LỄ  PHẬT  ĐẢN   8/5/63  TẠI   HUẾ

Trích hồi kư Bác sĩ ERICH WULFF

Việt dịch: MINH NGUYỆN

* * * 

Lời người dịch: Bài này được trích dịch từ quyển Vietnamesische Lehrjahre (Những năm dạy học tại Việt Nam), Suhrkamp Verlag, Taschenbuch Ausgabe , st 73, Germany, 1972, trang 129-142 với tên tác giả Georg W. Alsheimer, bút hiệu của Bác sĩ người Đức Erich Wulff. BS Wulff dạy tại trường Đại học Y khoa Huế 1961-1967, trong khuôn khổ viện trợ giáo dục của Tây Đức. V́ một sự t́nh cờ, tác giả đă chứng kiến biến cố tại Đài Phát thanh Huế đêm 8/5/1963 làm 8 Phật tử bị chết một cách thê thảm và đă tŕnh bày sự kiện này trước Ủy ban điều tra đàn áp Phật giáo Việt Nam của Liên hiệp quốc vào tháng 9/1963.

 

 * * * * * * * *

 

 Khi tôi cùng với Fred, Tuân (1), Phương và người chị tên Hà đi dạo đến  chùa Từ  Đàm vào buổi tối ngày mồng 7 tháng 5 (1963), chúng tôi cảm thấy có một điều ǵ đặc biệt đang xăy ra. Đó là buổi tối trước ngày mừng lễ Phật Đản lần thứ 2507. Lá cờ năm màu của Hội Phật giáo quốc tế được treo lên bên cạnh những cây lồng đèn đủ màu trước mỗi nhà. Tại những quán ăn hay cà phê bên đường, người ta thấy nhiều nhóm sinh viên, dân lao động và các vị lớn tuổi bận lễ phục đang thảo luận một cách hăng say. Đêm hôm đó là một trong những đêm hè đầu tiên trong năm. Sau cái nắng chói chan lúc ban chiều, nay người ta cảm thấy được thoải mái hơn, mặc dầu khí trời chưa được dịu mát cho lắm. Những mặt đường, những bức tường và các mái nhà đă được nung nóng suốt ngày, nay bắt đầu nhả lại bớt cái nóng cho không khí bao quanh. Nếu người ta tiến lại gần những vật nóng đó, người ta sẽ cảm thấy chúng dường như  đang rung động.

Trên các con đường người ta thấy quang cảnh của một ngày lễ hội lớn. Những gia đ́nh với đông đảo con cái đi đến viếng thăm các ngôi chùa trang hoàng với nhiều cây lồng đèn  hay đứng trố mắt nh́n các quyền môn với nhiều ánh đèn néon sáng chói hay các hương án kết bằng giấy đầy mầu sắc sặc sở. Không khí giống như là một ngày mừng lễ chiến thắng vậy.

 Fred kể cho chúng tôi nghe do đâu mà có không khí như thế. Ngày hôm trước,  đức Tổng giám mục Ngô đ́nh Thục, người anh cả của Tổng thống Diệm, đă thành công trong việc vận động chính quyền ban hành một công văn truyền đi bằng điện tín cấm treo cờ Phật giáo quốc tế. Sáng hôm nay đă có một viên cảnh sát theo đạo Gia tô giựt xuống một lá cờ treo trên một hương án nằm bên đường. Chiều nay đă có những toán cảnh sát đi vào nhiều nhà tư nhân và tịch thu các lá cờ bị cấm. Điều này không thể làm cho giới tăng già Phật giáo ngồi yên được. Họ đă kêu gọi quần chúng Phật tử hăy đến phản đối sự cấm đoán này trước ṭa Tỉnh trưởng Thành phố Huế. Chiều nay đă có hàng ngàn người biểu t́nh trước ṭa Tỉnh trưởng và đ̣i thu hồi lại ngay biện pháp kỳ thị kia. Đứng trước phản ứng mạnh mẻ bất ngờ đó, ông Tỉnh trưởng đă ra lệnh cảnh sát tạm thời cho phép treo cờ Phật giáo vào dịp lễ mừng ngày Phật Đản ngày mai. Ông ta cũng thông báo cùng các vị lănh đạo Phật giáo rằng ông sẽ can thiệp vào Saig̣n để yêu cầu thu hồi lại lệnh cấm đoán trên. Không khí tưng bừng tối hôm nay như  thế là do kết quả của cuộc biểu t́nh hồi chiều nay. Đám đông bắt đầu ư thức được sức mạnh của ḿnh khi cùng nhau tranh đấu cho một mục tiêu chung.

 Trong những năm vừa qua, các người bạn của tôi như  Tuân, Miên và Quát (1) đă kể lại cho tôi nghe về sự căng thẳng ngày càng tăng giữa chế độ và Phật giáo. Vào tháng 3 năm 63 tôi có đọc một bài viết trên một tờ báo Thiên chúa giáo Pháp lên án thái độ “huyênh hoang đắc thắng” của Giáo hội Thiên chúa giáo Việt Nam (sau này vào năm 65 tôi có gặp tác giả bài báo đó, linh mục Nguyễn ngọc Lan tại nhà bạn tôi Raoul). Ngoài ra tôi c̣n nghe nói đến những khóa học về thuyết Nhân vị do đức Tổng giám mục Thục tổ chức tại Vĩnh Long. Rất nhiều công chức và sĩ quan không theo đạo Thiên chúa cũng phải tham dự. Nhiều người kỳ vọng sau khi tham dự các khóa học đó sẽ được thăng quan tiến chức nhanh hơn, trong số đó có tướng Nguyễn văn Thiệu sau này.

