai ngày sau, ngày 16.6, Thông Cáo Chung về năm nguyện vọng của Phật giáo được hai bên kư kết. Ngày 17.6, Phật giáo tuyên bố trở lại đời sống b́nh thường và thành tâm cầu nguyện cho Thông Cáo Chung được thi hành nghiêm chỉnh.

 

Phật giáo lo âu cầu nguyện là phải bởi cả gia đ́nh nhà Ngô đều không muốn Thông Cáo Chung được thi hành. Vợ chồng Ngô đ́nh Nhu và Giám Mục Ngô đ́nh Thục đă mở chiến dịch phản công rộng lớn qua các tổ chức Thanh Niên Cộng Ḥa, Phụ Nữ Liên Đới, Trung Tâm Nhân Vị Vĩnh Long, Phong ytào Cách mạng Quốc gia, các cơ quan chính quyền như Thông Tin Dân Vận, Thương Phế Binh, Mật Vụ, Công An Cảnh Sát để vu khống, mạ lỵ, hăm dọa, đàn áp, khủng bố bằng các hành động như ám sát, bắt cóc, bắt giam, tra tấn, thủ tiêu, cách chức, cô lập, sách nhiễu. Ngô đ́nh Diệm không xốc nổi như những người khác trong nhà nhưng chính ông đă khơi mầm loạn khi bảo rằng “Sau Hiến Pháp c̣n có tôi”, nghĩa là không phải ông đội Hiến Pháp trên đầu mà lót Hiến Pháp dưới đít, muốn tôn trọng Hiến Pháp hay không là tùy ông.

Mỹ cũng thấy rơ điều đó nên ngày 25.6, trưởng CIA ở Việt Nam là Richardson đă đích thân thuyết phục Nhu nên ḥa hoản.

 

Nhu đă trả lời thẳng thừng các cuộc biểu t́nh của Phật giáo là phi pháp và hăm dọa trầm trọng đối với chế độ. Và một chế độ không biết thi hành luật pháp th́ chế độ đó phải đổ. Ngô đ́nh Nhu quả thực đă gián tiếp cho Mỹ biết đừng ḥng bắt bí Ngô đ́nh Diệm, bởi Ngô đ́nh Diệm nhượng bộ quá th́ ông sẽ không để yên (11). 

 

TỪ NƯỚC BÍ ĐẾN NƯỚC LŨ

 

T́nh cảnh giữa ba phe anh em nhà Ngô, Hoa Kỳ và Phật giáo đều lâm vào thế bí. Anh em ông Diệm không tin Mỹ dám thay ngựa giữa gịng v́ Mỹ cũng cần ông Diệm chứ không phải chỉ ông Diệm cần Mỹ thôi. Mỹ không tin anh em ông Diệm c̣n biết đặt quyền lợi Miền Nam lên trên hết để giải quyết thỏa đáng vấn đề Phật giáo trong khi Phật giáo lại không c̣n tin anh em nhà Ngô c̣n chịu nh́n nhận những đ̣i hỏi của Phật giáo là công bằng và chính đáng. Thế nên, anh em nhà Ngô không c̣n cách nào khác hơn là khai thác triệt để t́nh cảnh Mỹ đang cần ḿnh chứ không cần Phật giáo để dứt gọn Phật giáo và đặt Mỹ trước một sự đă rồi trong khi Mỹ cũng không c̣n cách nào khác hơn là t́m cách thay anh em nhà Ngô, Phật giáo th́ cũng không c̣n cách nào khác hơn là để chính Ngô đ́nh Diệm chứng minh những điều Phật giáo tố cáo là đúng, nói thế khác cách tố giác “bất công gian ác” hay nhất là để cho bất công gian ác xảy ra trước mắt mọi người.

