KỲ 5

 

ĐI T̀M DẤU TÍCH PHỦ DƯƠNG XUÂN

* * * 

 

            Đến đây chúng ta có thể biết được Phủ Dương Xuân nằm trên g̣ Dương Xuân, phía Bắc đàn Nam Giao, cùng hướng với Cung điện Đan Dương và chùa Thiền Lâm, được xây dựng trên cái g̣ hơi xa sông một chút, có nhiều kiến trúc, có một cánh nh́n ra phía sông, xây dựng trên một địa thế chỗ cao chỗ thấp; trong khu vực phủ có một cái ao mà bờ ao bên ngoài phủ dân chúng có thể đến kêu kiện với chúa được.

Những thông tin đó trải qua trên dưới hai thế kỷ rồi. Đă có biết bao vật đổi sao dời. Biết thế nhưng tôi vẫn cố đi t́m trong thực tế. Với tấm bản đồ tỷ lệ 1/2.000 do Bộ Xây Dựng lập năm 1996  tôi đi  từ đàn Nam Giao đi về hướng bắc bằng đường Điện Biên Phủ (Nam Giao Tân Lộ trong sơ đồ ấp B́nh An) để t́m địa điểm phủ Dương Xuân.

Bản đồ tỷ lệ 1/2.000 do Bộ Xây Dựng lập năm 1996
(Trích khu vực chung quanh chùa Thiền Lâm)

 

Con đường bằng phẳng được một đọan rồi tụt dần xuống một cái dốc lài lài. Xuống hết dốc, con đường lại trở nên bằng phẳng, hai bên là suối sâu hay ruộng lúa (sau năm 1992, dân địa phương đă xây nhà nối tiếp nhau kín cả hai bên đường). Đọan đường phẳng này dài khoảng 200 mét do thực dân Pháp đắp qua ruộng qua khe để làm đường “Nam Giao Tân Lộ" (1878-1898) tức Điện Biên Phủ ngày nay. Đọan đường đắp này như một con đê chắn ngang cái thung lũng hẹp nằm theo chiều đông tây. Ở đầu phía bắc đoạn đường đắp có một cái cống, tháo nước ruộng khe chảy từ đông sang tây.  

1. Suối Tiên.

          Khi con nước băng qua khỏi cống liền nhập với ḍng suối chảy men theo đường ở phía tây rồi chảy thẳng góc với đường Điện Biên Phủ ra cánh đồng Bầu Vá của làng Dương Xuân hạ. Con suối này mùa mưa lũ nước chảy rất mạnh. Những người lớn tuổi cho biết lúc nhân dân chưa được đến khai phá vùng hai bên bờ cây cối rậm rạp, ḍng suối chảy mạnh ngay cả những tháng nắng hạn. Con suối được gọi bằng một cái tên rất đẹp: “Suối Tiên”. Không phải v́ nó đẹp mà được đặt tên Tiên, sự thực v́ ở khúc cuối, ḍng suối chảy dưới bóng chùa Kim Tiên. Con suối này cắt ngang “Dương Xuân Hạ đại lộ” (một đọan đường Thiên lư từ bến đ̣ Trường Súng lên đàn Nam Giao - song song với Nam Giao Tân Lộ - Điện Biên Phủ, L. Cadière gọi là Paralèlle Ouest). Chiếc cầu nối hai bờ suối trên “Dương Xuân Hạ đại lộ" mang tên con suối “Cầu Tiên”. Tên chữ trong Đại Nam nhất thống chí gọi là “Cầu ván Dương Xuân Hạ" dài 51 thước 5 tấc, ngang 6 thước 4 tấc [1], do một đầu (phía bắc) thuộc địa phận xă Phú Xuân, một đầu (phía nam) thuộc Dương Xuân Hạ [2]

2. Hồ bán nguyệt

          Măi đi theo ḍng suối tôi bỏ qua những cảnh vật bắt đầu từ chỗ hai con nước gặp nhau ở phía tây đường Điện Biên Phủ. Cảnh vật làm cho tôi chú ư nhất là khoảnh ruộng dáng dấp h́nh bán nguyệt đầy rau răm. Đường kính của h́nh bán nguyệt nằm dọc theo suối. Dân địa phương cho biết khoảnh ruộng rau răm ngày xưa là một cái hồ bán nguyệt trồng sen (sau năm 1992 đă bị lấp một đoạn phía đông để làm nhà) (xem A.033, A.034). Ở phần cuối hồ, hồi đầu thế kỷ Phó bảng Nguyễn Đ́nh Hiến (thầy địa của vua Khải Đinh) bắc một nhịp cầu nối liền hai bên bờ Suối Tiên (Xem A.035) để làm một vườn cảnh.  Ở bên bờ nam Suối Tiên là một g̣ đất cao -nơi hồi đầu thế kỷ XX bà thứ phi của vua Thành Thái (sau xuất gia là Ni sư Diệu Hương) đă  xây dựng chùa Diệu Đức.