 Tôi cũng có nghe nói đến trường hợp nhiều người đă theo phe kháng chiến Việt minh hay những phe đối lập chính trị khác đă phải đổi theo đạo Thiên chúa để khỏi bị công an làm khó dể. Toàn bộ viện trợ thực phẩm của Hoa kỳ (Chương tŕnh thực phẩm v́ ḥa b́nh)  đă bị Tổ chức xă hội Thiên chúa giáo và các linh mục tại các thôn xă lợi dụng để vận động “cải đạo” trong quần chúng Phật tử. Có một tin đồn nói rằng Tổng giám mục Thục muốn đổi đạo cho một phần ba dân số Việt nam để hy vọng sẽ được phong làm Hồng y. Tôi cũng biết rằng Giáo hội Thiên chúa giáo là tôn giáo duy nhất tại Việt nam được công nhận như là một hiệp hội công cọng, trong khi đó Phật giáo phải bằng ḷng với tư cách của một hiệp hội tư, không khác ǵ một hội đá banh. Tuy đây là một điều c̣n sót lại từ thời Pháp thuộc, nhưng nay vẫn c̣n được áp dụng, mặc dù giới tăng già Phật giáo đă lên tiếng nhiều lần yêu cầu thay đổi. Phật giáo phải xin phép chính quyền mỗi khi muốn mở một bệnh viện hay trường học, muốn mua đất đai để xây chùa hay tổ chức các lễ hội rước tượng Phật – một sự bó buộc mà Thiên chúa giáo không phải tuân hành do tính cách được biệt đăi. Trong ṿng hai năm vừa qua, các đơn xin phép như thế của Phật giáo chỉ được chấp nhận một cách khó khăn và thưa thớt , hay chỉ được cấp rất trể nải, gây ra nhiều khó khăn về mặt tổ chức. Trong một quốc gia mà có tới 80 phần trăm dân số tự cho ḿnh là theo Phật giáo, mặc dầu chỉ có khoảng một nửa là tham gia tích cực vào các nghi lễ đạo Phật, trong lúc chỉ có 10 phần trăm theo Thiên chúa giáo, những cố gắng cải đạo hay những lôi kéo v́ quyền lợi vật chất hay nghề nghiệp dành riêng cho những con chiên ngoan đạo, cùng lúc với những biện pháp hành chánh kỳ thị đối với Phật giáo tất nhiên đă tạo nên những sự bất b́nh và lo lắng trong quần chúng.

 Tất cả những căng thẳng này ở Huế, nơi trung tâm của Phật giáo Việt nam, đă chưa dẫn đến một sự bùng nổ, là do sự khéo léo của người em út của Tổng thống Diệm là ông Ngô đ́nh Cẩn. Mặc dầu ít học, không nói được tiếng ngoại ngữ nào, với lập trường vô cùng bảo thủ và bài ngoại, ông ta đă t́m được với các nhà lănh đạo Phật giáo tại địa phương một sự đồng thuận nào đó về mặt chính trị và ư thức hệ, v́ cùng có quan điểm quốc gia cực đoan. Ông ta cũng không phải là một người ngoan đạo. Ông ta chán ngán những lời khuyên bảo của các linh mục trong những lần xưng tội, v́ họ t́m cách khuyên ông hăy từ bỏ những chuyến buôn gạo và súng đạn cho “Việt cọng” cũng như những chuyến buôn thuốc phiện. Họ cũng đă chỉ trích việc ông ta thanh toán một cách không thương tiếc những kẻ đối thủ trên thương trường hay đă can thiệp một cách trắng trợn vào công việc của chính quyền. Ông ta bày tỏ thái độ không muốn trở về con đường thánh thiện của một con chiên và cũng không nghĩ đến việc ủng hộ một cách tích cực các cố gắng truyền giáo của Giáo hội Gia tô. Ngược lại, theo một lời đồn đải, mỗi tuần vào ngày thứ bảy ông ta ngồi uống trà với nhà sư Thích Trí Quang và bàn luận về cách thức đẩy lùi các ảnh hưởng của Tây phương trên các lănh vực văn hóa, kinh tế cũng như chính trị. Ông ta đă có lần nói với Linh mục Cao văn Luận, đương kim Viện trưởng Viện Đại học Huế, một con người cởi mở và đứng đắn rằng: “Thưa Cha, thế nào con cũng xuống địa ngục. Thế th́ tại sao con không làm những điều mà con thích”. Và thật vậy, ông ta thích có nhiều tiền, thích chơi đồ cổ, thích nhiều quyền lực và thích kinh tài. Ông ta có riêng một vườn nuôi thú với nhiều hổ và beo cũng như  một lực lượng quân sự đặc biệt.

TT Trí Quang và BS Wulff (1967)

 Những việc làm lộ liễu có tính cách băng đảng đó của ông  Cẩn, sự độc lập chính trị cũng như các hành vi coi thường đạo đức đó của ông ta đă thúc đẩy hai ông Diệm và Nhu phải vận động Giám mục Thục đương nhiệm tại Vĩnh Long đổi về Huế đảm nhiệm chức vụ Tổng giám mục.  Năm 1960 đức cha Thục về Huế thật và đă giành lấy nhanh chóng sự trung thành của những người cầm đầu nghành công an và quân đội tại đây. Trung tâm quyền lực đă dần dần được chuyển từ trụ sở băng đảng về ṭa Tổng giám mục. Đồng thời một chiến dịch tấn công Phật giáo, những kẻ được coi là “vô đạo và vô thần” cũng được bắt đầu. Đức cha Thục với phương tiện tài chánh dồi dào đă cho xây rất nhiều nhà thờ và chủng viện. Đức cha để cho các vị linh mục dưới tay làm việc chung với Công an mật vụ và dùng Công an mật vụ này để phục vụ tôn giáo của ḿnh. Đức cha cho các viên chức hành chánh hay quân sự hay rằng sự tham dự lễ nhà thờ mỗi chủ nhật sẽ có lợi ích cho sự nghiệp của họ. Những biện pháp kỳ thị trước đây được thi hành một cách lỏng lẻo đối với Phật giáo th́ nay bất ngờ được siết chặt. Trường học không được xây cất nữa, các lễ rước Phật chỉ được cho phép trong những dịp đặc biệt. Trong các thôn xă nếu những ai không vâng lời các vị linh mục th́ liền bị t́nh nghi là chống đối chế độ, hay được coi là nối giáo “cọng phỉ”.