 

Sai lầm chí tử của Ngô đ́nh Diệm không chỉ là đă nghĩ rằng ở Miền Nam Mỹ không thể kiếm đâu ra một người như ông, sai lầm chí tử của Ngô đ́nh Diệm c̣n là ở chỗ đă quên rằng Kennedy cũng là tín đồ Kitô giáo. Kennedy thừa biết là dân chúng Mỹ đang âm thầm theo dơi từng hành động của vị Tổng Thống Kitô giáo đầu tiên trong lịch sử Mỹ nầy. Kennedy đâu ngu dại hy sinh tất cả tương lai chính trị của ḿnh để bao che những sai lầm của một người đồng song đồng đạo ở Việt Nam. Kennedy có khắt khe với Diệm th́ cũng v́ chính tương lai chính trị của Kennedy.

Ngày 4.7, Kennedy cùng các cố vấn thân cận duyệt lại t́nh h́nh Việt Nam và đi đến các kết luận như sau : thứ nhất, Quảng Đức tự thiêu là một hành động tín ngưỡng đích thực chứ không phải dàn cảnh, thứ hai vợ chồng Nhu phải đi nhưng chưa chắc Diệm đă chịu do đó t́nh trạng sẽ trở nên trầm trọng và thế nào cũng có binh biến. Trong cùng ngày CIA ở Sài G̣n phúc tŕnh cho Washington biết là đă có những âm mưu đảo chính thật. Một tuần sau, CIA ở Washington lương định rằng đảo chính chuyến nầy th́ dễ thành công hơn chứ không dấm dớ ạch đụi như lần trước.

 

Ngày 7.7, văn hào Nhất Linh tự tử v́ mục đích “cũng như Ḥa Thượng Quảng Đức tự thiêu để cảnh cáo những người chà đạp mọi thứ tự do”. Ngày 14.7 Phật giáo chính thức tái phát động đấu tranh đ̣i chính quyền thực thi Thông Cáo Chung. Đại Sứ Nolting lại ra sức cứu Ngô đ́nh Diệm bằng cách một đàng tuyên bố với báo chí là không có kỳ thị tôn giáo ở Miền Nam và đàng khác khuyên Ngô đ́nh Diệm nên khôn khéo hơn. Cho nên, ngày 18.7, sau khi tiếp Nolting, Ngô đ́nh Diệm đă lên đài phát thanh tuyên bố chính quyền sẽ giải quyết êm đẹp vấn đề Phật giáo. Ngày 23.7, Sư Bà Diệu Huệ - thân mẫu của Giáo Sư Bữu Hội đang được chính quyền nhờ tiếp sức, họp báo đ̣i tự thiêu. Ngày 1.8, Phật giáo chính thức phản đối với Kennedy về những ư kiên thiên lệch của Nolting. Ngày 3.8, Bà Ngô đ́nh Nhu lại xông vào ṿng chiến bằng một bài diễn văn dài trong lễ khai mạc khóa Phụ Nữ Bán Quân Sự tại Ṭa Đô Chính Sài G̣n với nội dung vu khống, mạ lỵ và hăm dọa Phật giáo cũng như gián tiếp tố cáo chính quyền Mỹ đă đe dọa và bắt chẹt chính quyền Việt Nam hầu bịt mồm bịt miệng Bà. Bà khuyên mọi người nên phớt lờ các cuộc tranh đấu của Phật giáo và chớ quan tâm đến điều mà Bà gọi là vụ “nướng Sư” nghĩa là cuộc tự thiêu của Ḥa Thượng Quảng Đức ngày 11.6. Lời kêu gọi của Bà Ngô đ́nh Nhu có hiệu quả tức th́. Ngày hôm sau, 4.8 Đại Đức Nguyên Hương tự thiêu ở Phan Thiết. Ngày 5.8, Phật giáo chính thức báo động về những âm mưu của chính quyền nhằn triệt hạ Phật giáo cũng như những thành phần đối lập bằng những cuộc đảo chính giả gọi là Bravo 1Bravo 2 và kế hoạch “Nước Lũ”. Ngày 7.8, Phật giáo chính thức phản đối với Tổng Thống Ngô đ́nh Diệm về những lời tuyên bố của Bà Nhu. Ở Đà Lạt, Phật tử Âu dương Quang đă chặt ngón tay để góp phần cầu nguyện cho năm nguyện vọng của Phật giáo chóng thành đạt. Cùng ngày, sinh viên Phật Tử Huế lại phát động đợt tuyệt thực mới để hưởng ứng phong trào tái vận động cho Thông Cáo Chung được chính quyền tôn trọng thi hành. Ngày 12.8, Mai Tuyết An chặt tay ở Sài G̣n để phản đối Bà Ngô đ́nh Nhu. Ngày 13.8, Đại Đức Thanh Tuệ tự thiêu tại Huế gây ra những cuộc biểu t́nh lớn phản đối chính quyền cướp xác của người đă hy sinh. Ngày 14.8, Nolting đến từ giả Tổng Thống Ngô đ́nh Diệm trước khi rời nhiệm sở. Nolting là người đă cảnh cáo Washington rằng lật Ngô đ́nh Diệm xuống th́ sẽ không tránh được nội chiến ở Miền Nam. Nolting cũng là Đại Sứ đă nghe đài phát thanh mới biết ḿnh đă bị cách chức và có người khác thay thế rồi. Nolting đă yêu cầu Ngô đ́nh Diệm nên trấn an dư luận bằng cách xác nhận thiện chí giải quyết vấn đề của chính quyền. Ngày 15.8 Nolting rời Sài G̣n, và Ngô đ́nh Diệm đă xác nhận “thiện chí ḥa giải tột bực” của chính quyền trong vụ Phật giáo. Ít nữa là có một người không chịu tin lời xác nhận đó, người đó là Ni Cô Diệu Quang đă tự thiêu cùng ngày hôm đó tại Ninh Ḥa. Ngày 16.8, Thượng Tọa Tiêu Diêu tự thiêu tại Chùa Từ Đàm Huế. Ngày 18.8, Giáo Sư Đại Học và tiếp đến là Giáo Sư Trung Học ở Huế từ chức trong khi ở chùa Xá Lợi Sài G̣n, ba chục ngàn người tham dự tuyệt thực và cầu siêu cho những người đă hy sinh trong cuộc tranh đấu từ ngày Phật Đản đến nay. Đây là cuộc biểu t́nh tại chỗ lớn nhất từ ngày phong trào bùng nổ.