      Ở bên kia suối, cách phía tây đường Điện Biên Phủ vài chục mét có một g̣ đất cao chạy từ đông sang tây, đó là nơi tọa lạc hai ngôi chùa Kiều Đàm và Sư Nữ Diệu Đức ngày nay. [3]  

Phía bắc hồ bán nguyệt là lưng một cái g̣ bị khoét lơm vào và chếch về phía tây một chút. Chỗ lơm vào ấy đă dựng lên hàng chục ngôi nhà dân. Trong số nhà cửa đó có hai ngôi của chị em bà Nguyễn Thị Liên và ông Nguyễn Hữu Oánh. Hai chị em bà này xuất thân trong một họ tộc gốc làng Phú Xuân (trong Thành Nội) và đă được vua Gia Long cho lên khai canh vùng đất này. V́ thế, mà ḍng họ Nguyễn này cha truyền con nối làm trưởng ấp này. Nhà bà Nguyễn Thị Liên mang số 62/13/12 Điện Biên Phủ) (nay là 10/17 kiệt 120 Điện Biên Phủ), nhà ông Nguyễn Hữu Oánh lùi ra phía tây - bắc một chút, mang số 62/13/12A Điện Biên Phủ (nay là 9/17 kiệt 120 đường Điện Biên Phủ) (Xem A.038 và A.039).

  3. Gạch đá lạ dưới ḷng đất nhà vườn ông Nguyễn Hữu Oánh.

            Khi đào đất làm vườn hay dựng nhà, từ đầu thế kỷ XX, cụ nội và thân sinh ông Oánh đă bắt gặp ở dưới đất hàng ngàn viên gạch vồ, hàng trăm viên đá lát khổ 30 x 30 cm, dày 4 cm. Những gạch đá này, cụ thân sinh ông Oánh đă dùng để xây tường và lát sàn một ngôi nhà to. Đó là ngôi nhà ông Oánh đă ra đời. Nhưng trong gia đ́nh nhận thấy ở trong ngôi nhà đó không được may mắn, đă có nhiều người "chết bất đắc kỳ tử", nên sau Ngày thống nhất đất nước (30-4-1975), ông Oánh đă phá bỏ nhà cũ, gánh toàn bộ đá lát và gạch vồ tặng cho chùa Vạn Phước ở trên đỉnh g̣ (xế phía tây bắc một chút so với nhà ông Oánh). Chùa Vạn Phước sử dùng số đá lát đó lát con đường vào nhà trai phía bên phải chùa (Xem A.040A), không hiểu sao vừa rồi nhà chùa bóc hết số đá lát đó đem ra lát một khoảnh vườn nối hành lang dài mới xây dựng với hồ nước sau vườn (Xem A.040B). (một số viên đá lát lại vừa bị lấy đi, chưa rơ đi đâu !)

Trước đây dân địa phương c̣n thu nhặt được trong vùng ấp B́nh An một viên đá lạ khác, họ đưa vào để ở  hiên chùa Vạn Phước (Xem A.041), nay đă thất lạc.  

Hiện nay nhà ông Oánh c̣n giữ một viên đá đào được trong ḷng đất vườn nhà, trước kia dùng làm lối đi trước sân nhà, nay di chuyển ra lát ảng nước sau chùa (Xem A.042A& A.042B). 

A.042.- Một viên đá đào được trong nhà ông Nguyễn Hữu Óanh dùng làm lối đi trước nhà (1988)
hiện nay chuyển ra lát ảng nước sau nhà.

Ng̣ai ra trong khu vực chung quanh nhà bà Nguyễn Thị Liên và ông Nguyễn Hữu Oánh có những hiện vật cổ xưa nay c̣n chờ  lời giải.

 

4 Móng thành cũ

          Trên con đường nằm giữa "giếng lọan" và nhà bà Nguyễn Thị Liên nổi lên một mố thành vôi dày, hàng năm nước chảy, mố tường lại nhô lên và bị dân địa phương dùng cuốc cúp vạt bằng để người đi lên xuống khỏi vấp ngă.(Xem A.043A & A.044). (Hiện nay móng thành nầy c̣n một đoạn nằm lấp trong cỏ cây bên đường).