 Trong lúc ở tại Saig̣n và Đà nẵng bắt đầu có những cơ sở ăn chơi trụy lạc hay kinh tài mờ ám dính líu đến một vài người có thanh thế của chế độ, th́ ở tại Huế một phong trào bắt đầu hướng về đạo Phật được coi như là để chống đối chế độ. Những người sinh viên, tiểu chức và giới buôn bán nhỏ, trước đây quá lắm đi chùa mỗi năm một lần do sự thúc dục của người mẹ hay vợ th́ nay bắt đầu tham gia hàng loạt những tổ chức Phật giáo như Gia đ́nh Phật tử, Sinh viên Phật tử, Tiểu thương Phật tử v.v…Như  thế chính nhà cầm quyền vô t́nh đă thúc đẩy một sự đối lập có tổ chức.

 Một số lớn quần chúng Huế từ lâu đă t́m thấy trong đạo Phật một định hướng tinh thần. Trong những năm 30 một phong trào chấn hưng đạo Phật đă khởi đầu từ chùa Từ  Đàm, lan tràn khắp miền Trung và ra tận đến đồng bằng Cửu long. Ḥa thượng Thích Tịnh Khiết và bác sĩ  Lê đ́nh Thám đă phát họa những nền tảng lư thuyết và thực hành của phong trào chấn hưng này. Phật giáo cần được tổ chức một cách thống nhất trên toàn quốc, do đó một Tổng hội Phật giáo Việt nam đă được thành lập. Đồng thời các tu sĩ không c̣n phải học thuộc ḷng những kinh kệ để cúng tế hay làm phù phép, mà phải tu dưỡng theo con đường tu hành trong sáng của đức Phật và đem truyền bá những điều đó đến các đệ tử hay những người quen biết. Hội Phật học tại Saig̣n cũng  được thành lập trong tinh thần đó. Trong những chùa chiền mới được xây cất, các h́nh tượng của những vị thần linh hay ma quỷ không c̣n được trưng bày, c̣n tại các ngôi chùa cũ th́ không được đem thêm vào nữa. Các tu sĩ trẻ tuổi được gởi đến học tại các trường trung hay đại học. Sự thành lập các trường học, cô nhi viện và nhà hộ sinh chứng minh một sự tham dự vào các hoạt động xă hội và từ thiện mà từ nhiều thế kỷ qua Phật giáo đă vắng bóng.

 Hiện tượng dấn thân và về nguồn này cũng làm trỗi dậy trong những tín đồ và tu sĩ Phật giáo tinh thần dân tộc yêu nước. Họ khám phá ra rằng chính một người Á đông đă rao truyền một lối sống tâm linh và đạo đức đă được toàn thế giới kính phục và đồng thời cũng là một con đường đem lại ḥa b́nh và hạnh phúc cho con người. Họ cảm thấy rằng “con đường trung đạo” của đức Phật Thích Ca thích hợp với tâm tính người Á đông hơn là đạo Thiên Chúa được nhập cảng từ phương Tây với lối truyền giáo thô bạo đi cùng với sự xâm chiếm của giới thực dân và xa lạ đối với những nguyên tắc đạo đức truyền thống của dân tộc. Từ những nhận định đó, họ đă xích lại gần với đ̣i hỏi phải có một Đông Nam Á mang tính chất Phật giáo, độc lập đối với Tây phương về các phương diện chính trị và văn hóa. Họ nổ lực theo đường hướng này, đúng ngay vào lúc mà người Mỹ có chính sách ủng hộ Tổng thống Diệm chống lại Mặt trận Giải phóng, mà người Mỹ xem như là một tranh chấp quốc tế để “đẩy lùi lại Trung Cọng”. Nhưng người Phật tử th́ lại xem như là một cuộc chiến tranh tôn giáo. Những người học tṛ đầu tiên của Ḥa thượng Thích Tịnh Khiết và bác sĩ Lê đ́nh Thám càng ngày càng cổ vơ cho một nền văn hóa dân tộc mang tính chất Phật giáo và một sách lược chính trị trung lập. Người ta có thể t́m đọc cơ sở lư luận của khuynh hướng này trong những bài viết của Thượng tọa Thích Trí Quang, vị lănh đạo có uy tín chống chế độ Ngô đ́nh Diệm và những chính phủ quân nhân sau này của các tướng Khánh, Kỳ và Thiệu.

 Tất cả những điều này tôi chỉ biết được một cách mù mờ vào tối ngày mồng 7 mà thôi. Trước đó chỉ có một lần sau khi đến Huế vài tuần, tôi có dịp tiếp xúc với giới tăng già Phật giáo, khi được mời tham dự một buổi chiêu đăi dùng cơm chay nhân dịp có một vị sư người Anh đến ghé thăm một chùa nhỏ tại ngoại ô. Sau đó vào buổi tối tôi tháp tùng Ḥa thượng Thích Mật Nguyện đến dự lễ đón tiếp chính thức vị sư người Anh tại chùa Diệu Đế nằm bên kia sông Hương và tôi có dịp làm quen với sự trang nghiêm của nghi lễ Phật giáo. Tôi ngạc nhiên vô cùng khi thấy rất nhiều người trẻ tham dự với một thái độ thư thái và hớn hở. Trên khuôn mặt của họ, tôi không thấy vết tích của một sự chán đời nào. Ngược lại người ta có thể cảm nhận một sự tích luỹ của sức mạnh và ư chí, để được sử dụng vào một ngày nào đó. Rất có thể ngày đó là ngày hôm nay.