 

Đêm 20.8, năm ngày sau khi xác nhận “thiện chí ḥa giải tột bực” của ḿnh, Ngô đ́nh Diệm tuyên bố t́nh trạng giới nghiêm và đồng loạt tấn công các chùa toàn quốc, hốt hết các nhà lănh đạo Phật giáo và những thành phần tham gia phong trào. Cách giải quyết vấn đề Phật giáo hay nhất là dứt hết các Phật tử. Thượng Tọa Thiện Minh bị bắt ở chùa Từ Đàm Huế, Thượng Tọa Tâm Châu, Huyền Quang và tất cả hàng lănh đạo Phật giáo đều bị bắt ở Sài G̣n. Thượng Tọa Trí Quang cũng bị bắt ở chùa Xá Lợi và bị đưa qua giam trong một khu đồn bỏ hoang ở Rạch Cát, Quận 7 ngoại ô Chợ Lớn để thanh lọc như bao nhiêu nguời khác. Sang đó, Thầy được một người t́nh nguyện tráo tên với Thầy nên đến lúc thanh lọc th́ Thầy được tha về trước. Trên đường về, Thầy không c̣n biết đi về nơi nào an toàn hơn là vào tỵ nạn trong Ṭa Đại Sứ Mỹ. Người đóng vai “Lê Lai cứu chúa” nầy hiện đang sống ở Mỹ. 

 

Ngày 21.8, Nolting đang họp bàn giao với Tân Đại Sứ Cabot Lodge ở Honolulu th́ được thông báo về kế hoạch Nước Lũ, Nolting ngao ngán gởi cho Ngô đ́nh Diệm một bức điện riêng ngậm ngùi than thở “lần đầu tiên Ngài dối tôi”. 

