TÂY PHƯƠNG ĐĂ TIẾP NHẬN
ĐẠO PHẬT NHƯ THẾ NÀO
?
 

[PHẦN 2]


Quán Như

 

 

 

 

     

 

(Để xem Phần 1)

 

 

Từ trước đến lúc bấy giờ, Phật Giáo được truyền bá qua Tây Phương thường qua các công tŕnh của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và đông phương và các triết gia. Chưa có người Phật tử da trắng nào nghiên cứu đạo Phật và thực hành chánh pháp để truyền bá sang Tây phương, nói chi là cộng đồng ‘Phật tử’.

 

Hai Phật tử da trắng đóng góp quan trọng trong việc phục hưng Phật giáo ở Ấn Độ và sau đó ở Á Châu. Người thứ nhất là “Đại tá’ Henry Steel Olcott, người cùng sáng lập ra hội Thông Thiên Học thế giới với Madam Helena Petrova Blavatsky, gốc Nga. Cả hai chưa biết nhiều về giáo lư Đức Phật mà chỉ chú ư tới những hiện tượng ‘thần bí’. Sau nội chiến Nam Bắc ở Mỹ, dù xương sống tôn giáo ở Mỹ là Tin Lành, hiện tượng cầu hồn và ‘đối thoại’ với người ở bên kia ‘cơi âm’ khá phổ biến, có lẽ là một như cầu để làm nhẹ nỗi đau của thân nhân của các chiến sĩ trận vong. Hiện tượng gọi là ‘ngoại cảm’ không liên hệ, nếu không muốn nói là tương phản, với giáo lư vô ngă của đạo Phật, nhưng được ngay cả các nhật báo lớn ở Mỹ đề cập và ‘nghiên cứu’ về các ‘hiện tượng tâm linh’ huyền bí. Và có huyền bí nào hơn các nhà tu khổ hạnh yogi râu tóc bạc phơ sống trong các hang động ở Tây Tạng trên dăy Hy Mă Lạp Sơn, có thể đạt tới tŕnh trạng ‘xuất hồn’ đi trên mặt nước. Chỉ thiếu có chuyện biến nước thành rượu!

 

Colonel Olcott gặp Madam Blavatsky (bà thích được gọi tắt là HPB) tại một trang trại ‘nghe đồn’ là có nhiều hồn ma bóng quế và được các nhà ‘ngoại cảm’, tức là các bà đồng bóng, tụ tập nghiên cứu. Các báo Mỹ ở New York cho đây là một sự lừa bịp trắng trợn, nhưng tŕnh độ dân trí lúc bấy giờ, nhiều người vẫn bán tín bán nghi. Đại tá Olcott quyết định tự ḿnh điều tra. Mối hội ngộ này đă làm nẩy nở một sự hợp tác ‘tinh thần’ nhiều năm trong quá tŕnh phục hưng Phật giáo. Vào ngày 17 tháng 11 năm 1875 Hội Thông Thiên Học (Theosophical Society) được thành lập, mục đích nhằm nghiên cứu ‘luật lệ điều hành vũ trụ’, thành lập một Cộng Đồng Huynh Đệ không phân biệt chủng tộc, giới tính, giai cấp’ để nghiên cứu tôn giáo, triết lư và khoa học hiện đại! Quan trọng hơn nữa mục đích của Hội nhằm nghiên cứu những hiện tượng ‘không giải thích’ được trong thiên nhiên và khả năng tiên tri của con người. (1) Hội Thông Thiên Học gần gũi với hội Sấm Trạng Tŕnh, Bà Chúa Xứ hay Đức Thánh Mẫu hơn là một hội Phật học!

 

Sau khi bị các nhà phê b́nh tôn giáo Mỹ chỉ trích tác phẫm Isis Unveiled của bà là thứ rác rưới đáng vứt bỏ, HPB có ư định muốn đem Hội Thông Thiên Học gia nhập Hội Tam Điểm (Masonic), một đối thủ của Thiên Chúa Giáo ở Tây phương. Duyên nghiệp giữa hai nhân vật này với Phật giáo c̣n nhiều khi cả hai quyết định làm chuyến phiêu lưu qua Ấn. HPB và Olcott đến Ấn vào năm 1879 và v́ bị nghi ngờ có liên hệ đến các nhân vật trong phong trào quốc gia Ấn, họ bị mật thám Anh theo dơi. Trong một thời gian ngắn, cả hai không đạt được tiến bộ đáng kể nào trong việc truyền bá Thông Thiên Học trong giới trí thức thực dân Anh cũng như Ấn, cả hai quyết định qua Sri Lanka (bấy giờ là Ceylon), nơi Phật giáo hưng thịnh nhờ nổ lực truyền bá đạo Phật của con trai hoàng đế Asoka. Ceylon bị các nhóm thực dân Bồ Đào Nha và Hoà Lan thống trị trước đó và các thừa sai Thiên Chúa đă t́m cách cải đạo tập thể dân chúng Ceylon như tại Nam Mỹ và Việt Nam, nhưng đa số dân chúng vẫn giữ ḷng tin vào chánh pháp, trừ một thiểu số trong sắc tộc Tamils. Các giáo sĩ Tin Lành tuy không hung hăng như các thừa sai Thiên Chúa, nhưng lúc cặp bài trùng này đến Ceylon, trên toàn quốc chỉ có 4 trường học được xem chịu ảnh hưởng của Phật giáo trong khi có 805 trường ‘đạo’. Khi hai người tới thành phố ven biển Galle vào ngày 25 tháng Năm 1880, các hàng ngàn thuyền nhỏ treo cờ xí phất phới và hàng ngàn Phật tử với trang phục mặc trong các ngày đại lễ trăi thảm ‘trắng’ đón hai người. Giống như trường hợp kỳ diệu của Hoàng Đế A Dục ngày xưa, ngày 25 tháng Năm, HPB và Đại Tá Olcott quỳ dưới chân một nhà sư Tích Lan trong một ngôi chùa làm lễ thọ Tam Quy Ngũ Giới bằng tiếng Pali. Họ là hai công dân Mỹ (HPB mới nhập tịch Mỹ vào năm trước) đầu tiên chính thức thọ tam quy ngũ giới theo nghi thức Phật giáo.

 

   

   Đại tá Henry Steel Olcott. Với bà Helena Petrova Blavatsky sau khi trở thành Phật tử

 

 

Tuy nhiên nhận thức về Phật giáo của hai Phật tử Tây Phương đầu tiên vẫn c̣n có ‘vấn đề’. HPB nghĩ Phật giáo là hệ thống tín ngưỡng ‘tâm truyền’ (esoteric) có trước thời Vệ Đà (!), c̣n Đại tá Olcott th́ nghĩ Phật giáo tương tợ như ‘túi khôn’ của Áo Nghĩa Thư (Upanishads). Đại tá nói “Phật giáo của chúng tôi nghĩ không phải là tín ngưỡng mà chỉ là một hệ thống triết lư”. (2) Dù là nhận thức của cặp Phật tử này có chính thống hay không, họ cũng được mời giảng pháp ở các chùa có hàng vạn Phật tử tham dự. Hội Thông Thiên Học được thành lập ở Colombo trở thành môi trường xúc tác trong việc thành lập hàng trăm trường Phật giáo khác và có ảnh hưởng quyết định trong việc phục hồi Phật giáo ở Ấn độ Lá cờ ngũ sắc do Olcott thiết kế dưới sự đồng ư của vị vị sư cả Tích Lan sau này trở thành biểu tượng cho sự thống nhất Phật giáo thế giới. Tác phẩm Buddhist Catechism do Olcott viết nhằm giáo dục cho trẻ con đă được dùng giảng dạy trong các trường Phật giáo ở Tích Lan.

 

T́nh trạng Phật giáo ở Ấn và Tích Lan cũng tiêu điều. Trừ một số ít vị chân tu, các vị sư Sinhalese hầu hết đă bỏ truyền thống ngồi Thiền. Tăng già chỉ c̣n nghiên cứu và tụng kinh và giữ giới, hy vọng ‘kiếp sau’ sinh vào một cơi khác tốt hơn. Chỉ c̣n một ít các chân tu ở Miến Điện c̣n giữ thực tập truyền thống Thiền quán. Quần chúng Phật tử th́ rất ít biết về giáo lư do đó không đủ khả năng phản biện những luận điệu phỉ báng mà các nhà truyền giáo Tin Lành cố t́nh vo tṛn bóp méo. Vào thế kỷ 12 ở Ấn Độ, sau khi 10 ngàn tăng già bị quân Hồi giáo Thổ Nhĩ Kỳ tàn sát, và nhất là thiếu việc tham dự của quần chúng trong việc hành tŕ, nên Phật giáo hầu như không c̣n dấu vết ǵ, trừ mấy thánh tích tiêu điều hoang phế. 

 

Olcott quyết định viết Buddhist Catechism (Cũng như Bible, Catechism là từ ngữ của Ky Tô) giới thiệu các quan niệm căn bản trong Phật giáo. Để sửa soạn cho tác phẩm này, Olcott đă đọc hàng ngàn trang sách nghiên cứu Phật giáo bằng Anh Ngữ và Pháp ngữ. Nhờ thế hiểu biết về Phật giáo của Olcott bắt đầu có vẻ chính thống hơn, ông không c̣n nhắc đến những hiện tượng tâm linh huyền bí nữa cũng như không c̣n giải thích Phật giáo dưới mầu sắc của Vệ Đà. Olcott đề nghị dùng từ ngữ Buddha-Dharma thay cho Buddhism, v́ ‘ism’ thường mang tánh cách giáo điều, trong khi Phật giáo là tôn giáo ‘chống giáo điều’. Nói theo Alan Watts, Phật giáo là tôn giáo không tôn giáo (a religion of no religion).

 

Một may mắn khác cho Phật giáo Tích Lan là sự hiện diện của một viên thẩm phán trẻ tuổi Anh được bổ nhiệm làm việc, Rhy-Davids. Ông thường được yêu cầu giải quyết các tranh chấp luật pháp về những tranh chấp liên hệ đến tôn giáo. Rhys-Davids quyết định học tiếng Pali để có thể đọc được giới luật Vinaya, để tránh những quyết định vi phạm đến luật lệ truyền thống. Vị giáo thọ, sư cả Unnanse Yatramulle, không những dạy Rhys-Davids Pali mà c̣n khuyến khích ông học kinh điển Phật giáo. Thán phục kiến thức và phong thái giản dị của vị giáo thọ này, Rhys-Davids t́m cách thu thập tam tạng Pali lúc đó c̣n lưu trữ trên lá bối. Khi trở lại Anh vào năm 1881, ông thành lập hội Pali Text Society. Hội này sưu tầm những sách viết về Phật giáo ở các thư viện Âu Châu và kinh điển viết bằng Pali ở Tích Lan và phiên âm ra mẫu tự La Tinh. Phu nhân của ông, Bà Carolyn Rhys-Davids là một cánh tay đắc lực trong việc sưu tầm các Thánh điển Đông phương (Sacred Books of the East), sau này do Max Muller biên tập và xuất bản.