 Trên đường trở về lại nhà, chúng tôi gặp Orje va Hans (2). Tôi kể sơ lược cho họ nghe về các biến cố ngày hôm nay. Họ liền nói ngày mai họ muốn quây phim đoàn rước Phật lên chùa Từ Đàm cũng như buổi lễ trịnh trọng trước bàn thờ vĩ đại đă được bày trước chùa. Họ cũng muốn đem theo máy ghi âm v́ thế nào cũng có một lời tuyên bố của một vị lănh đạo Phật giáo về những biện pháp kỳ thị của nhà cầm quyền và về những cuộc biểu t́nh đă xảy ra ngày hôm nay.

 Sáng ngày hôm sau tôi thức dậy trễ nên không theo dơi được phần đầu của đoàn rước, và chỉ có thể đứng nh́n đoàn người đi qua từ lầu thượng căn nhà tôi ở. Tôi không thấy có ǵ đặc biệt đáng để ư, ngoài những biểu ngữ thông thường chào mừng ngày đức Phật đản sanh. Đến trưa, Orje và Hans về kể lại cho tôi nghe rằng Thích Trí Quang (đây là lần đầu tiên tôi nghe tên vị sư này) đă lên án những biện pháp kỳ thị Phật giáo, cũng như những hành vi nhục mạ các biểu tượng tôn giáo của cảnh sát và tuyên bố rằng, các phật tử sẽ không khoanh tay ngồi yên trước những khiêu khích đó. Sau đó là những lời hoà hoăn và Thích Trí Quang đă nói lời cám ơn viên tỉnh trưởng đă ngưng thi hành lệnh cấm treo cờ. Buổi lễ được chấm dứt trong không khí ḥa b́nh và nhất trí, và mọi việc có thể được xem như  tạm giải quyết ổn thỏa.

 Fred đă lấy máy bay trở lại Saig̣n lúc buổi trưa và Tuân và Phương th́ muốn đi ngủ sớm. Do đó tôi quyết định đi xem xinê, v́ đinh ninh rằng sẽ không có ǵ xảy ra nữa đâu. Buổi tối hôm đó trời thật nóng bức; khí trời dường như đă biến thành một khối nặng nề và đứng yên một chổ khiến người bộ hành khó bước xuyên qua được. Nơi một góc đường ở trước ṭa Đại biểu chính phủ, tôi thấy một đoàn người đông đảo đi không dứt và đổ xuống từ hướng chùa Từ Đàm và di chuyển về con đường lớn. Tôi tự hỏi, buổi lễ hôm nay sao chấm dứt sớm vậy. Nhưng tôi để ư thấy rằng rất nhiều người bước đi một cách vội vàng. Chắc có chuyện ǵ đang xảy ra. Tôi bỗng nghe một người nào đó gọi tên tôi. Đó là Tư (3), một người học tṛ của tôi, mà tôi đă để ư ngay đầu năm học v́ sự khôi hài và lanh lợi của anh ta. Tư hỏi tôi muốn đi cùng đến nghe phát thanh lại bài nói chuyện sáng hôm nay của Thích Trí Quang, bài này sẽ được phát đi trong ṿng vài phút nữa và sẽ được truyền ra bên ngoài bởi những loa phóng thanh đặt trước trụ sở Đài. Anh ta muốn phiên dịch cho tôi bài nói chuyện đó. Tôi nghĩ rằng đây là một cơ hội tốt để biết biến cố ngày hôm qua đă được giải quyết êm thắm hay chưa.

 Trong khuôn viên của Đài Phát thanh Huế nằm bên đầu cầu Trường tiền bắc ngang qua sông Hương, một đám đông quần chúng đă tụ tập ở đó. Mỗi phút lại thêm nhiều người đổ xô đến, đứng chật ních lan ra đến hàng rào và ngă tư đường trước Đài. Lúc 9 giờ tối số người lên đến khoảng 6000. Sau đó có một tin đồn truyền miệng nói rằng buổi phát thanh đặc biệt hằng năm nhân ngày Phật đản nay đă bị cấm vào giờ phút chót. Quần chúng Phật tử đă tụ tập đông đảo trước đài phát thanh v́ họ chỉ nghe trong máy thu thanh phát đi những bản quân nhạc thay v́ tiếng nói của Thích Trí Quang và dự đoán sẽ có những chướng ngại mới sau lệnh cấm treo cờ ngày hôm trước, và để sẵn sàng phản đối nếu cần thiết. Sinh viên, học sinh, người già và trẻ con đứng xen lẫn bên nhau. Rất nhiều người c̣n dắt theo xe đạp. Lại có không khí như một ngày lễ hội giống như ngày hôm qua. Mọi người nói chuyện với nhau mặc dù chưa quen biết bao giờ.