 

KẾT LUẬN TẠM

 

Phật giáo lật đổ Ngô đ́nh Diệm? Phong trào đấu tranh của Phật giáo thực sự kết thúc vào ngày 21.8 khi Ngô đ́nh Diệm thi hành kế hoạch Nước Lũ đột kích chùa chiền triệt hết các thành phần lănh đạo và tham gia phong trào. Nói thế khác, phong trào Phật giáo 1963 chỉ kéo dài 106 ngày - từ ngày 7.5 đến ngày 21.8, và thực sự kết thúc 73 ngày trước khi Tướng Dương văn Minh tuyên bố dứt điểm chế độ, hủy bỏ Hiến Pháp 1956 và đặt Miền Nam dưới quyền lănh đạo của Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng vào ngày 2.11.1963. Cho nên, bảo Phật giáo lật đổ Ngô đ́nh Diệm là một cách “cướp công cách mạng” vậy, dù không thể phủ nhận rằng không có phong trào đấu tranh của Phật giáo năm 1963 th́ chưa chắc chế độ nhà Ngô đă bị xóa bỏ.

 

Phật giáo đă làm xong phần ḿnh vào đêm 20.8 khi cả tiếng cầu kinh lẫn lời phản kháng chế độ bất công gian ác đều im bặt. Kế hoạch Nước Lũ là luồng gió thổi sáng ánh đuốc Quảng Đức soi rơ bản sắc của chế độ Ngô đ́nh Diệm để cho những người có trách nhiệm với chế độ đó phải có thái độ. Những người có trách nhiệm đó là dân chúng và quân đội - trong đó đa số là Phật tử, đă từng “truất phế” nhà Nguyễn “suy tôn” nhà Ngô, là Hoa Kỳ - kẻ đă chọn nhà Ngô để trao nhiệm mệnh bảo vệ những quyền lợi của Hoa Kỳ ở Việt Nam.

 

Hoa Kỳ không gây ra vụ Phật giáo để làm áp lực hay lật Ngô đ́nh Diệm, bởi Hoa Kỳ không hề bận tâm Phật giáo là ǵ, là ai cả. Băn khoăn của Kennedy trước ánh lửa Quảng Đức là câu hỏi “Họ là ai vậy?” Ánh đuốc Quảng Đức soi cho Hoa Kỳ thấy rơ thực lực quần chúng của Phật giáo. Nếu đă nghĩ đến chuyện lợi dụng - hoặc đă lợi dụng được, Phật giáo ngay từ đầu th́ Kennedy hẳn không cần phải băn khoăn như vậy. Chưa kể là dù có muốn chăng nữa th́ Hoa Kỳ cũng chẳng bao giờ lợi dụng được Phật giáo. Cứ xem Lodge rồi Bunker, Johnson, Nixon đă đối xử với Phật giáo như thế nào th́ đủ rơ. 

Giả thuyết cho rằng Hoa Kỳ tạo ra - hay lợi dụng, vụ Phật Đản 63 để làm áp lực hay lật đổ Ngô đ́nh Diệm là một giả thuyết viễn vông v́ quả thực lúc đó Kennedy cũng chưa dứt khoát tính ǵ ở Việt Nam nữa th́ áp lực hay lật đổ Ngô đ́nh Diệm để làm ǵ? Kennedy đang tiến thối lưỡng nan. Nhưng leo thang hay rút lui th́ Hoa Kỳ đều cần có ổn định ở Miền Nam. Hoặc giả muốn giữ nguyên trạng không đánh mà cũng không rút th́ Kennedy cũng vẫn cần thế ổn định ở Sài G̣n để chuẩn bị cho cuộc tái ứng cử sắp tới của chính Kennedy. Quấy động hay đàn áp Phật giáo không phải là cách bảo đảm thế ổn định đó. Cũng v́ vậy mà sau ngày Phật Đản ở Huế, cả hai phe diều hâu và bồ câu ở Ṭa Bạch Ốc đều gặp nhau ở điểm thúc đẩy Ngô đ́nh Diệm phải thỏa hiệp với Phật giáo để tạo ổn định cho Miền Nam hầu có thể phụ với Hoa Kỳ một tay trong chuyện đánh cũng như đàm.