 

 

Max Muller và Sưu tập Thánh Điển Đông Phương

 

Dựa vào kinh điển Pali, các học giả Âu Châu thường xem Tích Lan là quê hương của một ḍng Phật giáo nguyên thủy ‘tinh khiết’ nhất ở Á Châu- gần gũi nhất với những ǵ Đức Phật dạy các đệ tử đầu tiên, trong khi xem Phật giáo Đại Thừa, nhất là đạo Phật Trung Hoa, bị vướng mắc trong các triết lư siêu h́nh và tập tục mê tín. Kinh điển hệ Pali của Nam tông phản ảnh tinh hoa những lời dạy của Đức Phật, vừa có tánh cách khoa học, duy lư và đầy nhân t́nh. Theo họ, Phật giáo Bắc tông cũng giống như giáo Hội Thiên Chúa La Mă tràn ngập nghi lễ và thần thánh (Bồ Tát) và do giới ‘tư tế’  (Tăng già) kiểm soát và điều khiển. C̣n Nam tông giống như thệ phản Tin Lành, thường duy lư và chú trọng đến đạo đức. Việc các nhà nghiên cứu Tây phương đầu tiên chú trọng đến Phật giáo nguyên thủy để phát hiện ra tinh hoa của đạo Phật là một điều dễ hiểu.

 

Quan điểm của Pali Text Society đúng hay sai là chuyện khác, nhưng hạnh nguyện của Olcott là đoàn kết các tông phái Phật giáo duới một lá cờ, theo nghĩa đen cũng như nghĩa bóng. Olcott nghĩ là một phong trào Phật giáo thống nhất sẽ có khả năng giúp các nước theo Phật giáo có thêm quyền lực chính trị hơn là quan tâm đến vấn đề kinh điển hay giáo lư. Lá cờ Phật giáo được ông vẽ kiểu và năm 1889 dưới sự hướng dẫn của sư cả Sumangala, phản ảnh có quyết tâm này. Tác phẩm Buddhist Catechism đề cập đến những điểm tinh yếu mà các môn phái đều có thể chấp nhận. Tác phẩm này được dịch ra tiếng Nhật và Sankrit và hầu hết các ngôn ngữ Âu châu. Olcott hy vọng tất cả các môn phái đều chấp nhận là cờ này như một biểu trưng cho ḷng tin của Phật tử và phục vụ mục tiêu tương tự như biểu tượng Thập Giá cho các tín đồ Ky Tô. (3) Và trong lễ Phật đản năm 1889, lần đầu tiên là cờ Phật giáo tung bay trên tất cả mọi ngôi chùa và tư gia tại Tích Lan và Olcott tự hào đây là lá cờ ‘đẹp nhất’ trong số các cờ quốc tế. Nếu Olcott c̣n sống đến năm 1963, ông có lẽ c̣n thêm chữ ‘linh thiêng’, khi Phật tử Việt Nam đồng thanh nhấn mạnh “cờ Phật giáo không thể bị triệt hạ” trong phong trào chống chánh sách kỳ thị tôn giáo của chánh phủ Diệm.                      

 

Vận động phục hưng Phật giáo của Olcott lan tận bên Nhật. Năm 1988 Nhật gởi một sứ giả sang Colombo mời Olcott sang Nhật. Noguchi phát biểu trước hội nghị hàng năm của Thông Thiên Học họp ở Adyar là họ mong Olcott đến Nhật để “phục hồi hy vọng cho người già, làm tăng can đảm trong tim thanh niên, để chứng tỏ là các sinh viên được đào tạo trong các trường đại học và cao đẵng của chúng tôi hay những sinh viên du học ở các nước Mỹ và Âu Châu là, khoa học Tây phương không phải là không sai lầm và không thể thay thế cho tôn giáo (truyền thống) tự nhiên của chúng tôi”. (4) Olcott chấp nhận lời mời và Phật giáo Tích Lan tổ chức một buổi tiễn biệt trọng thể chưa bao giờ có. Tăng thống Sumangala cầu nguyện tam bảo gia hộ cho sứ mạng của Olcott thành công. Điều ngoạn mục nhất là tăng thống gởi cho Ủy Ban Phật giáo Nhật một bức thư biểu lộ t́nh pháp hữu giữa Phật giáo Tích Lan và Nhật. Đây là cuộc giao tiếp đầu tiên sau nhiều thế kỹ lạnh nhạt giữa hai tông phái Nam và Bắc tông.

 

Khi đến Nhật Olcott khám phá tông phái bảo trợ chuyến sang Nhật là Tịnh Độ (Shin shu). Để thể hiện mục tiêu đoàn kết tôn giáo, Olcott yêu cầu ban bảo trợ phải mời thêm các đại diện của các tông phái khác. Hố chia rẻ của các tông phái Nhật Bản rất sâu xa nhưng cuối cùng họ cũng phải nhượng bộ để thành lập một ủy ban liên tôn Phật Giáo Nhật. Trong buổi gặp mặt đầu tiên, Olcott đọc bức thư của Tăng thống Tích Lan đă được phiên dịch ra tiếng Nhật cho các đại biểu trong ủy ban. 

 

Trong 3 tháng tiếp đó Olcott tŕnh bày chừng 75 lần Pháp thoại và theo ước tính của ông, có chừng 187 ngàn phật tử Nhật tham dự. Phật tử Nhật yêu cầu ông lập lại nghi lễ thọ Tam Quy Ngũ Giới bằng tiếng Pali. Khi Olcott trở về Tích Lan vài tháng sau đó, có ba nhà sư Nhật theo ông để học tiếng Pali và t́m hiểu Phật Giáo Nam Tông. Thực ra trước đó hai năm đă có một nhà sư Nhật trẻ khác đến Tích Lan học đạo, Soyen Shaku. Ông sau này là đại biểu của Nhật trong Hội nghị Phật giáo thế giới, Một đ tử của Soyen Shaku, vài chục năm sau đă gây một phong trào thực hành Thiền tại Mỹ. Người đó là Đại Sư D.T. Suzuki. 

 

Khi HPB qua đời và Thông Thiên Học bị các nhóm học giả thân Ấn giáo thao túng, Olcott nẫy ra ư tưởng thành lập Hội Liên Hữu Phật giáo (Budhist League). Ông kêu gọi các đại diện Phật giáo các nước họp tại Adyar. Năm 1890 các đại biểu Phật Giáo Tích Lan, Miến Điện và Nhật thảo luận trong ṿng 2 tuần lễ về dự thảo giáo lư chính của Phật giáo (Xem Chương Phật Giáo dước góc độ Hiện Đại) Soyen nhận xét là giáo lư Đại thừa c̣n nhiều điểm hơn là 14 điều do Olcott đề nghị. Olcott sau đó c̣n phải nổ lực thuyết phục các tông phái khác như Zen, Bạch Liên , Tào Động và Thiên Thai chấp nhận.        

           

Người Hộ pháp không nhà

 

Tuy nhiên thành quả lớn nhất của hai Phật tử da trắng đầu tiên và hội Thông Thiên Học là đă nuôi dưỡng một nhân vật đóng vai tṛ chính yếu trong việc hồi sinh Phật giáo ở Tích Lan và Ấn độ, cư sĩ Anagarika Dharmapala, nghĩa đen là người Hộ Pháp không nhà.

 

Thế danh của ông hộ pháp này là David Hewavitarne, sinh vào ngày 14 tháng 9 năm 1864 có cơ duyên tiếp xúc với Olcott và Madam Blavatsky lúc mới 16 tuổi. Dù là Phật tử thuần thành, David được gởi theo học một trường đạo (và có tên thánh là David!). Cũng như các ‘trường đạo’ tại các thuộc địa khác, học sinh phải tham gia thánh lễ hàng ngày và dĩ nhiên phải học kỹ thánh kinh. Tuy nhiên nhờ kiến thức về thánh kinh này, nhờ tinh thần phân tích, Dharmapala có dịp nh́n thấy những mâu thuẫn và phi lư trong thần học Ky Tô. Có lần chàng học sinh trẻ này bị phạt v́ dám lấy một ngày nghỉ để dự lễ đản sinh của Đức Phật. Một lần khác chính David chứng kiến cảnh các tín đồ cuồng tín Tin Lành, vẽ thập giá trên trán, tấn công một đám rước lễ Phật giáo diễn hành ngang trường. David sau đó không chịu trở lại học các trường đạo. Với sự đồng ư và bảo trợ của cha và gia đ́nh, David xin gia nhập hội Thông Thiên học và được Madame HPB đỡ đầu.

 

Dharmapala đi từ làng này sang làng khác và càng ngày càng thấm thía những bất công do chế độ thực dân gây ra. Về mặt kinh tế và xă hội, các thành phần ‘cải đạo’ theo ngoại bang (phần lớn là Tamils) chiếm địa vị ăn trên ngồi trước. Về mặt tinh thần, các giáo sĩ thừa sai t́m mọi cách bứng gốc rễ văn hóa của sắc tộc Sinhalese tại Ceylon, nơi đă hănh diện về truyền thống Phật giáo hàng ngàn năm, nhờ những nổ lực hoằng pháp của các giáo đoàn do con trai của hoàng đế A Dục thành lập. Năm 1886, David Hewavitarne quyết định từ bỏ các mục tiêu quyền lợi trần thế và quyết đem cả đời ḿnh để phục vụ người khác. Dharmapala có nghĩa là ‘hộ pháp’ và Anagarika là kẻ không nhà. Những ǵ mà nhà ‘hộ pháp không nhà’ truyền giảng là một thứ tôn giáo quốc gia nhắm thức tỉnh quần chúng khỏi t́nh trạng ù ĺ của đám đông bị áp bức, đă phải chịu đựng nghèo khó hàng mấy thế kỷ. Ông đă tiêm vào đầu óc dân chúng Tích Lan khả năng tự trọng và hănh diện về tôn giáo truyền thống (5)

 

Một công lớn nữa của Dharmapala là hồi phục Phật Giáo Ấn Độ, hay ít nhất là thắng tích Bồ Đề đạo tràng. Ông qua thăm Ấn lần đầu vào năm 1891 với một nhà sư Nhật đang ở Tích Lan học đạo. Cả hai đọc tác phẩm Ánh Sáng Châu Á (The Light of Asia) của Edwin Arnold. Tác phẩm này đă in 80 phiên bản khác nhau và số phát hành từ nửa triệu bản đến một triệu bản. Thi phẩm này tŕnh bày căn bản giáo lư của Đức Phật như Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo nhờ đó không ai có thể tŕnh bày Đạo Phật một cách sai lạc có ác ư. Arnold viết những bài báo cảnh báo về sự điêu tàn của các thánh tích như Bồ đề Đạo Tràng Gaya và vuờn Lộc Uyển ở Sarnath nơi Phật thuyết pháp lần đầu tiên. Arnold viết trên the London Telegraph: “Tôi đă chứng kiến tượng Phật cao chừng một thước c̣n nguyên vẹn đang bi chôn vùi dưới đống rác. Các trụ đá Asoka, những di vật khảo cổ lâu đời nhất răi rác làm đá trăi đường và làm trụ chống nhà bếp của Mahant (ông ‘chủ’ mới của thánh địa)”. Bài báo của Arnold làm hàng triệu Phật tử cảm động và được mọi người lưu ư ngay. Sau khi thảo luận với tăng thống Sumagala, Arnold và Olcott tập hợp cộng đồng Phật tử quốc tế làm kiến nghị Nữ Hoàng mua lại Bồ Đề Đạo Tràng và phục hồi thánh tích này.     