Đài tưởng niệm tại Đài phát thanh Huế

 Loa phóng thanh loan báo hiện đang có những cố gắng thương thuyết với viên Tỉnh trưởng và khoảng nữa giờ nữa bài nói chuyện sẽ được phát đi. Các tín đồ cần chứng tỏ quyết tâm bằng sự nhẫn nhục chờ đợi trong sự yên lặng và trật tự. Một người học sinh nóng nẩy đă đem treo lá cờ Phật giáo năm màu trên nóc nhà Đài phát thanh đă được yêu cầu đem cờ xuống. Lâu lâu đám đông lại được yêu cầu kiên nhẫn và giữ trật tự, mỗi khi có vài người hô to những câu chống chính phủ. Chúng ta không chống chính phủ, giọng nói của một vị tu sĩ phát ra từ loa, chúng ta chỉ đ̣i hỏi quyền lợi đă trở thành truyền thống của chúng ta, và chúng ta sẵn sàn hy sinh khi cần thiết để bảo vệ niềm tin. Từ từ đám đông trở lại yên tĩnh. » Ông có biết Trần đức Thảo không ?» , một sinh viên đứng sau lưng tôi hỏi như vậy. Thảo là một triết gia, học tṛ của Husserl và Heidegger, đă cố gắng tổng hợp những triết thuyết của Husserl và Marx và đă trở về Hà nội năm 1954. Những năm trước đây tôi có đọc về Hiện tượng luận, do đó tôi biết tên ông ta. Nhưng điều mà làm tôi ngạc nhiên, là ở thành phố Huế này, có người dám nêu tên ông một cách công khai. Nhiều phụ nữ và trẻ con cùng hát những bài vui nhộn. Đám đông ư thức được sự quan trọng của giờ phút này và uy quyền của chính ḿnh. Mỗi người đều tin tưởng rằng lần này viên Tỉnh trưởng cũng sẽ nhượng bộ. Như thế một kỷ nguyên chính trị mới sẽ bắt đầu tại Việt nam, trong đó quần chúng không c̣n là những thần dân cúi đầu chấp nhận những kẻ cầm quyền cai trị theo ư trời.

 Th́nh ĺnh có một đoàn xe chạy lại. “Chúng ta cám ơn vị Tỉnh trưởng đă đến với chúng ta, yêu cầu đồng bào nhường chỗ”, đó là giọng nói của Thích Trí Quang truyền qua loa phóng thanh. Dưới tràng pháo tay viên Tỉnh trưởng t́m một lối đi giữa đám đông và biến mất cùng với vị Sư  vào trong toà nhà. Nét căng thẳng của đám đông càng lúc càng tăng lên. Không biết cuộc thương thuyết bên trong xăy ra thế nào?

 Vài phút sau đó có tiếng ầm ầm của một đoàn xe thiết giáp. Có tất cả năm xe thiết giáp xuất hiện. Một chiếc t́m cách đi thẳng vào trong khuôn viên của Đài phát thanh. Nó dừng lại chỉ cách Tư và tôi vài bước mà thôi. Ḍng chữ trắng mang tên Ngô đ́nh Khôi được kẻ trên nền lục của phần trên sắt dày của chiếc xe thiết giáp. “Lẹ lên, mau ra khỏi đây”, Tư nói, “Chiếc xe này thuộc một binh đội đặc biệt tuyệt đối trung thành với ông Diệm”. Ngô đ́nh Khôi là tên của người anh cả của ông Diệm, đă bị Việt minh giết trong sự hổn loạn của năm 1945, lúc đó đang làm tỉnh trưởng tỉnh Quảng nam và từng cọng tác mật thiết v́ tư lợi trong nhiều năm với giới bảo hộ Pháp. Mặc dầu ông Diệm có thái độ chính trị khác với ông anh, nhưng không bao giờ ông tha lỗi cho người cọng sản đă giết chết anh ông và do đó từ chối mọi sự hợp tác với Hồ chí Minh, ngay cả vào lúc mà một số chức sắc Thiên chúa giáo ở tại miền Bắc đi biểu t́nh dưới lá cờ Việt minh chống thực dân Pháp.

 Chúng tôi t́m cách vượt qua hàng rào của Đài. Điều này không dễ dàng. Hàng trăm người cũng cảm thấy t́nh h́nh trở nên đáng lo ngại nên t́m cách chạy ra khỏi cổng ra vào rất hẹp của Đài. Nhiều người t́m cách đem xe đạp của ḿnh ra, một số khác phải quăng xe để lại, nên người ta phải bước lên chúng để thoát ra ngoài. Vành xe, bánh xe và tăm xe kêu rào  rạo dưới chân người bước qua. Tư và tôi rốt cuộc cũng nhảy qua được hàng rào cao 1,20 mét. Từ phía bên kia đường chúng tôi có thể nh́n lại quang cảnh xảy trước mắt một cách rơ ràng hơn. Một xe chữa lửa đang xịt nước lên đám đông đang thưa dần. Nhưng áp xuất nước rất yếu để có thể gây sợ hăi cho người khác. Làn nước chỉ có tác dụng đem đến sự mát mẻ trên các khuôn mặt và áo quần những người có mặt, gây nên một tràn cười vui vẻ.

 Và rồi những phát đạn đầu tiên được bắn ra từ ṇng súng ca nông của xe thiết giáp ; chúng tôi nghe khoảng 10 phát súng nổ kêu vang và khô khan. Như những người chung quanh, Tư và tôi nằm rạp xuống đất. Tôi có thể nh́n thấy rơ ràng đầu ngọn lửa phát ra từ họng súng của hai chiếc xe án ngự nơi bồn tṛn nằm phía đầu cầu Trường tiền. Sau tiếng súng là một chập im lặng. Với một vài bước nhảy, Tư và tôi băng qua con đường lớn để vào núp nơi một con đường nhỏ bên cạnh. Những người chung quanh chúng tôi cũng làm như thế. Từng nhóm từ mười đến hai mươi người vung tay lên  bày tỏ sự bất b́nh của ḿnh. Đúng vào lúc đó một loạt súng trường bắt đầu nhả đạn. Một chiếc thiết giáp bắt  đầu t́m cách phân tán những đám nhỏ này.