A.043&A.044.- Mặt đường vôi vữa cổ trên con đường trước mặt nhà bà Liên
chứng tỏ ngày xưa đây là chân một công tŕnh kiến trúc hoặc tường thành.
Ảnh Thanh Tùng 6-12-1988

Sau lưng nhà anh Nguyễn Hữu Oánh và sau lưng nhà anh Nguyễn Hữu Oanh (anh chú bác của anh Oánh) ở phía sát với hàng rào chùa Thiền Lâm cũng c̣n nhiều tảng bê-tông vôi, khi làm vườn gia đ́nh ông Oanh đă nhặt chất lại chung quanh hàng rào (Hiện nay chỉ c̣n giữ được ảnh chụp từ năm 1988). (Xem A.045)

 

    5. Đá táng cột lót đường

            Trên con đường nằm giữa nhà anh Oánh và Cồn Bông Sứ chạy từ cuối hồ bán nguyệt lên đỉnh g̣ B́nh An có nhiều viên đá lót đường thu nhặt từ những công tŕnh kiến trúc cũ đă bị chôn vùi xuống đất từ xưa. Đặc biệt ở ngă ba rẽ vô chùa Vạn Phước có hai phiến đá táng cột cỡ 45 x 45 cm, một viên đá Quảng màu trắng (A.046), viên kia đá gra-nít màu xanh (A.047), ṿng tṛn khắc lơm vào giữa mặt đá để kê chân cột có đường kính 27 cm (viên đá trắng), 22 cm (viên đá xám). Hai viên đá này được chôn sâu xuống cất lát mặt đường. (Ngày nay những viên đá nầy đă bị lấy đi hoặc bị phủ lên một lớp xi-măng trong chương tŕnh kiên cố hoá đường sá  của TP Huế , tôi chưa t́m được). Tại ngă ba nầy có đường rẽ phải vào nhà một người dân cũng có một viên đá táng cột lớn chôn giữa đường đi (Xem A.048), nay bị một lớp bê-tông kiến cố hoá đường xóm che khuất.

            Người dân địa phương cho biết ở vùng này trước kia người ta đă đào được hàng trăm viên đá táng cột như thế và trải qua hàng chục năm, họ bán dần hồi cho những người thợ làm bia. Những viên c̣n lại, thợ làm bia chê xấu không mua mới đem lát đường.

 

    6. Những đống giải hạ

            Theo con đường ấy chừng vài chục mét th́ gặp một ngă ba. Ngă thứ nhất bọc sau lưng chùa Vạn Phước để đi ra phía tây bắc, con đường đó sẽ nhập với đường  "Dương Xuân Hạ đại lộ" ngày xưa, trước khi con đường dẫn xuống bến đ̣ Trường Súng, nó đi ngang chùa Viên Giác (bên trái) và xuống một chút nữa là miếu Lịch Đợi (bên phải). Nếu lưu ư một chút sẽ phát hiện nhiều đống giải hạ (gạch, ngói, vôi vữa cũ) được vun thành bờ rào phía sau chùa Vạn Phước và phía trước chùa Tịnh Độ (hai ngôi chùa này mới có hồi cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX).

          Những đống giải hạ này chứng tỏ nơi đây đă từng có những kiến trúc cổ đă bị triệt hạ.

 

7. Bia mộ tổ đời thứ hai chùa Thiền Lâm

Nếu men theo nhánh đường phía Đông bắc sẽ dẫn ra đường Điện Biên Phủ ở đọan ngang nách chùa Từ Đàm (chùa Ấn Tôn cũ). Mới đi được mươi  bước, ta gặp một cái tháp cụt của một vị sư chùa Thiền Lâm. Ngôi tháp này trước kia ở sau chùa Thiền Lâm, khi làm Nam Giao Tân Lộ (do kỷ sư Kiều lộ Sali thực hiện trong khoảng năm 1878-1898) ngôi chùa bị dời qua phía tây đường Nam Giao th́ ngôi tháp này cũng bị dời vào chỗ hiện tại.  Khi dời vào có mang theo tấm bia cũ ghi "Sắc tứ Thanh Tŕ Quả Hoàng Quốc sư" (vị tổ thứ hai chùa Thiền Lâm) - quốc sư dưới thời chúa Nguyễn Phước Châu. Đến nửa thế kỷ XX, có ông Nguyễn Thắng Đống - một thợ vàng giàu có ở Huế, bỏ tiền ra xây ngôi tháp cụt (bằng xi - măng) để cầu tự (xem A.049A & A.049B). Hoà thượng Tŕ Quả Hoàng Quốc sư" là quốc sư dưới thời chúa Nguyễn Phước Châu. Có lẽ v́ thế mà bia tháp của Hoà thượng không bị mài đục, sửa chữa viết lại như các bia tháp của các vị tổ khác.