  

Đạo Phật hầu như đă biến mất ở Ấn Độ từ thế kỷ 12 hay 13 sau khi đoàn kỵ mă Hồi giáo Thổ giết hơn 10 ngàn tăng già và thiêu hủy hầu hết các chùa chiền. Ấn giáo lẳng lặng ‘đồng hoá’ Phật giáo bằng cách xem Đức Phật là hóa kiếp lần thứ 3 hay thứ 4 của thần Vishnu. Nơi Đức Phật thành đạo, Gaya, biến thành nơi thờ phượng của Ấn giáo. Qú trước tượng Phật cổ, Dharmapala nguyện là sẽ t́m mọi cách hồi phục đạo tràng Gaya và những thánh tích khác cho Phật giáo cũng như phục hưng đạo Phật tại Ấn Độ. Trong nổ lực thực hiện mục tiêu này ông thành lập hội Maha Bodhi (Đại Giác Ngộ) và xuất bản Tập San Maha Bodhi. Những thánh tích hiện nay được phục hồi và mỗi năm có hàng vạn người chiêm bái là nhờ công của người Hộ Pháp không nhà này.

 

Tuy nhiên biến cố khiến Dharmapala thành người đại diện cho phong trào phục hưng Phật giáo ở Đông và Đông Nam Á là Quốc Hội Tôn Giáo Quốc Tế được tổ chức tại Chicago vào năm 1893. Chủ tịch hội nghị này là Mục Sư J.H. Barrows nhờ đọc các bài báo của Dharmapala trên tập san Maha Bodhi nên viết thư mời ông tham dự. Với hậu thuẫn của Tăng Thống Sumagala, Dharmapala quyết định lên đường sang Mỹ và mang theo hàng ngàn văn bản tam quy ngũ giới mà HPB và Olcott đă đọc lúc quy y.

 

Phần lớn đại biểu hội nghị nhiều giáo phái Tin Lành đang tranh chấp nhau, Thiên Chúa , Anh Giáo nhưng các tôn giáo phi-Ky tô như Nhật, Ấn Độ (Hindu, Parsis, Silks và Jains), Thái Lan, Ceylon. Lănh sự Trung Quốc đại diện Khổng và Phật. Hội nghị nhằm phản ảnh tinh thần khám phá của Columbus và nhiều thính đường được xây dựng mới toang bên cạnh hồ Michigan. Anagarita Dharmapala được vinh dự ngồi hàng ghế đầu bên cạnh Hồng Y Gibbon của Thiên Chúa, đại sư Swami Vivekananda và được đọc diễn văn kết thúc trong ngày khai mạc. Với mái tóc quăn đen để ngang vai, mắt sáng quắc tự tin nh́n thẳng vào thính giả hội trường, giọng nói sang sảng của người truyền giáo, lứu loát trong diễn đạt Anh Ngữ, Dharmapala chinh phục ngay được các đại diện như một đại biểu thống nhất các tôn phái Phật Giáo đang gieo truyền Ánh Sáng Á Châu vào thế giới văn minh Ky Tô. Nhiều người so sánh phong thái của Dharmapala với chúa Jesus (6) Ngoài Dharmapala, có lẽ chỉ có đạo sĩ Vivekenanda được các đại biểu khác chú ư và kính trọng nhất.

 

Dharmapala không bỏ lỡ dịp này để xác nhận vị trí độc đáo của Phật giáo so với Ấn Giáo và Ky Tô giáo. V́ không cóThượng đế, đấng Sáng tạo, nên Phật giáo không cần phải biện chính bằng bất cứ một ‘phép lạ’ nào mâu thuẫn với khám phá khoa học và Phật giáo chính là tôn giáo nối liền với khoa học. Dharmapala cũng phê b́nh thái độ mập mờ của Ân giáo, xem Phật giáo như một phần của tôn giáo truyền thống, trong khi giữa Ấn Giáo và Phật có nhiều sai khác không thể nào ‘ḥa giải' được: “Hai mươi lăm thế kỷ trước đây Ấn Độ đă chứng kiến một cuộc cách mạng tri thức và tôn giáo nhằm lật đổ tôn giáo độc thần, do các đẵng cấp giáo sĩ ích kỹ độc quyền tế tự để thành lập một tôn giáo tổng hợp, một hệ thống đời sống và tư tưởng có tên thích hợp là Dharma”(7)

 

Dharmapala và đại biểu Nhật, Soyen Shaku t́n được người ‘tri kỷ’, Dr Paul Carus, biên tập tập san The MonistOpen Court Press trong việc giới thiệu đạo Phật vào Mỹ (Carus là một di dân gốc Đức). Carus cũng tin rằng Phật giáo có thể ‘sống chung’ với khoa học hơn là các tôn giáo độc thần khác như Ky Tô và Ấn Giáo. Carus mời Soyen dịch và biên tập một số tác phẩm Đông phương. Soyen nhũn nhặn từ chối v́ khả năng Anh Ngữ của ḿnh, thay vào đó giới thiệu một người học tṛ trẻ, Daisetz Teitaro Suzuki, người đóng vai tṛ trọng yếu trong việc giới thiệu Thiền vào đất Mỹ sau này. Vào ngày cuối của đại hội, một tin giật gân được loan báo: Ông Charles T. Strauss, một thương gia gốc Do Thái tại New York, qú trước Dharmapala, thọ tam quy ngũ giới do người hộ pháp không nhà đọc bằng tiếng Pali. Strauss là người đầu tiên được nhận vào cộng đồng Phật tử chính trên đất Mỹ.

 

Một chi tiết khác về Dharmapala là ông vẫn sống và làm việc như một người cư sĩ (tương tự như cư sĩ Ambedkar, người đă làm lễ quy y cho gần một triệu người Intouchables vào năm 1956). Vào những ngày cuối đời (1933) Dharmapala mới yêu cầu một tăng đoàn Tích Lan làm lễ quy y cho ông vào năm 1931. Ông nguyện là sẽ trở lại cơi ta bà ‘25 lần’ để truyền bá chánh pháp và phục hưng Phật giáo tại Ấn độ. Hơn 15 năm sau, vào năm 1949, chánh phủ Ấn độ dành được độc lập từ thực dân Anh đồng ư trả Bồ Đề Đạo Tràng và các thánh tích khác lại cho Phật tử cai quản.

 

Khi Hồng Hạc bay về…

 

Sau đại hội, Phật giáo được xem như đại diện tinh hoa của văn hóa Á Châu nói chung. Nhờ các tài liệu càng ngày càng chính xác, kinh điển được dịch ra các ngôn ngữ Tây phương và chế độ thực dân gần tới giai đoạn cáo chung, nên các luận điệu của các thừa sai không c̣n ảnh hưởng như trong các thế kỷ trước. Nhà Hộ Pháp không nhà Dharmapala nói Anh ngữ sành sơi, với phong thái của một đạo sĩ Đông Phương theo trí tưởng tượng của người Mỹ, tŕnh bày Phật giáo theo quan niệm Tây phương đă khiến quần chúng tiếp nhận sứ điệp về Phật giáo một cách thiện cảm. Trong bài diễn văn trong buổi lễ khai mạc Dharmapala đă xác nhận vị trí độc đáo của đạo Phật: “Đấng tạo hóa không có vị trí nào trong đạo Phật do đó đạo Phật không cần bịa đặt ra bất cứ huyền thoại hay ‘phép lạ’ nào trái ngược với khám phá khoa học. Trong một bài diễn thuyết thứ hai, ‘Món Nợ của Thế giới đối với Đức Phật’, Dharmapala tuyên bố: Đối tượng tư tưởng khai sáng hiện nay không c̣n nhắm về thần học nữa nhưng về triết lư và tâm lư.” (8)                 

 

Nhà xă hội học Arnold Toynbee tuy không đến dự Hội nghị nhưng gởi một bức thư ủng hộ. Toynbee có một tiên đoán quan trọng là, đối với những nhà lịch sử trong tương lai, một trong những biến cố ngoạn mục nhất trong thế kỷ 20, là sự gặp gỡ giữa Phật giáo và Ky Tô giáo. Sự giao lưu văn hóa này chưa biết sinh ra hợp lưu nào, nhưng chắc chắn phải là ngoạn mục. (9)

 

Từ đầu thế kỷ đến chừng năm 1935, các công tŕnh nghiên cứu Phật giáo thường được chia làm 3 trường phái. Trường phái thứ nhất do các nhà nghiên cứu Anh-Đức như T.W. Rhys Davids và H.Oldenberg, thường dựa trên kinh điển Pali mà họ xem như phản ảnh trung thực nhất giáo thuyết của đức Phật. Cho tới ít nhất năm 1914 các nhà nghiên cứu này băn khoăn đi t́m dấu vết của một thứ Phật giáo ‘nguyên thủy’, ‘tinh khiết’ và ‘chân thật’. Khi các nhà ngôn ngữ khám phá ra ngôn ngữ giảng pháp của Đức Phật là Maghadi, không phải là Pali. Pali cũng chẳnh qua là một phương ngữ khác như Sanskrit, nên các học giả Pali không c̣n cơ sở để khẳng quyết Phật giáo Pali là ‘nguyên thủy nhất’.

 

Khoảng năm 1916 một nhóm nhà nghiên cứu khác ở Nga, thường gọi là ‘trường phái Leningrad’ do Stcherbatsky, Rosenberg và Obermiller nghiên cứu kinh điển để t́m ra một thứ Phật giáo khách quan hơn là Phật giáo do các nhà nghiên cứu Âu châu ‘tái cấu trúc’. Trường phái này nh́n Phật giáo theo góc độ khoa học và đă có công giới thiệu những từ ngữ Phật học như Dharma cho những người không chuyên môn. Tiếc thay trong kỳ hỗn mang của t́nh h́nh chánh trị tại cộng hoà Sô Viết (cũ), không c̣n để lại vết tích ǵ đáng kể ngoài các tác phẩm như The Buddhist Logic của Stcherbatsky và History of Buddhism của Obermiller

 

Trường phái cuối cùng mà các học giả Việt nam biết nhiều là trường phái Pháp-Bỉ gồm các học giả như de la Vallée-Possin, Sylvian Levi, Paul Demiéville và nhất là Etienne Lamotte. Trường phái Pháp- Bỉ phân tích các nguồn về ngôn ngữ, triết lư, xă hội…để tái cấu trúc giáo pháp và hiện nay được các học giả các trường đại học Âu Châu chấp nhận như là nguồn có giá trị. (10)

 

Khi Hồng Hạc bay về…

 

Các công tŕnh nghiên cứu có tánh cách kinh viện chú trọng đến kinh điển Pali thường thiếu mức hấp dẫn đại chúng và nhất là trong giới thanh niên càng phai nhạt khi con Hồng Hạc bay về một quốc gia non trẻ. Con Hồng Hạc đó là D.T. Suzuki.

 

Suzuki là người phiên dịch cho Soyen Shaku trong Hội Nghị Phật giáo Quốc Tế ở Chicago. Thuộc ḍng Vơ Sĩ Đạo nhưng từ khi triều Minh Trị băi bỏ độc quyền của giai cấp này, Suzuki sống một  thời thơ ấu hàn vi. Cha mất khi mới lên 6, nhờ mẹ tảo tần nuôi con và nhờ anh trai t́m được một một chân dạy trẻ, ông cũng được học xong tiểu và Trung học. Sau đó ông xin được một công việc dạy học ‘đủ môn’, từ toán đến đọc viết và Anh Ngữ. Suzuki tự học tiếng Anh bằng sách vỡ và sau này sang Mỹ, mới khám phá ra là ḿnh đă dùng ‘ngữ pháp’ Nhật để ‘viết tiếng Anh’!