 Chúng tôi t́m cách trốn bỏ đi và cuối cùng chạy về được đến nhà của Orjes và Hans chỉ nằm cách chỗ tai biến khoảng 150 mét. Hans đang đứng trước nhà. Tôi kể cho anh ta nghe những ǵ đă xăy ra. Tiếng súng sau đó đă ngưng. Hans hỏi, có ai chết hay bị thương không. Chúng tôi không biết.  Câu hỏi này làm chúng tôi bất an, rất có thể người ta cần sự cứu thương. Cho nên chúng tôi ba người đi trở lại Đài phát thanh. Giữa đường, trước khách sạn dành riêng cho cố vấn quân sự Mỹ, tôi gặp Paul Miller, một người Mỹ trẻ làm việc trong Văn pḥng trường Đại học. Anh ta kể rằng 'họ đă đi qua đây'. Thiếu tá Đặng Sỹ, người cầm đầu đoàn quân, đă bảo anh ta phải lánh mặt đi chỗ khác. Sắp có màn phải giết người, v́ ông ta đă nhận được lệnh từ cấp trên đến dẹp tan vụ bạo loạn tại Đài phát thanh với bất cứ giá nào. Ngay cả Paul cũng không biết có người chết hay không. Anh ta đă trải qua trận bắn phá trong khách sạn “Cố vấn”. Nhưng anh ta biết rằng Thiếu tá Sỹ là một người Ki tô quá khích và là một người thân tín của Tổng giám mục Thục (4).

 Ngă tư đường trước Đài phát thanh giống như một băi chiến trường giờ đây hoang vắng. Vô số chiếc xe đạp cong queo và dày dép đủ màu nằm ngổn ngang trên đường giờ đây đă vắng bóng người; chỉ có một nhóm nhỏ thanh niên Phật tử cầm cờ năm màu đi về hướng phía bên kia chiếc cầu, theo sau là một chiếc thiết giáp, thỉnh thoảng bắn đuổi theo sát trên đầu người. Có hai viên cảnh sát đứng ở đó, nhưng chắc cũng không rơ tại sao họ có mặt. Chúng tôi hỏi các người cảnh sát, có ǵ trầm trọng không. Họ nói không biết ǵ và khuyên chúng tôi nên vào nhà thương xem thử sao.

 Trong khu nhập viện có khoảng 20 người bị thương đang nằm. Không có ai bị thương trầm trọng cả. Họ chỉ bị trầy xước va trẹo xương v́ trong lúc hỗn loạn, họ đă bị đè bẹp và dẫm lên người. Họ đang được chăm sóc bởi bác sĩ Tô đ́nh Cự, trưởng pḥng mỗ của bệnh viện. Ông ta có vẻ hốt hoảng khi thấy chúng tôi xuất hiện. “Các ông hăy về đi, đây không phải là chuyện của các ông. Chỉ có một vài vết thương nhẹ, một ḿnh chúng tôi cán đáng được rồi”, ông ta nói như vậy. Khi chúng tôi sắp sửa ra về, th́ có một người y tá trước đây làm trong khu Tâm thần ra dấu kêu tôi lại. “Ông hăy vào xem trong nhà xác”, ông ta nói khẻ bên tai tôi như vậy.

 Nhà xác nằm bệnh cạnh nhà thương điên và do những lao công của nhà thương này canh gát. Không có ánh đèn điện. Dưới ánh sáng yếu ớt  của đèn bạch lạp, chúng tôi thấy có bảy thân người đầy máu me được đặt trên ba bàn khám nghiệm bằng đá. Từ chân đến ngực thân thể họ c̣n nguyên vẹn. Nhưng năm cái xác – tất cả là trẻ em- th́ không c̣n đầu. Nơi một người phụ nữ th́ có những vết đạn bắn vào cánh tay, vai và cổ. Các xe thiết giáp đă bắn nát đầu các em thiếu nhi, có lẽ vào lúc các em leo qua hàng rào của Đài phát thanh và nhô đầu ra trước. Nếu như các em khôn ngoan như người lớn, tức là nằm xuống dưới đất lúc súng đạn bắt đầu nổ, th́ có lẽ các em đă không hề hấn ǵ.

 Cha mẹ của những người tử nạn đang thút thít khóc. Người cha của một em bé gái đă chết yêu cầu chúng tôi chụp h́nh những xác chết. Nhưng chúng tôi không có mang theo máy h́nh. Hans và Tư đi về kiếm Orje, v́ anh ta có đem về Huế đầy đủ máy móc. Khi tôi muốn quay đi không muốn nh́n cảnh thê thảm này nữa, th́ tôi chợt thấy bên cạnh cánh tay của một xác trẻ em không đầu một con mắt  dính vào một  ít  da đầu và một khúc xương trán. Trước nhà xác tôi gặp một vị sư trẻ tuổi của chùa Bảo quốc và đang theo học tiếng Phạn tại Đại học. Ông ta đă trốn vào nhà thương v́ sợ bị bắt giữa đường. Tôi đưa ông ta về lại chùa, tọa lạc chỉ cách căn pḥng tôi ở vài bước (5).

 Khi về đến khu cư xá giáo sư đại học tôi vội bước lên các tầng cấp để đến căn pḥng của gia đ́nh Giáo sư  Krainick. T́nh cờ lúc đó bà Krainick đang đọc vào máy ghi âm bức thư gia đ́nh hỏi thăm các người con. Trong sự hốt hoảng lúc bà và ông chồng nghe tôi kể lại những biến cố vừa xăy ra, bà đă quên tắt máy. Do đó mà có được lời tường thuật đầu tiên ghi lại chỉ không đầy một giờ đồng hồ sau các biến cố trên ; cuộn băng nhựa ghi âm này đă được dùng làm bằng cớ vào tháng chín năm 1963 trước Ủy ban Việt Nam của Liên hiệp quốc, kèm theo với lời khai danh dự chứng thật nguyên bản của Giáo sư  Krainick.