 

 

Đối xứng với cái tháp cụt qua con đường ṃn là phần mộ của học giả Phạm Quỳnh. Đi quá cái mộ đó chừng mươi mét nếu lưu ư sẽ thấy chân móng của một bức thành dày và dài chạy từ tây sang đông). Một người dân ở gần bức thành đă “khai thác “ bức thành này để xây bờ chắn đất làm vườn, làm nền nhà. (Hiện nay vẫn c̣n nhiều dấu tích). (Xem A.050)

         

  8. Lăng xây bằng đá tận dụng trong khu vực.

            Chúng ta trở lại chỗ có hai viên đá táng trên và rẽ phía tay trái vào cổng chùa Vạn Phước. Hăy giành nói về những viên đá lạ c̣n giữ trong chùa Vạn Phước sau, bây giờ hăy đến cồn Bông Sứ ngay trước chùa Vạn Phước. Sở dĩ cái cồn nầy có tên Bông Sứ v́ trước đây trên cồn có nhiều gốc Bông Sứ cổ thụ. (Trước năm 1992 tôi c̣n thấy một gốc Bông sứ cổ. Đến nay (2006), theo ông Nguyễn Hữu Oánh: Gốc bông sứ cổ được người Trung Quốc mua với giá cao nên toàn bộ bông sứ trên cồn đă bị trục đem “xuất khẩu” hết). Theo truyền thống  ở Huế, bông sứ chỉ được trồng ở các cung điện, lăng mộ hoặc nơi thờ tự lớn. Cái cồn nầy có nhiều gốc Bông sứ cổ chứng tỏ ở khu vực nầy từng có các cung điện hoặc là lăng mộ hay một nơi thờ cúng quan trọng nào đó ?

Trước năm 1990, đến Cồn Bông Sứ ta thấy môt ngôi lăng với một tấm bia lớn dựng trên lưng một con rùa bằng đá trắng. Tấm bia đá gra-nít đă bị “mài” nhẵn mất hết chữ. (Sau năm 1990, tấm bia được Nhà Bảo tàng Thành phố Huế chở về Nhà Bảo tàng Thành phố cất giữ một thời gian rồi chở lên trả lại cho chùa Thiền Lâm. Hiện tấm bia lớn+ rùa đá c̣n dựng ở  sân sau chùa Thiền Lâm như đă giới thiệu ở bài trước ). (Xem lại A.016).

            Ở phía tây nam tấm bia+ rùa đá chừng ba bốn chục mét có một ngôi lăng hướng về phương nam, rộng 3m, dài 4m, tấm bia lăng (1,1m x 1,1m) ghép bằng ba phiến đá mỏng. Phía trước lăng có hai cái trụ đá h́nh chóp thấp, một cái bàn đá nhỏ giống như một cái ghế đá vuông chôn sâu dưới đất (Xem A.051).

Phía sau lăng có hai khối đá khác, một khối 55 x 35cm, chiều cao có hai cấp, cấp thấp khoảng 30cm, cấp cao khoảng 34 cm (Xem A.052); một khối đá táng cột 45 x 45cm, dày 25cm. Viên đá táng cột này rất đặc biệt, phần khoét giữa mặt đá để kê cột có môt h́nh tṛn bị cắt một khúc và đục rộng ra. Chỗ khoét sâu ấy chứng tỏ mặt cắt ngang cây cột kê vào viên đá ấy có một h́nh tṛn và một h́nh tam giác ghép vào nhau. Ở hai đầu góc nhọn của tam giác có hai đường hoa văn cuốn lên. (Xem A.053).