 

Anh em Ngô đ́nh Diệm đă điên lên khi nghĩ rằng Hoa Kỳ đă coi trọng Phật giáo và coi nhẹ ḿnh. Trong khi thực tế, Hoa Kỳ chỉ cần thế ổn định ở Miền Nam và anh em Ngô đ́nh Diệm càng bức ép Phật giáo th́ thế ổn định đó càng bị hăm dọa. Ngô đ́nh Diệm không thấy điều đó, trái lại c̣n nghĩ rằng ngoài anh em ḿnh ra Hoa Kỳ sẽ chẳng kiếm được ai hơn nữa nên cơ nghiệp nhà Ngô sụp đổ. Hoa Kỳ không phải là kẻ đầu tiên nghĩ đến chuyện đảo chánh khi vụ Phật giáo bùng nổ. Đảo chánh là chuyện tự các tướng tá Việt Nam nghĩ đến trước. Chính CIA ở Sài G̣n xác nhận điều ấy. Cái chết của ba anh em nhà Ngô là điều đau thương đáng tiếc về phương diện nhân đạo, mặc dù đó chỉ là hậu quả đương nhiên của tṛ chơi quyền lực chính trị. Không ai tin những kẻ thực tâm tham gia ngày 1.11.1963 lại ngây thơ mong muốn anh em nhà Ngô c̣n sống. Bài học lừa lọc của Ngô Đ́nh Diệm mà Nguyễn Chánh Thi và binh chũng Nhăy Dù học 3 năm trước đă dạy cho họ nhớ rơ điều đó. Cho nên ḷng “ân hận” về những cái chết nầy xét cho cùng chỉ là những “ân hận” chính trị của Pontius Pilate. 

 

Người Phật tử không quên ơn những người chủ động chính biến 1.11 dù biết rằng Dương văn Minh không lật đổ Ngô đ́nh Diệm v́ Phật giáo. Bằng chứng là mục tiêu đấu tranh pháp lư của Phật giáo là Dụ số 10 thế nhưng khi chế độ đă bị lật đổ rồi Dương văn Minh không hề nghĩ đến chuyện hủy bỏ hay ngưng áp dụng văn kiện pháp lư đó, chẳng khác nào Ngô đ́nh Diệm truất phế Bảo Đại nhưng vẫn duy tŕ Dụ số 10 của Bảo Đại vậy. Mặt khác, chính Nguyễn Khánh - chứ không phải Dương văn Minh, là người thừa nhận tư cách pháp nhân của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất.

 

Tùy cơ duyên hoàn cảnh, nếu có một đối tượng thế tục nào cần phục vụ tức thời th́ đó chính là dân tộc. V́ dân tộc chính là chúng sinh cận kề thân thiết nhất. Đó là điều người Phật tử muốn nhấn mạnh khi nói đến Phật giáo Lư Trần, nói đến Hai ngàn năm Phật giáo Việt Nam. Đó cũng là điều mà một số người không biết -hoặc không muốn biết, khi đặt vấn đề cuộc đấu tranh của Phật giáo năm 1963 có lợi có hại ǵ cho công cuộc chống Cộng hay công cuộc giải phóng Miền Nam. Phản ứng của người Phật tử năm 1963 là một phản ứng tự vệ của kẻ đă bị dồn vào đường cùng, tự vệ không phải trong tinh thần “tôi chết hăy trả thù cho tôi” như giáo đồ Ngô đ́nh Diệm nói nhưng là “tôi chết hăy cầu nguyện cho kẻ đă giết tôi” như lời Ḥa Thượng Hội Chủ Thích Tịnh Khiết đă nhắn nhủ. Ánh đuốc Quảng Đức hay ngọn lửa tự vệ của Phật giáo đă làm cháy sém một cơ đồ. Bỏ hay giữ cơ đồ đó lại, giữ lại như thế nào, giữ lại để làm ǵ đó là câu hỏi đặt ra cho người dân, cho quân đội và cho chính Hoa Kỳ. Phật giáo không nhân danh tự do dân chủ, không nhân danh “quyền lợi” chống Cộng để phản đối chính quyền. Đúng ra, Phật giáo đă chống lại việc nhân danh tư cách và quyền lợi chống Cộng để chà đạp tự do, xâm phạm dân chủ của kẻ khác. V́ ư thức hệ cũng chỉ là một vô minh huyền hoặc nên người Phật tử không đồng hóa tín ngưỡng với ư thức hệ, và cũng không đem tín ngưỡng phục vụ chiến tranh ư thức hệ. Phật giáo không chống đối ai v́ ư thức hệ và cũng không thỏa hiệp với kẻ nhân danh nhu cầu và quyền lợi ư thứ hệ để làm ác.