 

Sau khi mẹ mất, ông về kinh đô Tokyo và theo học đại học the Imperial University, tuy không theo một quy tŕnh nhất định nào để lấy bằng. Trong thời gian này ông ngẫm nghĩ về nghiệp dĩ và thân phận của ḿnh: tại sao cha lại mất quá sớm? tại sao cuộc đời của ḿnh toàn những nghịch cảnh. Gia đ́nh thuộc giai cấp vơ sĩ đạo và thực hành Thiền Lâm Tế, nên không ai lấy làm lạ khi thấy ông thực hành pháp thiền này. Ông tập thiền dưới sự hướng dẫn của thiền sư Setsumon, nhưng vị thầy quan trọng nhất là Kosen, cha đẻ của Thiền Nhật Bản hiện đại, người trước đây đă đến Tích Lan học. Suzuki không thọ giới mà cả đời chỉ sống như một cư sĩ. Qua sự giới thiệu của Kosen, Suzuki qua Mỹ làm việc với Carus, tác giả The Gospel of Buddha. Tập san Monist do Carus làm chủ bút là nơi tập hợp nhiều triết gia lỗi lạc như John Dewey, Bertrand Russell và MaxMuller. Chính trong thời gian làm việc với Carus, Suzuki dịch tác phẩm The Awakening of Faith in the Mahayana (Tín Tâm Minh của Mă Minh), Kinh Tứ Thập Nhị Chương và soạn tác phẩm đầu tiên Outline of Mahayana Buddhism.

 

 

 

Suzuki trở về Nhật và lập gia đ́nh với một người phụ nữ Mỹ, bà Beatrice Erskine Land tại Nhật năm 1911. Sau đó ông dời về đế đô Kyoto, dạy môn triết lư tôn giáo ở đại học Otani. Tên ông trở nên quen thuộc với các nhà nghiên cứu Phật giáo trên thế giới khi nhà xuất bản Rider tại Anh xuất bản bộ Essays in Zen Buddhism (Bộ thứ nhất) (Do Trúc Thiên và sau này Tuệ Sĩ dịch ra Việt Ngữ), và sau sau đó bộ Hai và bộ Ba. Năm 1936 ông lại làm chuyến Tây du kư lần thứ hai. Với kiến thức phong phú và nhân cách quyến rũ, Suzuki đă thu hút được nhiều học giả khác trên thế giới. Alan Watts nhận xét ‘ông (Suzuki) là người thanh lịch và nhiều kiến thức nhất mà trước giờ tôi chưa hề gặp”.

 

Vào thập niên 50 Suzuki đă trở thành một thần tượng làm hứng khởi cả một thế hệ trí thức và văn nghệ sĩ trẻ đầy tài năng và mở đầu cho phong trào gọi là Zen Boom. Các văn nghệ sĩ trong Beat Generation như Allen Ginsberg, Jack Kerouac và Gary Snyder đều xem Suzuki là thần tượng. Jack Kerouac trong buổi chiều ăn mừng xuất bản tác phẩm Dharma Bums, đă gọi điện thoại xin gặp và được Suzuki đăi một chén trà xanh. Kerouac hỏi: “Ư chỉ của Đạt Ma đông độ là ǵ?” Suzuki không trả lời, Trước khi từ giă, Kerouac nói: “Tôi muốn ở lại với ngài măi măi’. Những cuộc gặp gỡ ‘định mệnh’ là giữa Suzuki và một số học giả Phật giáo sau này, trong đó có Phillip Kapleau. Chứng kiến những thảm cảnh trong chiến tranh, và những cuộc giết người tập thể, chàng thanh niên Kapleau  diện kiến Suzuki tại thiền viện Kamakura. H́nh ảnh thanh tịnh giải thoát của Suzuki đă làm người sĩ quan trẻ này trở lại Nhật 5 năm để vào tu tại một thiền viện. (11)

 

Năm 1953 Suzuki trở lại Mỹ và phát khởi một thời kỳ thường gọi là Zen Boom, trăm đóa hoa Thiền nở rộ. Ông dạy các lớp Triết lư Thiền vào buổi chiều tại đại học Columbia và sinh viên phần lớn là họa sĩ, các nhà sáng tác nhạc, thi sĩ, các bác sĩ tâm thần, giáo sư triết lư. Kapleau nhận xét: “ sự hiện diện của Suzuli gây nên chất men của đời sống tân linh-trí thức ở New York vào đầu các năm 50. Mặc dù chỉ là một học giả-cư sĩ đă 80 tuổi, không phải là tiếng nói sư tử hống của một thiền sư, nhưng Suzuki đă thực hiện được những thành tựu đáng kể. Một thân một ḿnh, ông đă giới thiệu giai đoạn đầu tiên về trí thức và thực tập Thiền ở Mỹ. (12)  Tập san The New Yorker viết về Suzuki vào năm 1957: “Ông là một học giả nổi tiếng và ăn nói lưu loát về Phật giáo Thiền tông, chi nhánh có hàng triệu cư sĩ Nhật tu tập và đă thu hút được nhiều nghệ sĩ, trí thức và tâm lư gia ở Tây phương…trong đó có nhà xă hội học Arnold Toynbee, Aldous Huxley, Martin Heidegger, C.G. Jung và Karen Horney”. (13)    

 

Một trong những ‘đồ đệ’ tâm linh của Suzuki sau này dính líu tới lịch sử chiến tranh Việt Nam là Richard Gard, lúc đó đang nghiên cứu luận án về Phật giáo. Gard là người lo thủ tục để đưa Suzuki qua Mỹ dạy học tại Claremont Graduate School. Khi ‘vụ Phật Giáo’ bùng nổ tại Miền Nam, và khi Thầy Quảng Đức tự thiêu ở ngă tư Phan Đ́nh Phùng và Lê Văn Duyệt ngày 11 tháng Năm năm 1963, Bộ ngoại giao Mỹ và chính Kennedy ngỡ ngàng hỏi: “Họ là ai? Tại sao chúng ta không biết ǵ về họ cả?”. Bộ Ngoại Giao Mỹ thành lập một đơn vị gọi Văn Pḥng Phật giáo Sự Vụ (Office of Buddhist Affairs) do Richard Gard phụ trách. Khi tân đại sứ mới vừa được bổ nhiệm, Cabot Lodge, muốn biết về Phật giáo, người tŕnh bày cho Lodge không ai khác hơn là Gard. Theo chương tŕnh Gard chỉ được tŕnh bày cho tân đại sứ 10 phút. Nhưng khi nhân viên tuỳ tùng nhắc nhở, Lodge vẫy tay ra dấu cho người tùy tùng đi chổ khác và nói ‘chuyện này quan trọng. Tôi cần nghe để hiểu thêm’. Lodge tâm sự là ông cũng biết ít nhiều về Phật giáo nhờ một người anh em họ đang tu tập như một Phật tử, người đó là William Sturgis Bigelow, một chuyên viên trước đây đă cố vấn chánh phủ Mỹ về Phật giáo Nhật! Gard đề nghị Lodge nên gặp các nhà lănh đạo Phật giáo Việt Nam. (14) Tất cả đều nhờ sự sắp xếp của Phật tử Richard Gard. 

 

Một trong những học tṛ tâm đắc khác của Suzuki là Robert Aitken. Khi chiến tranh vừa xảy ra Aitken đang làm việc như là một kỹ sư xây dựng tại Guam, bị chánh quyền Nhật bắt vào trại tập trung. Trong trại t́nh cờ Aitken được đọc tác phẩm Zen and English Literature của R.H. Blyth. Năm 1944 Blyth đột nhiên hội ngộ Blyth trong trại tập trung ở Kobe. Blyth gốc Anh trước đó được gởi đi Ấn Độ nhưng ông không chịu được chế độ thực dân nên xin đổi sang Đại Hàn. Ông dạy Anh Ngữ cho một trường do một người Nhật quản lư và năm 1940, dù lập gia đ́nh với một phụ nữ Nhật, ông vẫn bị đưa vào tại tập trung dành cho những kiều dân của các nước thù nghịch. Khi được phóng thích, Aitken trở về Hawai và theo học ngành văn chương và sau đó nghiên cứu tại đại học Berkeley, California. Thoạt tiên ông theo học thiền thoại đầu với Senkazai, nhưng sau đó với sự giúp đỡ của Suzuki, vào năm 1950 ông xin được học bỗng học một năm ở Nhật. Aitken đă học được Thiền Tào Động ‘chỉ ngồi Thiền’ thay v́ lo giải đáp mấy công án. Vào năm 1953 Suzuki c̣n ảnh hưởng được một vài nhân vật khác, đặc biệt là Linh mục Thomas Merton, một nhà huyền học Thiên Chuá ḍng Trappist. Merton sau này cùng với một số linh mục trappists khác như anh em Berrigans tham gia phong trào chống chiến tranh. Daniel Berrigans cùng Nhất Hạnh mạn đàm về bạo động trong chiến tranh trong tác phẩm The Raft is Not the Shore xuất bản năm 1975 trước khi chiến tranh Việt Nam chấm dứt. (15)

         

Trong giai đọan nở rộ, ảnh hưởng rơ ràng nhất của Thiền là phân tâm học. Trong hội nghị về Zen Buddhism and Psychoanalysis (Thiền và Phân Tâm Học) vào năm 1957, Suzuki là một diễn giả chính. Từ năm 1934 Carl Jung đă nh́n thấy Zen và Phân Tâm Học có cùng một mối quan tâm, đó là chữa trị tâm linh (Spiritual healing) và chuyển hóa tâm thanh tịnh. Cũng như tâm lư học, Thiền Phật giáo đề cập đến Tâm (Mind) và Thức (Consciousness). Trong sự giao lưu này Suzuki đă cố gắng dùng những thuật ngữ của tâm lư Tây phương để giải thích Thiền. Trong khi Thiền là khoa về ‘tâm linh’, các phân tích tâm lư học có những giới hạn riêng. Các nhà phân tâm học như Erich Fromm nhận xét là sau 2 ngày đầu của hội nghị, không khí đă thay đổi rơ rệt. Mọi người trở nên chăm chú và tĩnh lặng hơn. Ảnh hưởng hỗ tương giữa Thiền Phật giáo và Phân tâm học ngày nay đă đi một bước dài, phản ánh qua sự hợp tác giữa Đức Đạt Lai Lạt Ma và các nhà thần kinh học trong các chương tŕnh nghiên cứu ảnh hưởng hỗ tương giữa năo bộ và tâm thức. Suzuli ngưng giảng dạy tại đại học Columbia và nghỉ hưu năm 1957.