            Cỡ viên đá táng 45 x 45cm, lỗ kê chân cột lớn và có h́nh khối đặc biệt, chứng tỏ nó có xuất xứ từ một cung điện lớn hiếm có. Người địa phương cho biết ngôi lăng này của bà thân mẫu thượng thư bộ Binh - Tiến sĩ Phạm Liệu. Nhờ quyền thế Thượng thư bộ Binh, ông Tiến sĩ Phạm Liệu mới dám góp nhặt “phế liệu đá” tận dụng trong khu vực nầy để xây dựng lăng cho thân mẫu ḿnh. V́ tận dụng nên có nhiều chỗ không đúng kích cỡ cho nên phải trát thêm vôi vữa, ngược lại một số viên đá quy tập về nhưng không sử dụng hết nên c̣n để lăn lóc phía sau. Hiện nay (2006) ngôi lăng trên đă được hậu duệ của người quá cố xây tường thành vây bọc chung quanh, viên đá có h́nh khối đặc biệt được ghép với nhau làm thành một cái bàn thờ thổ thần đặt ngay phía sau ngôi lăng trên). (Xem A.055).

Dân địa phương và các nhà sư trong chùa vạn Phước cho biết những viên đá c̣n lại nêu trên chỉ là một phần rất nhỏ, phần lớn dân đă đưa đi bán trong nhiều năm. Như vậy những viên đá đó của cung điện nào ? V́ sao nó lại tập trung vào khu vực nầy ?

Trước lăng, Tiến sĩ Phạm Liệu có khắc hai câu đối chữ Nôm:

          Ngay chùa Từ Hiếu soi ḷng Phật;

          Lên chốn B́nh An mến cảnh Tiên.

          Hai câu đối nói lên sự thanh tịnh, khoáng đăng, đẹp đẽ của cồn Bông Sứ ấp B́nh An. Khảo sát khắp khu vực g̣ Dương Xuân không có một nơi nào có thể sánh với khu vực Cồn Bông Sứ.

 

9. Lăng ḥa thượng Tĩnh Công.

             Từ lăng bà thân mẫu thượng thư Phạm Liệu hướng về hướng tây, mặt đất cồn Bông Sứ thấp dần, ở chỗ cồn ngoặt ra hướng bắc có mộ tháp của một vị ḥa thượng chùa Bảo Quốc táng từ thời Gia Long. Trong bài nghiên cứu Le Quartier der Arènes của L. Cadière đă đề cập đến chương trước, L.Cadière đă viết về ngôi mộ tháp này (tr.127) và có vẽ lại cái bia (Planche LXV) với ḍng chữ Hán được phiên âm như sau:

            “ Sắc tứ Tĩnh Công lăo thiền sư chi tháp

            5.10. Nền cũ và giếng cũ chùa Tuệ Lâm

            Từ ngôi mộ tháp đi ngược ra phía bắc ở chỗ gần đỉnh cồn Bông Sứ thấy nền cũ của chùa Tuệ Lâm (đă đề cập đến ở chương Bốn). L.Cadière trong bài dẫn trên đă tỏ ra thú vị với vái địa điểm chùa Tuệ Lâm. Ông viết:

"Đi thăm chùa Tuệ Lâm rất thú vị” (Ce temple Tuệ Lâm est intéressant à visiter).

Đặc biệt ở bên cạnh chùa Tuệ Lâm c̣n dấu tích một cái giếng cổ, lúc L.Cadière đến thăm th́ thấy c̣n hai cái cột xây dựng để đỡ cái tời kéo nước ngày xưa. Ngày nay không c̣n những thứ ấy nữa, nhưng giếng c̣n một độ sâu khá sâu. Ném một viên đá xuống nước, tiếng động vọng lên âm và thanh. Người địa phương cho biết giếng được đục xuyên qua núi đá và được gọi  "giếng lọan" (Xem A.056).

Nhà Nguyễn xem thời kỳ chiến tranh với Phong trào Tây Sơn là « loạn » như trường hợp nhà Nguyễn viết về chuyện Phủ Dương xuất mất tích « Tự kinh binh loạn kim thất kỳ xứ » đă đề cập trong các chương trước. Trong khu vực khảo sát ta đă gặp một « giếng loạn » bên hồ bán nguyệt trước nhà bà Nguyễn Thị Liên và nhà ông Nguyễn Hữu Oánh. Ở đây lại gặp một « giếng loạn » thứ hai. Phải chăng những giếng nước cổ nầy liên hệ đến nơi trú pḥng của quan quân nhà Tây Sơn đă bị quân của Nguyễn Ánh đánh bại ?