 Sau đó cũng vào khoảng 11 giờ 30 đêm, tôi đến đánh thức ông bạn Tuân và cũng kể những ǵ đă xảy ra. Tuân tức thời hiểu được tầm quan trọng chính trị của biến cố. Tuân nhận định rằng những cuộc biểu t́nh khắp toàn quốc của các giới Phật tử sẽ làm giảm uy tín của ông Diệm, và cuối cùng người Mỹ phải bỏ rơi ông ta. Quân đội v́ sợ cúp viện trợ sẽ t́m cách lật đổ ông ta. Tôi cần phải đi vào Saigon để thông báo cho Miên và Quát (6) biết, đồng thời t́m cách đưa tin cho các hăng thông tấn Mỹ để họ khai thác biến cố này. Có một sự trùng hợp là Giáo sư  Krainick và tôi đă dự định từ lâu sẽ vào Saigon trong các ngày tới để gặp ông bộ trưởng bộ Giáo dục và vé máy bay đă được mua sẵn rồi. Đây là một cơ hội tốt để về thủ đô mà không ai để ư.

 Sáng hôm sau vào lúc 7 giờ vị sư trẻ mà tôi đă đưa về chùa tối hôm qua đến gặp tôi và đưa hai bức thư  nhờ chuyển đến Thượng tọa Thích Minh Châu hiện đang du học tại Ấn độ và Tổ chức Phật giáo quốc tế. Tôi được yêu cầu t́m cách chuyển ngầm hai bức thư này ra khỏi nước. Trước khi chúng tôi lên đường ra phi trường Phú bài, Orje xuất hiện và giao cho tôi cuộn phim chụp tối hôm qua. Nửa giờ trước khi cảnh sát cấm không cho ai vào nhà xác , anh ta đă chụp được tất cả xác những người chết. Giáo sư Krainick bỏ cuộn phim vào túi quần của ông ta – để pḥng trường hợp cảnh sát đă ngửi biết được sự có mặt của tôi tại nơi xăy ra tai biến và sự lục lọi sau đó của chúng tôi tại bệnh viện. Nhưng ở Phi trường Phú bài hay tại Saig̣n không ai để ư ǵ đến chúng tôi. Chắc hẳn đối với mật vụ của ông Diệm, các biến cố đă xăy ra một cách quá bất ngờ và không ai tính đến chuyện sẽ có những nhân chứng ngoại quốc.

 Cùng với ông Krainick tôi thuê một căn pḥng tại khách sạn. Tôi t́m đến Miên (7) liền và đánh thức ông ta ra khỏi giấc ngủ trưa. Ông ta mở cửa cho tôi mà đang c̣n ngáy ngủ và   mặt mày nhăn nhó. Nhưng bộ tịch ông ta thay đổi liền sau khi hiểu được vấn đề. Thái độ tính toán của ông ta là một gáo nước lạnh vào sự phẩn uất  và nóng ḷng của tôi. Giống như Tuân, ông ta chỉ nh́n thấy nơi những xác chết những con bài sáng giá có được một cách bất ngờ trong công cuộc vận động chống chế độ độc tài. Trong lúc Tuân chống chế độ độc tài v́ chịu không nổi những bất công th́ đối với Miên, đây chỉ là một mưu toan phản loạn. Miên thay áo quần và chúng tôi kéo đến nhà Quát.  Ông này cũng được đánh thức ra khỏi giấc ngủ trưa.  Sự điềm tĩnh và trịnh trọng thường lệ của ông ta bỗng chốc đă biến thành một sự kích động sau khi đă nghe tôi kể chuyện. Phải tạo một thế liên minh tức khắc với Phật giáo, trước khi người khác cùng có ư tưởng này. Sự việc đă có nhiều người chết chỉ là chuyện bên lề đối với ông ta. Ông ta nhận lấy cuộn phim từ tay tôi và hứa sẽ nhờ người thân tín sang ra khoảng 12 bản trong ṿng 24 tiếng đồng hồ. Sau đó chúng tôi trở về lại khách sạn, v́ lúc 5 giờ chiều Giáo sư Krainick và tôi có hẹn với ông bộ trưởng giáo dục.

 Nội dung của buổi tiếp kiến này chỉ c̣n lưu lại trong trí nhớ của tôi một cách rời rạc. Dự thảo xây dựng những trung tâm lâm sàn cho trường đại học đă được bàn đến. Ông Krainick và tôi đă chiết tính phí tổn xây cất và bảo quản, kê những dụng cụ cần thiết cần mua và những đề nghị xin tài trợ. Đó là một trong những đồ án phát triển toàn hảo về mặt kỹ thuật, nhưng nếu xét về các mặt chính trị, kinh tế và tâm lư th́ là hảo huyền, mà bất cứ một người cộng tác viên ngoại quốc nào đầy thiện chí đều đưa ra trong những năm đầu tiên đến nơi quốc gia ḿnh muốn giúp. Trong lúc nói chuyện, thật t́nh hồn vía của tôi để chỗ khác. Những giọng nói của Giáo sư Krainick, của ông Bộ trưởng, và ngay cả của chính tôi đă xa rời thực tại, tất cả đối với tôi như tiếng phát âm ngây ngô của những người gỗ được lên giây cót; những cử chỉ buồn cười của ông bộ trưởng, những cúi đầu thái quá của ông Krainick và ngay khuôn mặt dài tḥn ra của chính tôi đă khiến tôi muốn bật  cười. Lúc cuộc nói chuyện kết thúc, tôi có cảm tưởng giống như một người điên được thả ra lầm trước cửa nhà thương điên.