 

Không phải người nào cũng thỏa măn với h́nh thái Thiền mà Suzuki giảng dạy cho trí thức Tây phương. Hồ Thích chỉ trích là h́nh thái Thiền mà Suzuki quảng bá không phải là loại Thiền mà người Nhật và Trung Quốc hiểu, và không dính líu tới gốc rễ lịch sử. Hồ Thích là một sử gia nên muốn biết Thiền xuất hiện thế nào và biến chuyển ra sao, Suzuki xem Thiền vượt không và thời gian và v́ là một phương pháp trị liệu ‘tâm linh’ phổ biến. Thiền cần phải được ‘bắt giữ’ từ bên trong không phải là một sự kiện ‘lịch sử’ bên ngoài và nhất là phải hành Thiền nếu muốn hiểu Thiền. Thiền dù xuất phát từ Phật giáo, nhưng không phải chỉ dành cho Phật tử, mà có thể liên hệ đến bất cứ truyền thống tâm linh nào. (16) Conze có nhận xét là Thiền được phát sinh và thực hành để đạt tới mức ‘vô niệm’ như Lục Tổ Huệ Năng phát biểu trong bài kệ “Bổn lai vô nhất vật’ và công án Vô là công án lớn nhất trong Thiền. Hoàn cảnh văn hóa Tây phương sau thời kỳ khai sáng là văn hóa hoàng hôn của những thần linh, như tựa một tác phẩm của Nieztsche, và văn hóa Ky Tô- Do Thái đă lạc mất truyền thống huyền nhiệm tâm linh và đang đứng trên bờ vực thẳm của chủ nghĩa hư vô. Thiền đáp ứng với tâm trạng của giới trí thức (và thanh niên trong phong trào Beats) và không ai ngạc nhiên khi thấy Thiền phát triển nhanh chóng ở Mỹ. Lối biện luận nghịch lư, sắc tức thị không, không tức thị sắc, vô không phải là hữu mà cũng không phải là vô rất lôi cuốn với trí thức Tây phương lúc nào cũng duy lư. Wez Nisker nói đùa là Thiền đă lật ngược câu tuyên bố của Descartes: thay v́ ‘tôi suy nghĩ nên tôi hiện hữu’, Thiền tuyên bố ‘tôi suy nghĩ nên tôi không hiện hữu!’. Tưởng là đùa nhưng có thể là thực, ai biết được. Bồ Đề Đạt Ma ngồi im lặng ngó vách đá 9 năm, một trong những tổ Thiền tông Việt nam là ‘Vô Ngôn Thông’. Một chỉ trích khác là thiền Lâm Tế chú ư đến công án thoại đầu nên dễ dẫn tới tŕnh trạng có những người chưa ngồi Thiền mà vẫn nói Thiền và muốn người khác gọi ḿnh là Thiền Sư! Những tác phẩm liên hệ đến thiền Tào Động thường được tŕnh bày một cách kém cơi và bằng một thứ Anh Ngữ ‘ba rọi’ nên không được người Tây phương tiếp nhận. Tào Động chủ trương ngồi Thiền đă ‘just sitting’. Thực hành xong rồi muốn nói ǵ th́ nói! Tôi chợt để ư tới một thuật ngữ quảng cáo của Nike ‘Just Do It’. Người quảng cáo tiếp thị này có lẽ thực hành Thiền Tào Động!? Quư độc giả và tôi c̣n ở trong thế giới ta bà, nên c̣n người viết và người đọc Thiền! Nói láo mà chơi nói láo chơi. Khi nào chưa chịu để bàn toạ trên gối, theo dơi hơi thở và cảm thọ, tất cả đều đáng ‘vất xuống sông’! Just Do It! Bàn luận công án thoại đầu lam chi cho mất th́ giờ.

  

 

Phát triển đột phát của Thiền c̣n có thể giải thích bằng lư do liên hệ đến lịch sử và địa lư chánh trị. Một phần nước Mỹ kề cận Châu Á, nhất là chế độ đặc biệt của lănh thổ Hawaii và cuộc chạy đua t́m vàng ở bang California vào thế kỷ 19. Những Phật tử da trắng cũng đă sớm thành lập các Thiền đường ở San Francisco ngay từ năm 1928 và ở Los Angeles vào năm 1929 và First Zen Institute ở New York vào năm 1931. Mục tiêu chính yếu của Suzuki là truyền bá Zen cho trí thức Tây Phương dĩ nhiên là ông cần một h́nh thái Zen thích hợp với tâm cảnh người Tây phương. Những tên như Lâm Tế hay Tào Động không quan trọng ǵ mấy, chỉ trừ khi muốn đem đạo Phật trồng trong chậu như một thứ cây cảnh.                

 

Như tựa một quyển sách của thầy Huyền Diệu, khi hồng hạc bay về… đất Mỹ, vùng đất mới trù phú và cởi mở hơn đă khởi đầu cho thời kỳ chuyển luân lần thứ tư. Sau Nguyên Thủy, Đại Thừa và Kim cương thừa, Phật giáo Mỹ với tinh thần khoa học của thời hiện đại và văn hóa Ky Tô-Do Thái khi giao lưu với Phật giáo sẽ sản sinh một thứ ‘tân thừa’ nào? Lời tiên đoán cuả Toynbee sẽ được đáp ứng đến mức nào?

 

Beat Zen: từ hippies phản chiến

 

Beat Generation là từ ngữ dùng cho một nhóm văn nghệ sĩ nổi tiếng vào thập niên 50. Các nghệ sĩ có ảnh hưởng chính là thi sĩ Allen Ginsberg, Jack Kerouac, Gary Snyder.

 

 

  

Ba thi sĩ thuộc thế hệ Beat Zen của thập niên 1960s: Allen Ginsburg, Jack Kerouac và Gary Snyder

 

 

Mặc dù Jack Kerouac nhận xét hóm hỉnh là ‘ ba người không thể làm ra một thế hệ’ nhưng trong ṿng một hai thập niên nhóm đă gây ảnh hường rộng lớn, không những trên b́nh diện nghệ thuật, cung cách sống, lề lối tư duy mà c̣n lan rộng đến lĩnh vực chính trị, nhất là quan hệ đến phong trào chống chiến tranh Việt Nam và liên hệ đến mục tiêu của chương này, phổ biến ảnh hưởng của Phật giáo, nhất là Thiền Tông ở Mỹ. Bài thơ Howl của Ginsberg, hai tác phẩm On the Road và Dharma Bums của Kerouac và những bài thơ dịch Hàn San (Cold Mountain) của Garry Snyder đă là những dấu mốc của thế hệ Beat. Nhân vật khai dựng phong trào Beat là hai sinh viên ở đại học miền Đông nước Mỹ, Columbia University, nhưng về sau hưởng ứng phong trào “Go West’, Beat ‘dời đô’ về California với sự tham dự của một nhóm sinh viên văn nghệ sĩ ở đây trong đó có Garry Snyder. Kerouac giới thiệu cụm từ the Beat Generation vào năm 1948 có nghĩa là một thế hệ ‘mệt mơi’, ‘thua cuộc’ (beaten down’ hay bị đánh mất), và cuối cùng đồng ư với từ ngữ Beat. Từ ngữ sau này đồng nghĩa với người lữ hành không nhà (homeless bohemien), rồi thành thế hệ thanh niên nổi loạn hippies, nhưng khác với hành ảnh của James Dean, hippies nổi loại có nhiều lư do và khi chiến tranh Việt Nam leo thang đến cực điểm, hipies trở thành sinh viên phản chiến Vietniks. Về phương diện tôn giáo họ là những Dharma Bums, giúp cho Thiền bùng nổ hay bùng nở tại Mỹ. Nói như một tác giả trên Wikipedia, tác giả Dharma Bums giúp Phật giáo trở nên quen thuộc tại Mỹ. (17)  

 

Năm 1982 Ginsberg tóm tắt những ‘ảnh hưởng quan trọng’ của Beat Generation như sau :

· Giải phóng khỏi những trói buộc truyền thống: giải phóng tâm linh, t́nh dục hay là những trào giải phóng phụ nữ, giới tính, da mầu như phong trào dân quyền của Martin Luther King hay ngay cả phong trào da đen như Black Panther…

· Giải phóng kiểm soát tư tưởng (qua h́nh thức kiểm duyệt)

· Giải hoặc những huyền thoại về các loại cần sa ma tuư và các loại LSD…

· Phong trào âm nhạc da mầu (Jazz) và thanh niên (Rock and Roll) như nhóm Beatles và Bob Dylan sau này.

· Tạo một ư thức về môi sinh (Gaia- Fresh Planet)

· Chống đối ảnh hưởng của guồng máy khổng lồ quân sự-kỹ nghệ

· Thành h́nh một ư thức mới về tôn giáo tương ứng với văn minh hiện đại

· Khuynh hướng ‘vô tổ chức’ bột phát thay v́ khuồn khổ cứng nhắc trong văn chương và triết lư (ảnh hưởng của Thiền) Tôn trọng văn hóa bản địa.(18)

 

Chương này chỉ chú trọng mối liên hệ giữa Beat Movement và sự bùng nở của Thiền tại Mỹ và những hoạt động chống chiến tranh của thanh niên Hippies Mỹ, từ Dharma Bums tới sinh viên biểu t́nh chống chiến tranh, do guồng máy quân sự- kỹ nghệ ở Mỹ điều khiển. 

 

Sau thế chiến thứ Hai, Mỹ đă trở thành cường quốc số một, đóng vài tṛ lănh đạo các nước đồng minh Âu Châu cũ. Nhưng chiến tranh lạnh làm căng thẳng mối liên hệ giữa hai khối Tư bản và Cộng sản. Về kinh tế Mỹ chưa có thời nào phồn thịnh đến thế. Mức sống của một người dân b́nh thường c̣n hơn những ông hoàng bà chúa của thế kỷ trước. Chủ nghĩa tư bản biến h́nh thành chủ nghĩa tiêu thụ. Phần lớn thanh niên trong thập niên 60 từ chối bị giam hăm trong.một hệ thống làm việc, sản xuất, tiêu thụ, làm việc sản xuất, tiêu thụ’ (19) Chủ nghĩa kinh tế Keynes áp dụng hữu hiệu sau thế chiến dần dần bị thay thế bỡi chủ thuyết neo-cons; ư niệm công ích và công dân thay thế cho tư lợi và người tiêu thụ. Các nước Âu châu ảnh hưởng bởi truyền thống công bằng nên trên thực tế là một thứ chủ nghĩa xă hội trá h́nh, xem chánh phủ có nhiệm vụ phục vụ công ích cho dân chúng. Kinh tế, văn hóa và chính trị giữa Mỹ và đồng minh Âu Châu càng ngày càng xa cho đến gần đây cựu bộ trưởng quốc pḥng Mỹ Rumsfelt gọi các nước không chịu tham gia chiến tranh Iraq là ‘Âu châu cũ”. Thực ra các nước ‘Âu châu cũ’ đă từ chối tham gia vào chiến tranh Việt Nam do tổ hợp Quân Sự và Kỹ Nghệ Mỹ giật dây. Không có một người lính nào của Pháp, Anh hay Gia Nă Đại chịu đến Việt nam để bảo vệ tiền đồn thế giới tự do!

 

Chiến tranh lạnh cũng có cái giá của nó: tuân phục chánh sách của chánh phủ về chánh trị và khuôn mẫu xă hội và văn hóa. Dân chúng Mỹ đă hưởng tiện nghi trước giờ chưa từng có, nhà nước chỉ đ̣i hỏi ‘hy sinh’ nho nhỏ: tuân phục ‘ư’ của chánh phủ. Nếu không, chánh phủ có thể dùng một chánh sách truy lùng phù thủy như McCarthyist, hay một câu mà Bush nhắc đền trước khi khởi đầu chiến tranh Iraq: ai không theo ta là chống ta. Năm 1953 Tổng thống Eisenhower ra sắc lệnh 10450, ra lịnh chánh phủ phải cách chức những người nào ‘nhẹ nhàng’ khi đối phó với cộng sản, cũng như những người nào ghiền cần sa và ma túy, có khuynh hướng t́nh dục bất thường, những người bị bệnh tâm thần, ngay cả những hội viên hội khỏa thân (20)

 

Một điều quan trọng nữa là thế hệ thanh niên thuộc thời kỳ hay gọi là tiền- và thế hệ Boomers, sinh ra vừa trước và sau thế chiến hai, đă không c̣n tin tưởng vào tôn giáo định chế và nhất là không c̣n tin vào Chúa của Ky Tô và Do Thái giáo. Như Wes Nisker thú nhận, thế hệ của ông là thế hệ ‘rối loạn’, một thế hệ ‘không nhà’ về phương diện tâm linh (spiritual homelessness). (21) Đối với họ Chúa chỉ là một nhân vật bịa đặt như ông già Nô-en và xem thế hệ cha mẹ tin tưởng vào huyền thoại tôn giáo là chuyện buồn cười và lố bịch.