            11. Giếng và Ruộng Trường Bia.

            Lại thêm một điều khó hiểu nữa: L.Cadière rất thích thú vị trí chùa Tuệ Lâm và giếng xưa như thế mà ông cũng không đánh dấu vào bản đồ nêu trên. Trong khi đó th́ ông lại đánh dấu số 5 cho cái giếng ở cuối mảnh ruộng (dài khoảng 100m và rộng khỏang 30m) nằm kẹp giữa hai mái g̣ gọi là Ruộng Trường BiaGiếng Trường Bia. Theo L. Cadière, Ruộng Trường Bia chính là “Champ de tir des canons” (Pháo trường). Dân địa phương cho biết Ruộng Trường Bia là nơi tập bắn súng thần công của nhà nước. Thời Pháp chiếm Huế dùng nơi đó làm nơi tập bắn bia. V́ lư do đặt súng thần công ở đó, cho nên trên g̣ đối diện với chùa Tuệ Lâm, nhà Nguyễn đă xây cái miếu Hỏa Thần, sau này mảnh ruộng ấy không dùng làm Pháo trường nữa, nhà Nguyễn lại chuyển miếu Hỏa thần cho dân phường Đệ Cửu làm đ́nh làng. L. Cadière đă đánh dấu miếu Hỏa Thần bằng con số 4 trên bản đồ nêu trên.

   12. “Mả Loạn”

            Con đường từ tháp ngài Tĩnh Công đi ngang qua "giếng cổ" (« giếng lọan ») chùa Tuệ Lâm sẽ dẫn nhập vào con đường bao quanh phía Tây Bắc chùa Vạn Phước vừa viết ở đoạn 6 trên. Ở phía trái con đường nầy có nhiều ngôi mộ tập thể, mỗi ngôi vun cao và dài như những vồng khoai lớn. Một số mộ hoang này đă có ở đó từ xưa, một số mới dời vào khi người Pháp làm đường Nam Giao Tân Lộ (Điện Biên Phủ ngày nay). Số mộ này có tên gọi là "Mả Loạn". Chùa Vạn Phước dựng bia cho một số mộ này (một số vẫn chưa có bia) và gọi là Vạn Phước cô mộ. Chùa thường cúng giỗ vào ngày rằm tháng 7 hằng năm. Nếu hiểu chữ loạn ở theo nghĩa loạn của « giếng loạn » trên th́ những người được chôn dước các ngôi « mả loạn » vô danh đó là người của Phong trào Tây Sơn.

  13. Cảnh Tiên

            Khu vực khảo sát bên bờ bắc suối Tiên hiện nay đă bị lăng mộ bá tánh chôn kín, trong số đó có nhiều ngôi mộ của gia đ́nh người họ Nguyễn khai canh vùng này. Tuy vậy, đứng ở cồn Bông Sứ ngay ngôi lăng đá trắng của thân mẫu thượng thư Phạm Liệu nh́n về phía tây nam, phía đông nam vẫn c̣n thấy rất đẹp. Ở mút tầm mắt là núi Kim Phụng, ở vùng giữa xanh ngát một màu là vùng chùa Từ Hiếu. Bởi thế Tiến sĩ Phạm Liệu mới ca ngợi cảnh trí này trong đôi câu đối nêu ở đọan 8 trên. Trong sách Đại Nam Nhất Thống Chí sọan thời Tự Đức, khi viết về chùa Tuệ Lâm, cũng từng viết:

Chùa Tuệ Lâm ở trên g̣ B́nh An, có khe bao quanh, phong cảnh cũng đẹp...” [4]

Khe này là Suối Tiên như ta c̣n thấy ngày nay. Theo lời thuật của ông Nguyễn Hữu Oánh, một số dân địa phương và sư bà Thích nữ Diệu Không (chùa Sư Nữ) ở mô đất nằm trên bờ bắc Suối Tiên) cho biết: khu vực chung quanh hồ bán nguyệt và hai bên bờ suối Tiên cho đến đầu thế kỷ XX rất hoang vu. Sau đó (vào cuối đời Thành Thái), các Phủ Pḥng được chia đất B́nh An để làm nghĩa địa riêng. “Ông Hầu Bọc” (?) nhận ở đỉnh g̣ (chỗ táng hài cốt học giả Phạm Quỳnh hiện nay), ông Phạm Liệu nhận ở đỉnh cồn Bông Sứ (nơi táng hài cốt thân mẫu ông và có ngôi lăng đá trắng tận dụng nêu ở đọan 5.8), ông Thượng Nguyễn Đ́nh Ḥe nhận chỗ am Phổ Phúc (sau đó lập chùa Vạn Phước)... Lúc ấy ông Nguyễn Hữu Thoàn (nội tổ của anh Oánh) từ Cồn Bàng (đồi nằm trên bờ nam Suối Tiên) mới lần về bờ bắc suối Tiên canh tác. Ông Nguyễn Đ́nh Hiến người Quảng Nam, đậu Phó bảng khoa Tân Sửu (1901), thầy địa lư của vua Khải Định đến xây dựng đ́nh, tạ, bắc cầu, trồng cây cảnh, biến hai bờ suối Tiên (chỗ gần hồ bán nguyệt) thành một nơi giải trí, bàn chuyện thơ văn, tướng số Sau đó không lâu, chính ông thầy địa của vua Khải Định tính toán xem xét kỹ vùng này và có nhận định:

"Đây là nơi hội đủ các thần kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, rất thiêng liêng với cái thế rồng chầu về cửa khuyết[5]

Cái địa cuộc ấy người bá tánh khó ở, ông Hiến tin như thế nên ông đă nhượng lại khu vực ở bờ nam suối Tiên cho bà Ân Phi (của vua Khải Định) để xây dựng chùa. Đó là nơi tọa lạc của hai ngôi chùa Kiều Đàm và Sư Nữ Diệu Đức đă đề cập trên. Phía bắc Suối Tiên (chỗ hồ bán nguyệt) nhân dân làm nhà ở. Cái g̣ dựng chùa Kiều Đàm và chùa Sư nữ Diệu Đức chạy vào hướng tây đến chùa Kim Tiên ngày xưa được dân địa phương gọi là Cồn Bàng (đối xứng với Cồn Bông Sứ qua Suối Tiên). Đầu triều Nguyễn dân Phú Xuân lên khai canh lập ấp ở đây trước, gần một thế kỷ sau (cuối thế kỷ XIX) mới mon men qua Cồn Bông Sứ. Không rơ cuối thời các chúa Nguyễn, trăi qua thời Trịnh chiếm đóng và thời Tây Sơn Cồn Bàng giữ vai tṛ ǵ. Tuy nhiên t́m hiểu  Cồn Bàng tôi thấy có hai sự việc bất b́nh thường. Sau thời Tây Sơn chùa Kim Tiên ở cuối Cồn Bàng bị thiệt hại nặng. Trong khuôn viên nền nhà ông Nguyễn Văn Minh t́m thấy một hố tro cốt biểu hiện đây là chôn tập thể. Ông Minh là cháu ông Nguyễn Hữu Oánh, ông Oánh cho biết:

  « Một sự việc tương tự xảy ra trong nhà của Nguyễn Văn Minh - cháu kêu tôi bằng chú ruột. Nhà cháu Minh ở sát chùa Sư nữ, sau lưng chùa Kim Tiên [6]. Nhà nầy  có từ lâu đời. Đến mấy năm gần đây nó phá để làm lại th́ phát hiện dưới nền nhà có 27 cái đầu lâu chồng chất lên nhau. Nó sợ quá bèn chuyển 27 đầu lâu ra táng ở Cồn Bàng. Không ngờ vừa rồi Cồn Bàng cũng bị qui hoạch, cháu Minh lại phải dời 27 đầu lâu về lại trong vườn nhà của ḿnh.

Đó là những việc vô t́nh mà phát hiện được. Nếu khai quật vùng nầy th́ chắc c̣n nhiều mộ chôn tập thể nữa. V́ sao có những mộ chôn tập thể như thế ? Chỉ có chiến tranh thôi. Mà chiến tranh chỉ có những người thua trận mới bị chôn tập thế như thế”.

Người ta cũng cho biết ngay trong khu vực chùa Diệu Đức cũng t́m thấy nhiều hố tro cốt của nhiều người từng bị dập xuống đó.

Phải chăng đó là hài cốt của quân đội Tây Sơn đă bị quân Nguyễn tàn sát khi Nguyễn Ánh trở lại Phú Xuân hồi đầu thế kỷ XIX ?

    14.” Cát địa”

            Về phương diện “cát địa” (đất tốt), lấy địa điểm có đào được hàng trăm viên đá lát làm gốc (tức khu vực nhà anh Oánh và nhà bà Liên làm trung tâm, bác sĩ Dương Văn Sinh - một nhà nghiên cứu dịch học, một thầy địa được nhiều người ở Huế biết tiếng, đo đạc, tính tóan và cho biết khái quát:

          - Trục chính ở địa điểm này ở vị thế “tọa càn hướng tốn”, nghĩa là kiến trúc được đặt vào hướng tây bắc - đông nam;

          - Phía trước có suối Tiên chảy từ trái sang phải, xa hơn nữa (khoảng 3km) có núi Thiên Thai (cũng có tên là núi Hỏa Diệm) làm án;

          - Phía bên tay trái là dăy g̣ đồi bị đường Nam Giao Tân Lộ cắt ngang thuộc hành mộc (dài) - Tay long.