 Buổi tối hôm đó Raoul mời tôi ăn chung với hai nhà báo, phóng viên người Mỹ Neel Sheehan và người Úc Nick Turner.  Lúc tôi kể cho họ nghe về những ǵ đă xảy ra ở Huế, họ nghi ngờ không tin tưởng chút nào lời kể của tôi. Chuyện  xảy ra đối với họ quá động trời, nên họ không muốn đụng chạm đến nếu không có một đảm bảo nào. Sau khi tôi đưa cho họ xem các ảnh do người của ông Quát sang, họ nhẩy đẩy lên và lôi giấy bút ra để ghi chép. Ngay trước nửa khuya họ đă chuyển đi bằng máy viễn kư những bản tin đến khắp thế giới. V́ Turner làm việc cho hăng thông tấn Reuter, Sheehan cho hăng UPI, tôi hy vọng sẽ đọc được những hàng chữ lớn trên báo chí khắp năm châu. Một sự lầm to, một sự ngây thơ làm sao! Sau 48 tiếng đồng hồ, tôi phải nhận ra rằng, ngoại trừ đài Hà nội, không một đài phát thanh nào đưa tin, ngay cả những tờ báo lớn như Le Monde, New York Times đều im bặt.

 Không chịu bó tay, tôi quyết định lấy máy bay qua Phnom Penh. Chính quyền Campuchia trong thời gian qua đă bị chính quyền ông Diệm đả kích dữ dội v́ đường lối ngoại giao trung lập. Vào cuối những năm 50, cơ quan phản gián Mỹ CIA với sự cọng tác của một vài điệp viên Việt nam đă t́m cách lật đổ chính quyền của hoàng thân Sihanouk, nhưng đă bị thất bại. Chính Miên và một người lanh lợi khác tên là Đặng đức Khôi đă điều khiển công tác này. Ở Lào th́ họ thành công hơn. Tướng Phoumi Nosavan đă lên nắm quyền với sự giúp đỡ của họ và CIA. Thái độ không thích chế độ ông Diệm của hoàng thân Sihanouk làm tôi hy vọng có thể đạt được một kết quả nào đó trong việc báo động của tôi. Từ nơi đó, tôi cũng có thể viết thư cho một vài tờ báo Tây Đức kèm theo với những h́nh ảnh do Orje chụp và gởi lá thư  mà vị sư trẻ người Huế nhờ tôi chuyển đến Thượng tọa Thích Minh Châu. Ngoài ra cuộn phim có những âm bản chụp những xác chết làm tôi không yên ḷng chút nào. Chừng nào những âm bản này chưa ra khỏi Việt Nam, th́ tôi c̣n lo lắng cho an ninh của ngay chính bản thân tôi…

 

BS ERICH WULFF 

 Minh Nguyện  (Dịch để tưởng niệm 8 vị Thánh tử đạo đêm 8/5/1963 tại Đài Phát thanh Huế).

 (bổ túc tháng 4/2007)


 Chú thích của người dịch:

 (1)  V́ bài tường thuật được phổ biến lần đầu tiên năm 1968 tại Tây Đức trong lúc chiến tranh đang xăy ra dữ dội tại Việt Nam và để tránh những hệ lụy không tốt cho các nhân vật trong bản hồi kư, tên thật của rất nhiều người bạn của tác giả đă được ghi dưới một tên khác, như Tuân tức là Giáo sư Bùi tường Huân, sau này sẽ làm bộ trưởng và thượng nghị sĩ, Miên tức là Đại sứ Bùi Diễm, Quát tức là Thủ tướng Phan huy Quát sau này v.v..

(2)  Tức hai Giáo sư Raimund Kaufmann và Hans Hoelterscheid. Xem Kư ức của BS Wulff được phổ biến trên trang nhà Khuông Việt số 7:

http://www.khuongviet.com/kv-archive/PD63/Kyuc_Wulff.htm

(3)  Tức anh Tôn thất Kỳ, sinh viên y khoa .       

(4)  Theo sự tiết lộ của GS Trần Hữu Thế, cựu bộ trưởng Giáo dục đối với GS Vũ văn Mẫu trong quyển sách „Sáu tháng pháp nạn“ (Giao Điểm xuất bản 2003), chính TGM Ngô đ́nh Thục đă ra lệnh cho Thiếu tá Đặng Sỹ phải „dẹp“ đám đông phật tử tại đài Phát thanh Huế tối 8/5/1963. Trích:

“Chính tối hôm Phật đản cũng đă có một bữa tiệc tại nhà Ngô đ́nh Cẩn với sự hiện diện của TGM Thục, một số bộ trưởng và nhiều nhân vật cao cấp trong chính phủ. Đang giữa bữa ăn th́ Tỉnh trưởng Nguyễn văn Đẳng và Phó Tỉnh trưởng Đặng Sĩ hốt hoảng xin vào tŕnh bày t́nh h́nh rất căng thẳng v́ mấy ngàn Phật tử đang tụ họp trước Đài Phát thanh. V́ phụ trách các vấn đề an ninh, Thiếu tá Đặng Sĩ xin chỉ thị để đối phó.

 Ngô đ́nh Cẩn ngồi yên không nói ǵ, hay không muốn nói có lẻ v́ đă đoán trước được ư kiến của ông anh Ngô đ́nh Thục thế nào cũng chống đối thái độ ḥa hoăn của ông ta trong vụ này. Sau báo cáo của Đặng Sĩ, TGM Ngô đ́nh Thục đang ăn bổng ngưng lại, giơ tay ra hiệu cho Thiếu tá Đặng Sĩ “Dẹp…!”. Tỉnh trưởng và Phó Tỉnh trưởng lănh chỉ thị lui ra. Sau đó th́ các sự việc xăy ra như bác sĩ Erich Wulff đă tường thuật rơ ràng các điều mắt thấy tai nghe tại chỗ” (tr.215-216).

 (5)  Vị sư trẻ này chính là Thầy Lê Mạnh Thát, theo sự xác nhận của Thầy với người dịch vào tháng 7/2006 tại Sai G̣n. Thầy cũng là người đă đặt câu hỏi với tác giả về triết gia Trần Đức Thảo.

(6)  Xem chú thích 1.

(7)  Xem chú thích 1.       

                                                                    

                                                             ********************************