 

Thế hệ này cũng sống trong một thời đại có quá nhiều ‘cách mạng’ về khoa học, xă hội, t́nh dục, giới tính, dân quyền… Thuyết tương đối và sau này là phong trào ‘hậu hiện đại’ đă khiến cho những ư niệm như ‘có thực’, ‘đúng’ hay ‘tốt’ chỉ là những điều ước đoán và thanh niên chấp nhận thái độ sống ‘ǵ cũng được’ (Whatever!). Đối với họ thế giới và cuộc đời dường như bị kiểm soát bởi luật bất định! Những cái gọi là nguyên tắc đạo đức chỉ là cấu trúc xă hội, không có ǵ là tuyệt đối. Những khám phá về vũ trụ đă hạ bệ vai tṛ của con người xuống…vượn và những điều vừa được khám phá về khoa di truyền cho thấy con người chia xẻ hầu hết những genomes của các loài vi khuẩn. Những khám phá về kỹ thuật trong nửa thế kỷ sau của thế kỷ 20 như bom nguyên tử, thuốc ngừa thai, transistor, lasers vân vân khiến con người càng… xa nhà để đi lạc vào những ngôi làng thế giới (global village). Các thanh niên Mỹ và nói chung thanh niên Tây Phương trở thành tỵ nạn tâm linh. Phần lớn quay đầu t́m về đạo học huyền nhiệm Đông phương, nhất là Ấn giáo và Phật giáo Thiền tông. Wes Nisker đi t́m con đường tâm linh từ lúc 12 tuổi khi không c̣n tin vào sự hiện hữu của ông già Nô-en và…Chúa. Và bắt đầu con đường tâm linh bằng một câu hỏi giản dị: Tôi là ai? Đối với người Phật tử câu hỏi này khá quen thuộc: ‘Tâm của con đâu, đưa ra để ta an tâm cho!”

 

Trong khi phong trào hậu hiện đại Tây phương bắt đầu bằng những phản ứng như triết lư-phản triết lư, văn chương-phản văn chương, các thanh niên Mỹ cũng bắt đầu nổi loạn để thoát khỏi cái mà Nisker gọi là sự ‘cô đơn sâu thẵm’. Khi biết là Chúa không hiện diện, họ muốn đi t́m một điểm tựa tâm linh mà họ không thể gọi tên. Văn hóa của thế hệ thanh niên Mỹ có thể gọi là văn hóa-phản văn hóa. Các nhà tư tưởng thời Khai Sáng đă cướp quyền của Chúa (nếu chúa hiện hữu!) và dựa vào quyền lực của lư trí và chuyển giao lư trí cho khoa học. Các thế hệ tiếp đó phải đối diện với hố thẵm hư vô. Đâu là ư nghĩa của đời sống? Một quốc gia non trẻ như Mỹ với nhiều nhà suy nghĩ tự do nhờ lối suy tư ‘dân chủ’ ‘tự do’ và ư niệm ‘cá nhân’ của Alexis de Tocqueville trong Democracy in America. Quá nhiều chọn lựa nên dễ lạc đường! Các nhà kinh tế th́ quảng bá cho chũ nghĩa thực dụng: làm việc cần mẫn theo đạo đức Tin lành, sung túc là ân sủng của Chuá, càng tiêu thụ nhiều càng tốt, cái ǵ ở Mỹ cũng lớn hơn và tốt hơn, để phục vụ nhu cầu tiêu thụ, càng cần tăng mức sản xuất: từ tư bản (cổ điển) sang tiêu thụ (tân cổ điển). Tâm trạng mà các nhà tâm lư gọi là ‘tự kỷ’ (Narcissism) khiến ‘nhiều người trong chúng tôi đi t́m Trí Tuệ trong truyền thống Á Châu, thoát cái ngă tự kỹ đến một cái ngă liên hệ trong hệ thống duyên khởi chằng chịt’ (22) Và người ta chứng kiến cảnh tượng các thanh niên Mỹ thuộc thế hệ Boomers đổ xô trong cuộc hành tŕnh về phương Đông. Jack Kerouac thấy một viễn kiến về thế hệ tương lai của thanh niên Mỹ trong Dharma Bums : “Tôi có một vin kiến về một cuộc cách mạng trong tương lai. Hàng ngàn, và có thể hàng triệu thanh niên, với ba lô trên vai, đi lang thang khắp nơi, lên núi cầu nguyện, làm các trẻ em cười, làm người già vui thích, làm thiếu nữ hạnh phúc, làm các phụ nữ già c̣n hạnh phúc hơn. Tất cả hành giả này là những thiền sư mộ đạo điên cuồng” (Zen lunatics) (23)   

 

Tác giả bài nầy đă ghi lại hiện tượng Đông Du Kư này trong bài điểm sách Bắt Trẻ Đồng Xanh (bản dịch của Phùng Khánh): Một số thanh niên, trí thức, khao khát đi t́m ánh sáng Phương Đông. Tác phẩm On the Road của Jack Kerouac phản ảnh phong trào thanh niên lên đường thời đó: một ba lô rugsack trên vai, một ít tiền, đưa ngón tay cái chỉ lên trời xin quá giang đi khắp nước Mỹ, đi qua biên cương nước Mỹ, tới Ấn Độ, Tây Tạng, Sri Lanka, Nepal, Nhật và Đại Hàn để “tầm đạo và học đạo.”

 

Thế hệ Beat có lối sống hoàn toàn ngược lại với những kỳ vọng của một xă hội Mỹ sau thế chiến: phóng túng ngoài mọi khuôn khổ ‘đạo đức’, tóc dài váy ngắn là một h́nh thức phản kháng, t́m những cảm giác ‘siêu thực’ psychedelic qua cần sa và nhất là LSD, rày đây mai đó On the road. Thay v́ chấp nhận chủ nghĩa cá nhân narcissim và tư lợi, họ chia xẻ tài sản với nhau kể cả t́nh dục. Nisker gọi đùa đó là một thứ Socialist Zen! Trong Dharma Bums, Kerouac, Snyder và một số hippes khác vừa làm t́nh tập thể vừa bàn chuyện văn chương triết lư và ngồi thiền! Họ là những American Bohemians (Hobo) mặc áo hoa màu sặc sỡ, chơi nhạc Rock and Roll và twist loạn cuồng. Họ đă đặt nền móng cho ‘cách mạng’ về văn hóa và sự phục hưng tâm linh ở Mỹ trong nửa sau của thế kỷ 20  (24) Họ là thế hệ đă mất-lost generation- thế hệ bị thất bại-Beat Generation, những nhà tâm linh bị gạt ra ngoài lề, hay tự động đứng ngoài lề, của một xă hội chỉ chú trọng vật chất lạnh lùng. Họ là những nhà đạo học huyền nhiệm, ngây thơ đi t́m một viễn kiến tâm linh riêng. Họ là thế hệ Phật tử Mỹ đă đưa vào từ ngữ Phật giáo vào ngôn từ Mỹ như Karma, dharma, nirvana và mantra. Mỗi người theo triết lư Á Châu huyền nhiệm riêng. Trong số 4 nhà sáng lập Beat Generation, Allen Ginsberg bị cuốn hút bởi truyền thống Hindu sặc sỡ nhiều mầu sắc. Đến thập niên 70 vẫn c̣n những thanh niên thiếu nữ theo Ranakrisna nhảy múa, đánh trống chập chơa ngoài đường phố. Nhờ ba cuốn Thiền Luận và nhân cách của Suzuki, phần lớn các nghệ sĩ khác bị cuốn hút bỡi Thiền, nhất là Thiền Lâm Tế của Nhật.

 

Nhưng trong thập niên 60 và 70 các Hippies trở thành Flower Child, tham dự phong trào phản chiến, mặc áo hoa mầu sặc sỡ, đem hoa cài đầu và cài vào họng súng của các vệ binh quốc gia Mỹ. Trong các cuộc biểu t́nh chống chiến tranh Ginsberg đă tụng thần chú Om trước hàng ngàn sinh viên tham dự. Đây không phải là một ứng lại chiến tranh Việt nam, v́ trong bài thơ mở đầu cho phong trào Beat vào năm 1955. trong bài thơ Howl tại pḥng triễn lăm Six Gallery ở San Francisco Ginsberg, đă cực lực tố cáo thần chiến tranh qua tên Moloch: 

Moloch, đầu óc chỉ là máy móc

Moloch, máu chảy trong người là tiền

Moloch, 10 ngón tay là 10 đạo binh

Moloch, ngực chứa đầy chất nổ.

Bài thơ này được đọc trước sinh viên trong buổi ra mắt Beat vào năm 1954 ở San Frnscisco. Mười năm sau, Mỹ tăng gia chiến tranh ở Việt nam và Ginsberg trở thành phát ngôn viên của phong trào phản chiến. Những nhà đạo học thi sĩ như William Blake, Thoreau và Whitman, thần tượng của nhóm Beat, trước đó đă là những người chống lại tổ hợp Quân sự-Kỹ nghệ. Có rất nhiều thanh niên Mỹ quay về hướng Phật giáo không phải v́ triết lư trừu tượng về nát bàn, mà là chính v́ chiến tranh Việt Nam. Vào giữa thập niên 60 đến đầu thập niên 70, Việt Nam là trọng tâm của nhiều thanh niên, dù chiến đấu cho chánh phủ hay chống chiến tranh. Mỗi đêm trên truyền h́nh, công chúng thấy cảnh dội bom của không lực Mỹ xuống ruộng làng của một quốc gia phần lớn là nông dân ở bên kia của trái đất, với những cảnh tượng kinh hoàng và mỗi đêm họ nghe truyền h́nh, nghe thấy con số tổn thất của lính Mỹ càng nhiều thêm, mà chánh phủ không đưa ra biện chính rơ ràng. Thành phần ‘ôn ḥa’ th́ đâm ra bất b́nh với chánh phủ, và khi thấy cảnh tượng leo thang chiến tranh, sẽ gia nhập hàng ngũ của thành phần Hippies và cực đoan, hay ít nhất là phong trào chống chiến tranh. Theo lời kể của Wes Nisker, có nhiều bạn của anh thú nhận là họ tham gia phong trào chống chiến tranh chỉ v́ trước đó chứng kiến h́nh ảnh tự thiêu của bồ tát Quảng Đức (25)

 

Những người có ác cảm với Hippies cho là họ sống truỵ lạc, vô ‘luân lư’ hoặc là những thành phần chính trị ‘cực đoan’ phản chiến, tuy nhiên hiểu động cơ đàng sau lối sống nổi loạn này, ngựi trong cuộc như Nisker có thể khẳng định là hippies, những Hobo không nhà đă tạo ra một môi trường cho sự phục hưng tâm linh của Mỹ. Phong trào Hippies là một hiện tượng tâm linh, không phải chỉ là một phong trào văn hoá, chính trị hay xă hội. Cũng như những nhà cải cách xă hội trước đây, họ có thể họ là những người ngây thơ không tưởng nhưng không thể nào phủ nhận những nổ lực của họ đi t́m một viễn kiến mới cho khủng hoảng tâm linh lúc bấy giờ.