          - Phía bên tay phải là cồn Bông Sứ, thuộc hành kim (tṛn) - Tay hổ;

          - Phía sau là đỉnh g̣ chạy thẳng xuống bờ sông thuộc hành thủy - Hậu chẩm;

          Địa điểm này có đủ yếu tố để xây dựng một cơ sở cho các bậc đế vương.

 

Những biểu hiện trong thực tế của Phủ Dương Xuân

 

            Ở đầu bài đă nhắc đến những nét chính của phủ Dương Xuân qua sử sách Đông Tây. Những nét chính đó phải chăng đă khẳng định được trong thực tế ?

            1. Khu vực khảo sát và t́m thấy được những biểu hiện của một vùng kiến trúc cổ đặc biệt đă bị đổ nát nằm giữa chùa Từ Đàm (Ấn Tôn) và chùa Tuệ Lâm đúng vào vị trí “phía thượng lưu và hơi xa bờ sông Hương một chút[7];

          2. Khu vực nằm trên g̣ B́nh An (một phần cắt của g̣ Dương Xuân cũ) đúng vào vị trí bắc đàn Nam Giao;

          3. Địa thế chỗ cao (đỉnh g̣ c̣n móng tường thành đọan) , chỗ thấp (hồ bán nguyệt, suối Tiên);

          4. Khu vực có biểu hiện nhiều kiến trúc khác nhau, chỗ nhà ông Oánh với giếng nước gần hồ bán nguyệt; trên đỉnh g̣ c̣n sót lại móng chân tường thành; giếng Trường Bia giành cho lính gác và lính bắn súng thần công, đá táng cột cung thất giải hạ rải rác nhiều nơi;

          5 Trong khu vực Phủ có một cái ao, đó là hồ bán nguyệt , bờ ao bên ngoài dân chúng có thể bái lạy kêu oan, có thể nghĩ đó là khu vực bên kia Suối Tiên sau lưng chùa Kiều Đàm và trước mặt chùa Sư Nữ hiện nay.

          Ngoài năm nét chính trên, cuộc khảo sát c̣n bổ túc thêm yếu tố cát địa khẳng định cơ sở chính của Phủ có hướng tây bắc - đông nam, phù hợp với tập quán xây dựng cung thất của vua chúa phương Đông.

*

*        *

            Đến đây chúng ta có thể yên tâm về địa điểm của Phủ Dương Xuân:

          Địa điểm phủ Dương Xuân như vậy cũng không có ǵ gọi là khó t́m, thế tại sao những người viết Đại Nam Nhất Thống Chí đời Tự Đức cũng như đời Thành Thái - Duy Tân đều không biết ở vào chỗ nào ? (Tự kinh binh loạn kim thất kỳ xứ). Phải chăng phủ Dương Xuân mất tích v́ có liên quan đến cung điện Đan Dương/Đan Dương Lăng của vua Quang Trung ?

 


 

Chú thích Kỳ (5)

 

[1] Tương đương: dài 12m, rộng 1,5m

[2] Quốc sử quán triều Nguyễn, “Đại Nam Nhất Thống Chí”, Thừa Thiên phủ, t. Thượng, Nguyễn Tạo dịch, Nha VH bộ QGGD, Sg 1961, tr.118-119

[3] Lúc sinh thời Sư bà Diệu Không cho tôi biết hồi đầu thế kỷ XX, vùng Cồn Bông Sứ và Cồn Bàng ở hai bên Suối Tiên là vùng đất đồi hạn chế canh tác. Sư bà Diệu Hương - người sáng lập chùa Diệu Đức vốn là  Phi tần của Cựu hoàng Thánh Thái nên mới mua lại được của ông Thượng thư Nguyễn Đ́nh Hiến để lập chùa Diệu Đức sau nầy. (Xem A.037)

[4] Quốc sử quán triều Nguyễn, “Đại Nam nhất thống chí”, bản dịch của Viện Sử học, t.1,tr.180

[5] Xem tấm bia khắc năm 1930 dựng ở gần chùa Sư Nữ hiện nay, người đứng tên khắc là Hiệp tá trí sự Ấn Nam Nguyễn Mạnh Khả. (Theo bản dịch của Lê Nguyễn Lưu).

[6] Nhà Nguyễn Văn Minh, 11 Ngơ 6 Kiệt 184, Điện Biên Phủ, P. Trường An, TP Huế

[7] BAVH số 7-9/1925, tr.138