 

Đối với người Phật tử Việt Nam, 106 ngày ngắn ngũi trong mùa hạ 1963 là kết tinh của hàng ngàn năm duyên nợ giữa Phật giáo và dân tộc nầy. Biến cố đó chính là khởi điểm của con đường thế trị -mà mục tiêu tối hậu là Giải Nghiệp bằng Giải Thực và Giải Hoặc, để chung vai góp sức vào nổ lực kiến tạo Ḥa B́nh Dân Tộc - Độc Lập Quốc Gia - Cách Mạng Xă Hội. Đó cũng là cách đền ơn trả nghĩa công đức của bao nhiêu thế hệ Phật tử suốt ngàn năm đă góp phần giữ nước và dựng nước.

 

Phong Trang Mùa Vu Lan (12).

Hoàng Nguyên Nhuận

 

Nguồn Tư Liệu:  Tạp Chí Hoa Sen Số 49 1-5-03 Chùa Quán Thế Âm Orange County USA

 


 

Ghi chú :


1. W. Safire - Before The Fall, Belmont Tower Books, NY 1975.
2. R.S. McNamara - In Retrospect, Random House, NY 1995.
3. M. Maclear - Vietnam: The Ten Thousand Day War, Thames Methuen, London 1981, tr. 374. 
4. Phật tử thường gọi các vị trú tŕ các chùa bằng ôn đứng trước tên chùa. Ví dụ Thượng Tọa Mật Hiển là Ôn Trúc Lâm, Hoà Thượng Tịnh Khiết là Ôn Tường Vân, Thượng Tọa Đôn Hậu là Ôn Linh Mụ, Ḥa Thượng Trí Thủ là Ôn Già Lam, Ḥa Thượng Thiện Siêu là Ôn Từ Đàm. 
5. W.Rust - Kennedy In Vietnam, Da Capo Press, NY 1985, tr. 94.
6. Lời của Giám Mục Ngô đ́nh Thục trong buổi nói chuyện với đại diện quân cán chính tại đại giảng đường Đại Học Văn Khoa Huế sau vụ Đài Phát Thanh Huế xảy ra.
7. Quốc Tuệ - Công Cuộc Tranh Đấu Của Phật Giáo Việt Nam Từ Phật Đản Đến Cách Mạng, tái bản Khánh Anh Paris 1987, tr. 43.
8. Tuệ Giác -Việt Nam Phật Giáo Tranh Đấu Sử, Hoa Nghiêm SG 1965, tr. 80 và 119 và Quốc Tuệ sđd. tr.28-29.
9. H. du Berrier -Background To Betrayal, Western Islands, Boston 1965, tr. 129.
10. Có những chùa và những Phật tử tại gia cũng như xuất gia không chịu gia nhập cuộc cách mạng tôn giáo của Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam nên họ đă gọi những người chấp nhận cuộc cách mạng tôn giáo đó là Thầy Cô chùa Hội, Phật tử chùa Hội.
11. Toàn bộ trích dẫn trong phần nấy là từ sách đă dẫn trong ghi chú số 5 từ trang 94 đến trang 107.
12. Sau khi bài nầy được phổ biến, Hoàng tôi nhận được mấy lời sau đây của một người trong cuộc: 
“Chỉ mấy trang mà viết đầy đủ cả một biến cố rất nhiều phức tạp. Riêng phần tôi, v́ có dính dáng vào cuộc cách mạng 1.11.63, đọc bài của Nguyên Nhuận tôi hết sức xúc động. Đọc xong tôi muốn khóc. Cảm ơn Hoàng Nguyên Nhuận. Đỗ Mậu.”