 

Nhưng tại sao Phật giáo, nhất là Zen, lại nổi bật giữa ngôi rừng triết lư Đông phương? Một lư do hiển nhiên là nhờ vai tṛ của Suzuki, khiến những cánh sen Zen nở rộ. Thứ hai, không như Ấn giáo có trăm ngàn thần linh, Phật giáo, nhất là Zen, không có một thần linh nào. Chỉ có tứ vô lượng tâm mà Tây phương dịch là Big Sky Mind. Trong hội chợ âm nhạc ở Monterey, California vào năm 1967, một tượng Phật cao 3 thước được dựng ở cổng ra vào. Mổi người tham dự được tặng một hoa orchid và chủ đề của hội là “Hoà b́nh, T́nh Yêu và Hoa”. Theo Nisker, cảnh sát không bắt giữ ai v́ được các thiếu nữ mỹ miều tặng hoa và hôn. Khi hội chợ bế mạc, hầu hết cảnh sát được cài hoa trên mũ. (26)

 

 

 

Trên b́nh diện triết lư/tôn giáo, thế hệ Beat Generation đă được tư tưởng khai sáng nhắc nhở, những huyền thoại/thần linh chỉ là những câu chuyện ‘văn chương’. Các nhà đạo học Mỹ trước đó như Whitman và Thoreau đă thấy ‘một hạt bụi’ trong thiên thu, nên đă thích ứng với túi khôn của Ánh Châu trong hoàn cảnh xă hội Mỹ. Những người sáng lập Thiền Beat đều tốt nghiệp đại học hay hậu đại học, thấy được ngơ cụt của Triết lư Tây phương và Thiền đă mở ra những khoảng trống thênh thang. Triết lư Thiền đơn giản, nghịch lư, khôi hài và bí nhiệm. Không có ǵ đề chứng tỏ, để đạt được. Vô chứng diệc vô đắc, dĩ vô sở đắc cố. Ngay cả những nhà nghiên cứu Phật giáo như Alan Watts cũng phê b́nh là Beat Zen chỉ là một ‘mốt’ thời trang nhất thời, trong khi đó có những người qua Nhật học chỉ muốn t́m một đạo sư để có những giấy chứng nhận treo tường, những người mà Watts gọi là Square Zen. Watts c̣n nhắc tới Zen, hàm ư là loại Zen trung thực. Vấn đề là ai có đủ tư cách để gọi người khác hay ḿnh là Thiền sư ‘trung thực’?

 

Một yếu tố khác quyến rũ thanh niên thời đó và Phật giáo không có giáo điều. Các nhà tư tưởng Tây phương thường có quan điểm rắn chắc cố định như tư bản, xă hội, Marxist, thần học Ky tô, Tin Lành hay chủ nghĩa quốc gia. Thủ lănh hippie Abbie Hoffman được hỏi kiến về chủ nghĩa, trả lời là tất cả những isms đều là những giáo điều cứng nhắc. Trong khi Phật giáo, nhất là Thiền, chủ trương bất nhị, không phải hai mà cũng không là một, mẫu thuẫn, nghịch lư, điên rồ. Triệu Châu khi nói con chó có Phật tính khi nói không. Núi có khi không là núi, sông có khi không là sông. Những người vào cửa Thiền theo lối ngang vào tắt, không biết Thiền dựa kinh điển nào. Thoạt nhin giống như thái độ ‘vô chánh phủ’ (anarchist) thích hợp với tâm cảnh nổi loạn của giới trẻ.          

 

Bốn mươi năm sau khi nh́n lại hứng khởi và ảnh hưởng của Beat Generation, ngựi phát pháo cho phong trào văn hóa- phản văn hóa, khi quán chiếu thâm sâu về lư tưởng từ bi Bồ tát đối với mọi chúng sinh, Ginberg nhận ra rằng, lư tưởng này tương phản với mọi tư tưởng chánh trị của phe tả cũng như phe hữu. Một thế giới càng ngày càng giống luật rừng xanh, ngựi nào mạnh nhất là những người sống sót như trong giả định của Darwin, ai mạnh hay bền sức sẽ sống sót trong quá tŕnh chọn lựa tự nhiên. Ginsberg nhận xét về xă hội giàu có như Mỹ, đại diện cho xă hội tiêu thụ khác, tài sản càng ngày càng dồn trong tay thiểu số, thiếu cái mà các thiền sư Beat gọi là ‘công lư kinh tế’. Ginsberg tự hỏi, làm thế nào có thể bảo toàn một thế giới văn minh khi mọi người khác ngoài các nước phát triển, đang sống vất va vất vưỡng, nếu không muốn nói là chết đói?! Con đường mà các thiền sư Beat chọn lựa trong thập niên 60 và 70 là con đường ‘giải phóng’. Ginsberg xác nhận là ‘Phật giáo với lượng trí tuệ vô biên có thể đóng góp cho những những vấn đề lưỡng nan về kinh tế và chính trị’. Ông kết luận dứt khoát: Phật giáo là VÀNG R̉NG (pure gold) (27)

 

Chân dung hippies phức tạp, có thể là một người sống phóng túng, muốn phá tung khuôn khổ chật hẹp về tôn giáo, đạo đức hay xă hội, trụy lạc với cần sa và psychedelic, phản chiến hay một người đi t́m lời giải đáp cho khủng hoảng tâm linh. Thế nhưng vào các thập niên này, biểu tượng dễ thấy nhất về tôn giáo của một người hippie là Đức Phật. (27)

 

Kiểm điểm lại những người tham dự Beat chính yếu ta mới hiểu tại sao. Jack Kerouac là tác giả của Dharma BumsScriptures of the Golden Eternity, với lư luận như thể là của Long Thọ. Nhiều người cho Kerouac là Nagarjuna Mỹ! Snyder theo học Zen 10 năm ở Nhật, về nước tiếp tục cặm cụi làm thơ và dịch thơ. Tập thơ Hàn San được giải Pulitzer. Phillip Kapleau với 2 tác phẩm về Thiền, Three Pillars of Zen Zen Dawn in the West, đă trở thành 2 tác phẩm cổ điển về Thiền. Sharon Salzberg và Joseph Goldstein hiện dạy Thiền Vipassana cho phật tử Mỹ; Daniel Goleman viết Destructive Emotions và hiện đang hợp tác với Đức Đạt Lai Lạt Ma trong công tŕnh nghiên cứu sự liên hệ giữa năo bộ và ư thức. Robert Thurman dịch kinh Duy Ma Cật và tác giả Inner Revolution, giáo sư về Phật giáo Tây Tạng tại đại học tại Amherst College và trong nhiều năm là thông ngôn riêng của Đức Đạt Lai Lạt Ma. Robert Aitken, tọa chủ thiền viện Diamond Shanga ở Hawaii, tác giả Taking the Path of ZenThe Mind Clover. Wes Nisker tác giả The Big Bang, the Buddha… được dùng làm nguồn chính nghiên cứu trong chương này. Jack Korfield, Joanna Macy…. chỉ kể một ít tên liên hệ đến nghiên cứu của tác giả. Ở Anh Shangharaksita thành lập Western Buddhist Order và hiện là một pḥng trào hoằng pháp quy mô nhất ở Tây phương. Stephen Batchelor tác giả Buddhism Without Beliefs phản ảnh quan điểm mới của Phật tử Tây phương, hiện vẫn c̣n được tranh luận.

 

Khi chim sắt bay trên trời

 

Vào thế kỷ thứ 9, một nhà ‘tiên tri’ Tây Tạng, Padmasambhava tuyên bố: Khi nào chim sắt bay trên trời, và ngựa chạy trên bánh xe, dân Tây tạng sẽ lưu lạc tứ tán như một đàn kiến trên thế giới. Và Dharma sẽ truyền bá trên đất của người da Đỏ. Thường sấm chỉ là vũ khí chánh trị như sấm của Vạn Hạnh hay Trạng Trinh và thường chỉ được bàn sau khi mọi sự đă xảy ra. Nhưng sự kiện lịch sử là dân Tây Tạng lưu lạc bốn phương trời và Phật giáo Tấy tạng càng ngày càng sáng ngời trên quê hương người da Đỏ, thường được biết bằng tên Hiệp Chủng Quốc

 

Lúc hoàng hôn ngày 17 tháng Ba năm 1959, Tendzin Gyatso, Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, giả dạng làm một nông dân, lén ra khỏi Cung điện mùa Hạ và thoát khỏi ṿng vây của vệ binh Trung Quốc tại thủ đô Lasha. Ngài được một toán kỵ mă Tây tạng đón trên bờ sông Kyichu và đưa ngài qua rặng Hy Mă Lạp Sơn chập chùng vào Ấn Độ. Khi mà Trung Quốc đóng cửa biên giới, có hàng trăm ngàn người Tây Tạng vượt biên qua Ấn.

 

Ấn là quê hương của Đức Phật và Phật giáo Tây Tạng liện hệ mật thiết với Phật giáo Ấn. Vào thế kỷ thứ 7 Phật tử Ấn đă xây dựng tu viện Tây tạng đầu tiên và cả 4 tông phái Tấy Tạng để có thể liên hệ  về các tổ sư Ấn. Tam tạng kinh điển ở Tây Tạng dịch trực tiếp từ tiếng Phạn nhờ thế mà một số kinh điển vẫn c̣n sống sót được sau khi quân Hồi giáo Thổ Nhĩ Kỳ tàn sát 10 ngàn tăng già và san bằng Đại học Nalanda ở bắc Ấn. Nơi dung chứa tàn tích Phật giáo, Lhasa hiện cũng bị tiêu hủy dưới bàn tay, mỉa mai thay, của con cháu các Phật tử đời Đường.

 

Nửa thế kỷ đă trôi qua. Kim Cương Thừa hiện nay c̣n phát triển ở Tây phương c̣n hơn các thừa khác. Với sự hỗ trợ của các trí thức (như Robert Thurman ở Mỹ và Matthieu Ricard ở Pháp), văn nghệ sĩ (quá nhiều để kể tên nhưng h́nh ảnh Richard Gere nổi bật nhất) đối với quần chúng Phật tử thế giới, đức Đạt Lai Lạt Ma đă nghiễm nhiên trở thành biểu tượng của Phật giáo. Sách vở về Phật giáo Tây tạng được xuất bản nhiều hơn bất cứ một thừa nào khác. Đó là một hiện tượng đáng suy ngẫm khi thấy Kim Cương thừa ở một quốc gia cô lập giữa rặng núi trùng điệp Hy Mă Lạp Sơn đă thích ứng với văn hóa và tôn giáo Ky Tô- Do Thái.  

 

 

Một thiền sư Việt Nam khiêm tốn

 

Đoạn trên chúng tôi có nhắc đến mối liên hệ kỳ thú trong vụ Phật Giáo, đó là việc Đại sứ Cabot Lodge có một người anh em họ là Phật tử, Sturgis Bigelow. Năm 1963 Bigelow là một chuyên viên đặc trách tôn giáo tại bộ ngoại giao và ông cũng là một Phật tử Beat. Khi đến Việt Nam nhậm chức, từ phi trường Lodge đi thẳng đến toà đại sứ và thăm một nhà sư tỵ nạn tại đó. Người đó không ai khác hơn là Trí Quang. Lodge có lẽ được thông tin từ người anh em họ nên sau này đă tỏ có cảm t́nh với các nhà lănh đạo Phật giáo Việt nam. H́nh ảnh tự thiêu của thích Quảng Đức giữa ngă tư Phan Đ́nh Phùng và Lê Văn Duyệt, hai tay chấp ấn được đài truyền h́nh đưa đến tận mỗi nhà người dân Mỹ. Dù chấp nhận và ủng hộ cuộc tranh đấu của Phật giáo, nhiều người dân Mỹ cũng không hoàn toàn hiểu động tác ‘bạo động’ này. Vào năm 1966 khi thầy Thiên Ân đến Mỹ dạy ở International Buddhist Meditation Centre ở Los Angeles, Thầy giải thích cho các thiền sinh đó là một việc làm khẩn cấp. Thấy kể trong chiến dịch nước lũ vào đêm 20 tháng 8 năm 1963, có 20 ngàn tăng ni và trí thức trên toàn quốc bị nhốt vào tù. Chính Thầy Thiên Ân cũng nhiều lần bị bịt mắt trong khi di chuyển từ nhà tu này sang nhà tù khác. Thầy Thiên Ân Thích Quảng Đức được Phật tử và dân chúng tôn thờ như bồ tát và chính nhờ những tăng ni tự thiêu sau đó mà Thấy mới được thả ra một ngày trước khi phái đoàn điều tra của Liên Hiệp Quốc đến Việt Nam. Sự ủng hộ của các phật tử Mỹ đối với phong trào Phật giáo và sau này cuộc vận động ḥa b́nh của Phật giáo Việt Nam rất đáng kể. Thiền viện San Francisco và thiền viện Rochester Zen Centre đă làm lễ cầu an cho những nạn nhân chiến tranh và quyên góp tiền bạc cho hoạt động cứu trợ. Tại New York thiền sư Boris Erwitt biểu t́nh trước trụ sở Liên Hiệp Quốc, được các cơ quan truyền thông đưa lên bản tin chính buổi chiều. Vào cuối thập niên 60 khi chiến tranh tăng gia khốc liệt, nhóm Beat như Gary Snyder, Richard Parker và dĩ nhiên Ginsberg và nhiều hội viên của San Francisco Meditation Centre đă tự c̣ng tay vào hàng rào Hải Quân và ngồi Thiền chống chiến tranh Việt Nam. Ở Hawaii Robert Aitken cũng tham gia vào phong trào phản chiến. Nhóm bất bạo động trong phong trào phản chiến trong hội liên hữu và ḥa giải Phật giáo hợp tác với Thầy Nhất Hạnh trong chiến dịch vận động hoà b́nh. (29) Nh́n lại, Phật giáo Việt nam mang ơn nhiều cá nhân và tập thể, trong đó có những người như Bác sĩ Erich Wulff và các hippie Mỹ!

 

Trong số những thiền sư để lại dấu ấn trong lịch sử phát triển Phật giáo ỡ Mỹ, Rick Fields nhắc tới Thầy Thiên Ân, một nhà sư và một học giả. Thầy Thiên Ân đến Mỹ năm 1966 như một giáo sư thỉnh giảng về Ngôn ngữ và Triết lư Đông Phương tại đại học UCLA. Theo dự tính Thầy sẽ về nước một năm sau đó. Khi sắp hết hạn kỳ một số học tṛ của Thầy mang các mẫu di trú và nói: ‘Ở Việt Nam có rất nhiều Thầy có khả năng dạy Phật pháp trong khi ở Mỹ có rất ít, Thầy về nước ai dạy chúng con?”

Thầy bắt đầu các lớp học tại một căn nhà thuê ở downtown Los Angeles, Hollywood. Thầy đă từng du học ở viện đại học uy tín nhất ở Nhật, Đại học Wasada, và là một thiền sư thuộc ḍng Lâm Tế như Suzuki. Thầy rất hiền lành và rất dễ gặp. Thầy sẵn sàng làm bất cứ một điều ǵ giúp đệ tử với một nụ cười bao dung, dù là khi Thầy ngồi thiền, đổ rác hay đang dạy học. (30)

 

Thầy cho phép tứ chúng đều được thọ giới. Có những người thọ giới như tăng ni, cạo tóc, sống một cuộc đời độc thân như Tỳ kheo hay Tỳ kheo ni. Thầy cũng thọ giới cho những nam và nữ cư sĩ có gia đ́nh và xem vai tṛ của cư sĩ cũng quan trọng ngang với các tu sĩ trong việc truyền bá Phật giáo ở Tây phương.                        

 

Rick Fields dẫn một nhận xét của đệ tử Thấy:

 

Mối đam mê và quan tâm của Thầy là Phật giáo và Phật tử Mỹ v́ Thầy thấy Mỹ như là nơi có thể chấn hưng và tích tụ chánh pháp và hy vọng trong tương lai sẽ mang Phật giáo từ Tây Phương trở lại Đông Phương , khi Á Châu sẵn sàng để tiếp nhận chánh pháp trở lại. Nhưng sau 1975 Thầy không do dự một chút nào khi khuyến khích đệ tử lập những chương tŕnh giúp đỡ thuyền nhân.  Điều này có nghĩa là nhân lực và tài lực trong việc giảng dạy của trung tâm bị phân tán. Nhưng Thầy là hiện thân của ḷng từ bi, cho nên Thầy làm bất cứ một điều ǵ mà Thầy xem là bổn phận của ḿnh. (31)

 

Thầy và các đệ tử tổ chức các trung tâm định cư, gây quỹ mua nhà tạm trú cho tỵ nạn, xây niệm Phật đường để tạo trung tâm sinh hoạt văn hóa cho người Việt tỵ nạn trong các ngày lệ truyền thống. Một thuyền nhân nói là ông không bao giờ nghĩ là ḿnh c̣n có thể giáo dục con cái theo truyền thông Phật giáo. Cách xa đất nước hàng vạn dặm, các thuyền nhân đă t́m thấy Chùa Phật Giáo Việt Nam như một quê nhà mới.

 

Vào tháng 9 năm 1980, Thầy Thiên Ân cảm thấy trong người không khoẻ, Bác sĩ khám phá Thầy bị bướu năo. Sau khi được phẫu thuật và tạm hồi phục, Thầy lại lao đầu vào công việc. Trong buổi chiều ngày 21 tháng 11 năm 1980 thấy gọi sư cô Karuna v́ Thầy thấy bệnh trạng trở nên nguy kịch. Thầy thị tịch vào buổi sáng ngày 23 tháng 11 năm 1980. Hàng ngàn Phật tử Việt nam ở Mỹ và Phật tử Mỹ đă mất vị Tổ Phật giáo Việt Nam đầu tiên ở Mỹ và Phật tử Mỹ mất một vị thầy có khả năng đáng kính mến. Có hàng trăm xe nối đuôi nhau tiễn Thầy từ giă cơi vô thường. Sư cô Karuna được cử làm trụ tŕ Trung Tâm Buddhist Meditation Centre và thầy Măn Giác được cử làm Hội Chủ Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam tại Hoa Kỳ.

 

Tác phẩm How the Swans Came to the Lake, Rick Fields cho một tựa đề nhỏ ‘A Narrative History of Buddhism in America’. Một chuyện kể khách quan có tính cách lịch sử, nhưng trong số những người đóng góp trong lịch sử truyền thừa Phật giáo Mỹ, chưa ai nhận được một lời ngợi khen nào ‘chủ quan’ và ‘cảm động’ như lời của sư cô Karuna:

 

Trong tương lai nếu chúng ta nh́n lại lịch sử truyền thừa Phật giáo tại Mỹ, chúng ta thấy Phật giáo Việt nam- một Phật giáo(nhập thế- có ảnh hưởng sâu đậm trong trong lịch sử phát triển Phật giáo tại Mỹ. Một trăm năm sau, tôi nghĩ rằng các sử gia sẽ nói ‘Hăy nh́n đây, một quốc gia nhỏ bé đă mang đếncho chúng ta một vị Thầy gây ảnh hưởng sâu đậm trên Phật giáo Mỹ theo một cách mà chúng ta không bao giờ nghĩ là có thể xảy ra được’. (32)

 

Chỉ tiếc là vẫn c̣n một số vẫn muốn trồng Phật giáo như một thứ cây kiểng, vẫn hoằng pháp cho Phật tử Việt Nam hay Mỹ một loại vàng giả, thay v́ cung cấp những bầu trời cao rộng- Big Sky Mind- như Suzuki và Thầy Thiên Ân đă từng làm.*           

 


 

Chú thích               

          

(1)   Rick Fields. How the Swans Come to the Lake. Shambala Publications, 1981, Colorado, USW, tr .90

(2)   Sđd, tr 97.

(3)   Sđd, tr 106.

(4)   Sđd, tr 107.

(5)   Rahula, Walpola. Zen & The Taming of the Bull. Towards the Definition of Buddhist Thought. Gorgon Fraser, London, 1978, tr 124

(6)   Rick Fields, sđd, tr 126

(7)   Sđd, tr127.

(8)   Sđd, như trên…

(9)   Jean-Francois Revel & Matthieu Ricard. The Monk and the Philosopher. (translated from the French by John Canti), Thorsons (HaperCollins Publishers), London, 1998, tr148.

(10) Edward Conze. Thirty Years of Buddhist Studies. Munshiram Manoharlal Publishers, New Delhi, 2000. tr 3. 

(11) Phillip Kapleau. Zen: Dawn in the West. Rider, London, 1980 tr 264.

(12) Sđd, tr 265

(13) Tricycal, Winter 1991, tr 7.

(14) Rich Field, Sđd, tr 255.

(15) Nhat Hanh & Daniel Berrigan. The Raft is not the Shore. Orbit Books, New York, 2001 (reprint)

(16) Conze, sách đă dẫn, tr 28.

(17) Wikipedia. đề mục Beat Generation, không có số trang.

(18) Wikipedia, bài đă dẫn.

(19) Jack Kerouac. Dharma Bums. Penguin Classics Deluxe Edition. Trong phần giới thiệu của Ann    Douglas, tr Xiii

(20) Tricycle Fall 1995, Carole Tonkinson, Buddhism & The Beat Generation, tr 59.

(21) Wes Nisker. The Big Bang, the Buddha and the Baby Boom. HarperSanFrancisco, New York, 2003. tr IX.

(22) Sđd, tr 22.

(23) Tricycle, Fall 1995, Rick Fields trích lại từ Dharma Bums, tr 82.

(24) Wes Nisker, sách đă dẫn.

(25) Sđd, tr 40-41

(26) Sđd, tr 48

(27) Tricycle, Số Mùa Thu 1995, tr 70-71

(28) Nisker, sđd, tr 44.

(29) Rick Fields, sđd, tr 256.

(30) Sđd, tr 353.

(31) Sđd, tr 355

(32) Sđd , tr 357

 

* Để chia xẻ vinh dự mà Phật tử Mỹ đă ca ngợi Thầy Thiên Ân, xin độc giả cho phép tôi được tự khai: tôi thọ tam quy ngũ giới với Thầy Thiên Ân vào Tết năm 1964 tại chùa Linh Sơn Đà Lạt. Thầy chở tôi và một vài thầy nữa trên chiếc xe Peugeot cũ kỹ lên Đà Lat ăn Tết và cho tôi làm lễ quy y vào sáng ngày Mồng Một Tết năm Giáp Th́n, với sự chứng kiến của anh Huỳnh Bá Huệ Dương, lúc đó là đoàn trưởng đoàn sinh viên Phật tử Sài G̣n. Thầy ban cho tôi pháp danh là Quảng Trí.